(19) Dù thuyết kinh lưu loát
Nhưng lười biếng thực hành
Giống người chăn bò mướn
Không xứng hạnh sa môn.
(20) Tuy không nói kinh nhiều
Nhưng siêng năng tu tập
Từ bỏ tham sân si
Tâm sáng ngời giải thoát
Không chấp thủ hai đời
Thật xứng hạnh sa môn.
Bài kệ trên xuất phát từ câu chuyện sau: Vào thời Đức Phật có hai người bạn thân thiết cùng là những thương nhân thuộc giai cấp thượng lưu (giai cấp Phệ Xá - Vaisya). Họ rất tâm đầu ý hợp và cùng biết lẽ phải.
Khi Đức Phật về thành Xá Vệ ở lại trong tinh xá do ông Cấp Cô Độc cúng dường, hai người bạn này đã cùng đến nghe Phật thuyết pháp rồi cùng phát tâm xuất gia. Xuất phát điểm của họ thật giống nhau: cùng giàu có, cùng đạo đức, rất thân thiết, rồi cùng từ bỏ vợ con theo Phật tu hành. Nhân duyên kỳ lạ như vậy! Nhưng khi đã vào xuất gia, thì mọi chuyện bắt đầu thay đổi - hai người đã đi theo hai nhánh rẽ khác nhau. Quả thật trên đời này hiếm có ai hợp với nhau lâu dài.
Theo quy định của Tăng đoàn thì 5 năm đầu được gọi là giai đoạn tập sự, trong thời gian này người xuất gia sẽ phải tập giữ gìn oai nghi, rèn luyện giới luật của tỳ kheo như tập đắp y, mang bát, đi đứng, nằm ngồi như thế nào cho nghiêm trang, đúng mực. Và hai vị này cũng thực hành như thế.
Chúng ta nhớ là người xuất gia luôn luôn phải giữ oai nghi rất cẩn thận, từng bước đi, từng ánh mắt nụ cười đều phải nghiêm chỉnh, đúng nơi đúng chỗ. Người đời được nói cười thoải mái tùy ý, nếu có sơ suất thì cũng không bị chê trách nhiều. Nhưng người xuất gia thì không thể như vậy. Ngay cả khi cười, khi nói cũng luôn phải nhẹ nhàng, điềm đạm, hay lúc ăn uống, nằm ngồi cũng không ngoại lệ. Rồi chỗ nào được đứng, chỗ nào được ngồi, lúc nào nên đứng trước, lúc nào nên lui lại phía sau... đều được quy định rõ ràng trong luật nghi. Cũng vì đời sống xuất gia đầy ràng buộc như thế nên người không đủ sức kiềm chế sẽ không thể nào bước vào được, vào tu vài hôm là khó chịu ngay.
Sau 5 năm học các giáo lý căn bản và giữ giới cho thuần thục, hai người bạn thân đã được thọ đại giới, chính thức trở thành một vị tỳ kheo trong Tăng đoàn của Phật. Kể từ đây, mỗi người sẽ được phép đi sâu vào một sở trường tùy chọn. Hai vị tiếp tục đến gặp Phật xin được hướng dẫn cho một sự tu tập chuyên sâu. Đức Phật nói rằng trong giáo pháp của Người có hai phương diện, một là pháp học và hai là pháp hành. Người theo pháp học phải nghiên cứu kỹ đường lối, lý thuyết rồi mới đi sâu vào thực hành. Còn người theo pháp hành thì sau khi học một số giáo lý cơ bản, các vị sẽ đi sâu vào thực hành thiền định chuyên sâu chứ không nghiên cứu nhiều kinh điển.
Một vị khiêm tốn nói: “Bạch Thế Tôn, con cảm thấy mình không có trí tuệ để học nhiều. Trải qua 5 năm, con đã lĩnh hội được những giáo lý căn bản dưới sự chỉ dạy của Thế Tôn và các vị bổn sư thế độ. Giờ đây con xin phép được đi sâu vào thực hành”. Đức Phật cho phép vị này rời tinh xá Kỳ Viên đến ở nơi một tinh xá khác vắng vẻ hơn để chuyên tâm tu tập. Còn vị kia lại ham thích pháp học nên xin ở lại Kỳ Viên tinh xá để vừa học vừa tu. Từ đó ông bắt đầu nghiên cứu kinh điển.
Ngày xưa, kinh điển không nằm trên sách vở như bây giờ mà nằm trong trí nhớ của các tỳ kheo. Các vị chính là những cuốn kinh sống. Ví dụ nếu có ai thỉnh cầu được nghe bài kinh Tứ Niệm Xứ, các vị sẽ ngồi nghiêm chỉnh tụng lại từ đầu đến cuối, rằng ngày xưa Phật đã nói như thế như thế... vậy thôi, chứ không có cuốn kinh cho ta lật từng trang như ngày nay.
Và vị tỳ kheo thích pháp học sau khi được Phật đồng ý đã ở lại Kỳ Viên nghiên cứu kinh điển. Ông tìm đến từng vị trưởng lão, những người đã nghe Phật thuyết pháp và xin các vị tụng lại cho ông nghe những bài kinh mà các vị đã thuộc lòng. Sau khi nghe rõ và nhẩm tới nhẩm lui để ghi nhớ thật kỹ rồi, ông mới tìm học bài kinh khác.
