Trong suốt cuộc đời giáo hóa, Đức Thế Tôn đã áp dụng nhiều phương pháp giảng dạy khác nhau. Thường thì Thế Tôn sẽ giảng một cách cụ thể, chi tiết với nhiều ví dụ gần gũi để người đệ tử có thể dễ dàng nắm được và thực hành. Nhưng cũng rất nhiều lần, Thế Tôn lại chỉ đưa ra một bài kệ ngắn gọn hay một câu nói cô đọng nhưng chứa đựng ý nghĩa cao sâu khôn tả. Những lời dạy ấy tuy dùng ít ngôn từ nhưng lại hàm chứa sức tác động mạnh mẽ vào tâm tư người nghe. Bằng việc nói vắn tắt, Thế Tôn cũng khuyến khích các đệ tử phải suy ngẫm nhiều hơn và tham vấn với nhau để tự rút ra được ý nghĩa.
Những lần như thế, các vị Tỳ kheo thường hay thỉnh các bậc Trưởng lão như Ngài Xá Lợi Phất (Sariputta), Ngài Mục Kiền Liên (Maha Moggallana), Ngài A Nan (Ananda)… để giải thích. Tuy nhiên, các vị vẫn mong muốn được nghe Tôn giả Đại Ca Chiên Diên luận giải nhất, bởi vì Ngài thường đi thẳng vào trọng tâm vấn đề, phân tích cặn kẽ từng điểm với ngôn từ giản dị, dễ hiểu. Với kiến văn quảng bác của một đại thần học sĩ, Ngài trình bày đạo lý một cách có hệ thống và những lập luận vô cùng hợp lý. Đối với những vấn đề trừu tượng, tùy vào căn cơ của chúng sinh mà Tôn giả sẽ lấy những ví dụ cụ thể, gần gũi như chính cuộc sống của họ.
Cho dù Tôn giả thường cư ngụ tại quê hương Avanti khá xa so với tinh xá của Đức Phật, nhưng mỗi khi Ngài đến thì Tăng chúng đều sắp xếp những buổi đàm đạo riêng để thưa hỏi. Thế Tôn thường tán thán rằng: “ Này chư Tỳ kheo, Đại Ca Chiên Diên có trí tuệ thâm sâu và vĩ đại. Nếu các con có hỏi Như Lai thì Như Lai cũng sẽ giải thích giống như vậy!”
Được Thế Tôn và Tăng chúng khen ngợi bao nhiêu thì Tôn giả lại càng giữ mình khiêm hạ bấy nhiêu. Mỗi khi được mời lên thuyết Pháp, Ngài thường bảo rằng Ngài chỉ đang trình bày những kiến giải và hiểu biết của mình nhưng không bao giờ so sánh được với Đức Thế Tôn. Giống như người muốn đi tìm lõi cây thì hãy tìm nơi thân và rễ chứ đừng tìm ở cành, lá. Rồi sau khi giảng, Tôn giả lại cẩn thận dặn dò các Tỳ kheo hãy đến hỏi lại Thế Tôn để đạo lý được vững chắc.
Trong kho tàng Kinh điển, không khó để có thể tìm một ví dụ mà Tôn giả Đại Ca Chiên Diên đã luận giải xuất sắc những lời dạy vắn tắt của Thế Tôn. Lần giải thích về câu kinh trong bài “Nhất Dạ Hiền Giả” dưới đây là một điển hình.
Thế Tôn dạy:
“Không truy tìm quá khứ
Không vọng ước tương lai.”
Có một vị Tỳ kheo không hiểu nổi, mới đến hỏi Tôn giả. Ngài giải thích rằng:
“Khi một người hồi tưởng lại những hình ảnh trong quá khứ, hình ảnh đó khiến người ấy yêu thích và mong muốn ngắm nhìn. Vì yêu thích và mong muốn nên người ấy vui sướng. Vì vui sướng nên tìm cầu. Đối với những âm thanh, hương thơm, mùi vị, cảm giác, ý nghĩ cũng như vậy, làm cho người đó cứ tìm cầu mãi. Đó gọi là truy tìm quá khứ.
Khi một người nghĩ đến tương lai, hi vọng rằng mắt của mình sẽ được nhìn những hình ảnh mong muốn. Rồi người ấy hướng tâm trí để được thấy những hình ảnh đó. Vì hướng tâm như vậy nên người ấy vui sướng. Vì vui sướng nên người đó ước vọng. Đối với những âm thanh, hương thơm, mùi vị, cảm giác, ý nghĩ cũng vậy, đó gọi là ước vọng tương lai.
Một người không bị trói buộc bởi những sự ưa thích hay mong muốn vào những hình ảnh, âm thanh, hương thơm, mùi vị, cảm giác, ý nghĩ trong quá khứ, tương lai và hiện tại được gọi là người không truy tìm quá khứ, chẳng ước vọng tương lai, chiến thắng trước các pháp đang sanh khởi.”
Một lần khác, Thế Tôn dạy: “Này các Tỳ kheo, cần phải hiểu biết thế nào là “Pháp” và “ phi Pháp”, những nguy hại và lợi ích. Sau khi nắm được rồi thì phải tinh cần thực hành theo chánh Pháp.”
Tôn giả đã lý giải cặn kẽ lời dạy của Thế Tôn qua “mười bất thiện nghiệp” và “mười thiện nghiệp”. Đó là: “Sát sinh là phi Pháp, từ bỏ sát sinh là Pháp. Những điều ác do sát sinh mang lại chính là mối nguy hại, những điều thiện do từ bỏ sát sinh chính là lợi ích. Cũng tương tự như vậy là trộm cắp, dâm dục, nói dối, nói lời chia rẽ, nói lời vô ích, nói lời ác độc, tham lam, sân hận, tà kiến.”
Sau những lần được nghe Tôn giả giải thích như vậy, Tăng chúng đều cảm thấy dễ hiểu và vui mừng đón nhận để thực hành.



















