Khi trân trọng con người, thương yêu con người, tôn trọng niềm vui của con người, tôn trọng cuộc sống của con người, chúng ta sẽ đi đến một đạo lý đầy tính nhân bản. Và để làm con người, chúng ta phải có hai tính chất, nếu thiếu một trong hai tính chất này, chúng ta không phải con người. Từ rất lâu chúng ta quên đi hai tính chất này:

Thứ nhất, làm người phải khiêm tốn, bởi vì đối với vũ trụ con người quá nhỏ bé, quá vô nghĩa.

Thứ hai, làm người phải có hoài bão lớn lao, bởi vì con người có khả năng vươn tới được sự hiểu biết mênh mông trong vũ trụ, đạt đến đức hạnh, tính chất siêu việt của các bậc Thánh bao la vô lượng vô biên như vũ trụ.

Do đó, để làm người đúng nghĩa, vừa đúng mức mà vừa không bị khinh thường, chúng ta phải khiêm tốn và phải có hoài bão lớn lao. Nếu người nào sống mà kiêu căng ngạo mạn, người đó thiếu tính chất đáng quí đầu tiên của con người. Người nào sống mà không có hoài bão lớn lao, không dám ước mơ đạt đến đức hạnh, tính chất siêu việt của các bậc Thánh, người này cũng thiếu hẳn một tính chất của con người.

Vì vậy, trong hào quang của đức Phật, trong tình thương yêu của Người, trong trí tuệ dạy dỗ dẫn dắt của Người, chúng ta phải ý thức rằng khi Người nói về hư không vô lượng vô biên, để chỉ cho chúng ta thấy thân phận nhỏ bé của mình, để chúng ta khiêm tốn. Và hơn nữa, đức Phật cũng dạy cho chúng ta một con đường để đạt đến tuyệt đối vô lượng vô biên đó. Chúng ta phải có hoài bão lớn lao để đi theo con đường đó, để làm một con người đúng nghĩa.

Trích sách: Luận Giải Kinh Kim Cang – trang 137,138 – TT. Thích Chân Quang

Ở gia đình nào mà cha mẹ thường xuyên chê bai người này, nói xấu người kia thì tỷ lệ thiếu nhi phạm pháp chiếm rất cao. Dường như khi các em được gây ý niệm KHINH THƯỜNG MỌI NGƯỜI thì tội ác rất dễ bộc phát. Phải chăng tâm trạng coi thường người khác là mảnh đất tốt cho tội lỗi phát triển, là hang ổ của mọi thói hư tật xấu khác? Cha mẹ có thói quen chỉ trích người khác trước mặt con cái là điều vô cùng tai hại. Khi các em đã khinh thường con người rồi, đã không tin vào sự tốt đẹp trên cuộc đời này rồi, thì các em sẽ tự phá vỡ mọi đức tính tốt đã có và nuôi nấng những tư tưởng ích kỷ thấp hèn và tàn bạo. Đây là yếu tố tâm lý vô cùng quan trọng.

Còn những gia đình nào mà cha mẹ thường ca ngợi những cái hay của mọi người, kể lại cuộc đời của những thánh nhân ngày xưa, thì hầu như không tìm thấy thiếu nhi phạm pháp trong gia đình đó.

Trích tiểu thuyết Tia nắng mùa xuân trang 137, 138 – Tác giả Việt Quang

Có điều trớ trêu là từ những cái rất đúng, rất đẹp, có một sai lầm xuất hiện. Đó là tâm kiêu mạn.

Tâm kiêu mạn là một loại tình cảm thích thú, khoái trá, hả hê, sung sướng khi thấy mình hơn người khác. Có khi ta hơn người, có khi người hơn ta. Khi ta hơn, ta biết là ta hơn; khi người hơn, người vẫn biết là người hơn. Điều nguy hiểm chính là tình cảm khoái trá đi kèm theo đó. Sự khoái trá đó gây cho người ta cảm giác hạnh phúc. Nhiều người còn bị ảo tưởng là mình vượt hơn người khác trong khi thật sự thì thua kém rất nhiều. Nhưng khi tự cho mình hơn người, một sự khoái chí, sung sướng cũng có mặt. Mỗi khi hưởng thụ niềm vui sướng hạnh phúc, chúng ta luôn luôn bị hao tổn bớt phước mà mình đã gây tạo trong quá khứ, đó là quy luật tất nhiên của Nhân quả.

Nhưng có những niềm vui không làm hao tổn phước bao nhiêu, ví dụ như cảm giác hạnh phúc khi làm được việc từ thiện. Hoặc thậm chí có loại niềm vui còn làm tăng thêm công đức như ta vui mừng khi thấy người khác thành công hạnh phúc, theo đúng “Hỷ tâm” trong Tứ vô lượng tâm. Còn lại, hầu hết sự thụ hưởng niềm vui đều làm tiêu hao bớt phước trong quá khứ. Tuy nhiên, có một khoái cảm, mà khi hưởng thụ nó, làm chúng ta thiệt hại không lường được, đó là sự sung sướng khi cho rằng mình vượt hơn người khác. Khoái cảm đó, ý nghĩ đó gọi là tâm kiêu mạn.

Ví dụ như trong học tập, đôi khi chúng ta vượt trội hơn các bạn cùng lớp; trong kinh doanh, đôi khi chúng ta thành công hơn đồng nghiệp; trong nghệ thuật, đôi khi chúng ta được ái mộ hơn nghệ sĩ khác; trong diễn giảng, đôi khi chúng ta thu hút hơn các đồng đạo khác,… Đó đều là những chuyện bình thường trên thế gian này, vì cuộc đời vốn đầy những cái chênh lệch hơn kém như thế. Nhưng đến khi nào chúng ta xuất hiện một tình cảm của sự khoái trá thích thú vì được hơn người khác, đó là lúc tai họa bắt đầu.

Tâm kiêu mạn đó trước hết sẽ phá vỡ những đức tính tốt đẹp có sẵn trong lòng mình. Ví dụ, trước đây ta là người trầm tĩnh, nhưng sau một thời gian kiêu mạn, sự trầm tĩnh đó sẽ biến mất, thay vào đó là sự hấp tấp, vụt chạc, dễ nổi nóng. Ví dụ, trước đây ta là người hiền lành, nhưng sau một thời gian kiêu mạn, ta sẽ trở thành người ác độc. Ví dụ, như trước đây ta sống đời thanh bai trong sạch, nhưng sau một thời gian kiêu mạn, ta sẽ trở thành người ô nhiễm,…

Sau khi những đức tính tốt đẹp trong tâm biến mất, điều chắc chắn là chúng ta sẽ bắt đầu làm nhiều điều bậy bạ sai lầm để tổn phước trầm trọng. Ví dụ, chúng sẽ bắt đầu có thái độ hống hách khinh rẻ người khác, hoặc nạt nộ mắng chửi, hoặc mưu mô thủ đoạn, hoặc sa đọa đồi trụy,… Tiếp theo, việc hết phước là tài năng biến mất dần dần. Theo luật Nhân quả, phước đức sinh ra tài năng. Phước hết, tài năng sẽ mất theo…”

Trích bài “Khiêm hạ”, bộ sách “Tâm lý Đạo Đức” – Thượng tọa Thích Chân Quang.