“Mỗi tính chất của Tam Vô Lậu học đều có sự khác nhau. Giới thì cần ý chí, nên người mà giữ giới có nét mặt nghiêm nghị, cứng rắn, mạnh mẽ. Người có thiền định thì phong cách của họ trầm tĩnh, khoan hòa, điềm đạm. Đó là tính chất của thiền định. Còn người có gương mặt sáng tỏ, đôi mắt sáng lấp lánh, thần quang có vẻ quang minh thì hiểu rằng con người này thành tựu về Tuệ, đi về con đường Tuệ, người đó biết tội, biết phước, biết nhân, biết quả, biết mục tiêu vô ngã và quan trọng là biết lỗi mình.

Tại sao nói rằng: Quan trọng là biết lỗi mình?

Ta thấy trong cuộc sống tu hành, nhiều người rất hiểu kinh luận, rất giỏi lý luận, thuyết giảng hấp dẫn cũng nói được về nhân quả, tội phước về mục tiêu giải thoát giác ngộ. Tuy nhiên, người không có tuệ có thể bắt lỗi người khác rất giỏi, có thể nói kinh rất giỏi mà không bao giờ nhìn lại để thấy lỗi mình. Và nhìn vào người đó, ta thấy gương mặt họ u ám, vì bị mất cái gốc là không tự thấy được lỗi. Nhưng người có trí tuệ, họ thấy được lỗi, phát hiện lỗi của mình từ trong mầm mống nội tâm sâu kín. Như vậy, nếu có ai hỏi: trí tuệ là gì? Ta có thể trả lời: Là thấy được lỗi mình.

Ta thấy ba tính chất của tam vô lậu học vừa khác nhau, vừa tương tác lẫn nhau mà ta phải trau dồi:

Thứ nhất, tính chất của Giới là ý chí.

Thứ hai, tính chất của Thiền Định là sự trầm tĩnh, điềm đạm.

Thư ba, tính chất của Tuệ là sáng suốt. Mà sáng suốt tới đâu? – Tới chỗ biết được lỗi của mình.”

Trích sách “Tam Vô Lậu Học” – TT. Thích Chân Quang.

Giới luật là khuôn phép chuẩn mực để tu tập, một biểu tượng thiêng liêng của người xuất gia. Nỗ lực thực hành giới pháp sẽ giúp cho các vị tu sĩ có thể dứt khoát, kiên định thúc liễm giữ gìn đức hạnh thanh tịnh, gieo nhân lành chứng Thánh quả về sau. Nhờ có giới pháp mà Tăng đoàn chặt chẽ và vững mạnh, Tăng chúng sống an lạc trong giới pháp chính là sự khẳng định chánh Pháp hưng long.

Ngay từ khi mới gia nhập Tăng đoàn, Tôn giả Ưu Ba Ly hun đúc một ý chí giữ giới phi thường. Ngài khắc sâu trong tâm những lời dạy của Thế Tôn rồi cẩn thận thực hiện với tất cả nghị lực trái tim mình như đang thi hành một mệnh lệnh thiêng liêng nhất. Ngài luôn nghiêm trì giới, dù là giữa chốn đông người náo nhiệt, những khi một mình nơi phòng vắng riêng tư, hay cả lúc ốm bệnh cần ngơi nghỉ…

Giới luật sống động trong từng cử chỉ, oai nghi của Tôn giả. Đó là khi Ngài tản bộ dưới bóng của những hàng tre xanh mát, khi nhẹ nhàng đặt bước chân dưới những lối đi kinh hành, lúc khiêm cung cúi chào một vị Tỳ kheo dù chỉ tình cờ bắt gặp thoáng qua trên đường. Ngài tiếp xúc với tín chủ trong một khoảng cách vừa đủ, lúc khất thực, tiếp chuyện hay thuyết Pháp đều từ tốn đĩnh đạc, không quá thân cận gần gũi mà cũng không xa vời trống vắng, vừa đủ để giữ oai nghi của một vị Sa môn đang tu hành Thánh hạnh giải thoát, nhưng vẫn tỏa ra sự hiền từ ấm áp dành tặng cho người đối diện. Bất kỳ ai được chiêm ngưỡng Ngài cũng đều dâng lên niềm quý kính tự nhiên không thể diễn tả bằng lời, từ dáng đứng ngay thẳng như tùng bách, phong thái ngồi vững vàng, nụ cười hiền hậu mà kín đáo, ánh mắt từ bi, đến từng cái nhấc chân, đưa tay cũng đang bày tỏ giới đức sáng ngời.

Bắt đầu làm một việc gì, Tôn giả Ưu Ba Ly sẽ cân nhắc kỹ lưỡng xem việc đó có phù hợp với giới luật không, có chút gì sai với lời dạy của Thế Tôn không rồi mới thực hiện. Tôn giả luôn nghiêm trì giới luật. Dù cho giới là những nguyên tắc và khuôn khổ cứng rắn nhưng Ngài chưa bao giờ vì thế mà trở thành cố chấp, khắt khe. Ngài nghiêm trang nhưng hòa ái. Ngài cẩn thận trong từng điều nhỏ nhặt mà lòng đầy bao dung. Bởi Ngài không chỉ giữ giới trên hình thức mà bằng cả trí tuệ và lòng từ bi. Ngài giữ gìn giới luật nơi bản thân mình càng chặt chẽ bao nhiêu thì lại càng lan tỏa tình thương đến chúng sinh rộng lớn bấy nhiêu.

Khi chứng đạo giải thoát, với nội tâm thanh tịnh, Ngài thấy rõ những đúng sai trong mọi tình huống một cách sâu sắc, tinh tế và tường tận tới nghiệp duyên của nhiều kiếp. Ngài tự tại sống trong cuộc đời nhưng lại càng yêu thích khép mình trong giới luật chung của đại chúng. Ngài hạnh phúc và an lạc trong giới luật, Ngài nhận thấy giới luật là cả một bầu trời lấp lánh những vì sao trí tuệ.

Bằng cách trân trọng và thực hành giới, Ngài cũng đang bày tỏ lòng thương kính vô ngần kính dâng lên Đức Bổn Sư.

Trích “Thánh độ mệnh – Tôn giả Ưu Ba Ly” – Thượng tọa Thích Chân Quang.

“Bạch Thế Tôn, từ lúc Thế Tôn thành chánh giác tới nay, Thế Tôn đem chánh pháp giảng dạy khiến cho vô số chúng sinh cõi trời cõi người đều được an lạc, lợi ích.

Chúng con chỉ nghe giáo pháp, hiểu giáo pháp và tự biết điều gì nên làm, điều gì không nên làm. Chỉ bằng giáo pháp, chúng con có trí tuệ tạo ra được các quy tắc hành động của mình, chúng con biết nên nói điều gì, nên đi theo lối nào, nên im lặng lúc nào, nên bước đi lúc nào,…

Các quy tắc chuẩn mực đó tự hình thành trong tâm hồn của chúng con không cần Thế Tôn phải nhắc nhở. Các quy tắc chuẩn mực đó cũng tự nhiên giống nhau nơi tất cả huynh đệ chúng con. Điều gì con nghĩ là nên làm hay không nên làm thì các sư huynh, sư đệ của con cũng nghĩ là nên làm hoặc không nên làm.

Các quy tắc chuẩn mực đó như là một lẽ phải chung đồng chứ không phải do ý kiến cá nhân của chúng con tự đặt ra. Chúng con âm thầm mặc nhiên sống an vui, hòa hợp với nhau theo các quy tắc chuẩn mực vô hình đó.

Nhưng bạch Thế Tôn, càng về sau này có những Tỳ kheo không đạt được trí tuệ đó. Không biết việc nào nên làm, việc nào không nên làm khiến cho dân chúng nhìn vào ngôn hạnh kém cỏi của các Tỳ kheo đó mà bất bình chỉ trích lây cả Tăng đoàn vừa làm mất uy tín Tăng đoàn, vừa khiến cho các cư sĩ tại gia tạo thành khẩu nghiệp nguy hiểm.

Như trường hợp chư Tăng xứ Kosambi, một số vị hiểu giáo pháp thì không đủ sức hiểu quy tắc, một số vị ưa thích quy tắc thì không hiểu giáo pháp. Cả hai tạo nên sự chia rẽ trầm trọng mà sự chia rẽ Tăng đoàn mới chính là sự tan vỡ của cả giáo pháp lẫn quy tắc luật nghi.

Bạch Thế Tôn, hôm nay huynh đệ chúng con kính thỉnh Thế Tôn tuyên bố thành lập hệ thống giới luật chính thức cho Tăng đoàn. Các quy tắc chuẩn mực sẽ không còn là vô hình, mặc nhiên nữa mà sẽ là một giỏ xách chính đi kèm bên cạnh giỏ xách của giáo pháp. Bên này là giỏ giáo pháp, bên này là giỏ giới luật. Hai giỏ xách này đồng hành tạo nên sức mạnh của Tăng đoàn muôn đời về sau.

Bạch Thế Tôn, một Tỳ kheo còn non trẻ chưa hiểu việc gì nên làm, việc gì không nên làm thì hệ thống giới luật sẽ xác định rõ ngay từ đầu là việc gì nên làm, việc gì không nên làm. Nhờ thế các Tỳ kheo trẻ sẽ an tâm sống trong Tăng đoàn, an tâm đi khất thực, an tâm tiếp xúc với cư sĩ vì biết rõ chuẩn mực rồi, không được phép làm sai quấy.

Bạch Thế Tôn, giáo pháp là sự khai mở, sự gợi ý và tùy theo năng lực trí tuệ riêng của mỗi người mà hiểu sâu cạn khác nhau. Tu càng lâu thì càng hiểu giáo pháp sâu xa dần. Không ai trách mắng một Tỳ kheo vì chưa đủ sức hiểu hết giáo pháp nhưng giới luật thì ngược lại. Giới luật là quy tắc sống, rõ ràng như hai với hai là bốn không được phép không hiểu và cũng không được phép làm khác đi. Giới luật có tính cưỡng bách, bắt buộc. Giáo pháp là sự tự giác, là sự dẫn dắt từ bi nhưng giới luật là khôn phép cứng rắn, lạnh lùng.

Các Tỳ kheo phải vừa học đạo lý từ bi nhưng cũng phải chấp nhận khuôn phép của Tăng đoàn để không được phép sống càn làm bậy.

Bạch Thế Tôn, huynh đệ chúng con kính thỉnh Thế Tôn mở bày giỏ giới luật cho muôn đời sau…”

Trích tập 31 “Giới luật”, truyện tranh Đỉnh núi tuyết – Thượng tọa Thích Chân Quang.