Cứ như vậy, qua nhiều năm vị theo pháp học đã trở thành một giảng sư thuyết pháp rất hay, thu hút đồ chúng đông đảo với nhiều đệ tử xuất gia. Còn vị chuyên tu thì đi sâu vào thực hành thiền định, được đắc đạo và cũng có nhiều đệ tử. Nhìn bề ngoài hai vị tương đối giống nhau: đều đã trưởng thành trong giáo pháp của Phật, đều có uy tín với Tăng đoàn, được quần chúng kính trọng và cùng thâu nhận nhiều đệ tử xuất gia. Nhưng một bên đi sâu vào thiền định, đạt được kết quả tâm linh, và chứng đắc quả vị tối thượng; còn một bên thì ngày càng hiểu nhiều lý thuyết trong kinh điển hơn, chỉ vậy mà thôi.
Một hôm vị theo pháp hành có duyên sự về Kỳ Viên nên đã mang theo các đệ tử của mình về đảnh lễ Phật, bản thân vị ấy cũng muốn thăm Phật sau gần mười năm xa cách. Nghe tin bạn mình chuẩn bị về, người bạn theo pháp học ở Kỳ Viên mới khởi lên ý nghĩ: “Đã quá lâu rồi mới gặp lại bạn mình, nay ta sẽ chất vấn đạo lý để xem ta giỏi hay bạn ta giỏi”. Ông vừa động niệm là Đức Phật biết ngay. Với tha tâm thông siêu việt của một đấng giác ngộ, Phật chỉ ngồi một chỗ và yên lặng không nói nhưng mọi niệm khởi dù nhỏ nhặt của từng đệ tử Người đều thấu suốt cả. Phật biết rằng vị kia còn phàm phu, tâm hơn thua chưa dứt nên đã động niệm muốn so sánh với người bạn của mình. Và Phật cũng biết rằng, người chuyên về học, không thực hành nhiều thì làm sao có thể so sánh với người đã thực hành chuyên sâu. Trong khi tham vấn đạo lý, nếu không có tâm học hỏi mà chỉ vì hơn thua muốn bắt bẻ chỗ này, phản biện chỗ kia... thì cái tâm đó sẽ làm cho vị tỳ kheo theo pháp học bị đọa mất. Phật không muốn vị ấy bị đọa nên lúc hai vị vừa mới chào hỏi đôi câu, chưa kịp đến thăm Phật là Người đã xuất hiện.
Đáng lẽ Phật sẽ ở trong hương phòng đợi hai vị cùng đến đảnh lễ, nhưng Phật đã chủ động đến trước. Vị từ xa về vừa mới đi từ cổng vào nơi tiếp đón khách, người bạn ở đây vừa mới đón lại, chưa kịp trò chuyện thì Đức Phật đã chầm chậm đi tới.
Hai vị cũng chưa kịp chào là Phật đã gọi họ ngồi xuống hỏi han từng điều: “Hôm nay cũng là nhân duyên, bây giờ ta sẽ hỏi các ông điều này”. Phật bắt đầu hỏi vị chuyên về pháp học:
- Người chứng Sơ thiền thì như thế nào?
- Bạch Thế Tôn, người chứng được Sơ thiền thì ly dục, ly bất thiện pháp, còn tầm còn tứ, toàn thân tràn đầy hỷ lạc.
Đức Phật gật đầu và hỏi tiếp:
- Vậy người chứng Nhị thiền thì sao?
- Bạch Thế Tôn, người chứng Nhị thiền thì tâm hoàn toàn định tĩnh, không tầm không tứ, tràn đầy an lạc hạnh phúc.
Đức Phật cứ hỏi tiếp, hỏi đến đâu vị pháp học trả lời vanh vách đến đó. Rồi Phật bắt đầu hỏi về ánh quả:
- Vậy trạng thái của người chứng Sơ quả Tu Đà Hoàn là thế nào?
Đến đây vị đó bắt đầu lúng túng. Ông chỉ được học rằng người chứng sơ quả Tu Đà Hoàn thì dứt trừ được 3 kiết sử là Nghi (do dự hoài nghi), ân kiến (ích kỷ) và Giới cấm thủ (cố chấp). Nhưng trạng thái đó như thế nào thì ông không biết bởi bản thân chưa hề chứng đắc. Trên lý thuyết thì ông có thể nói được nhưng nếu hỏi thực tế cảnh giới chứng đạo như thế nào, tâm chuyển biến ra sao... thì ông không biết.
Ngang đây Đức Phật ngừng lại và quay sang hỏi vị tôn giả theo pháp hành về Sơ thiền, vị tỳ kheo này cũng nói:
- Bạch Thế Tôn, Sơ thiền là ly dục, ly bất thiện pháp, còn tầm còn tứ, thân tràn đầy hỷ lạc do ly dục sinh, thân như một khối nước xà bông.
Rồi Phật mới hỏi tiếp tại sao lại gọi là “ly bất thiện pháp” (tức là xa lìa hết tất cả những điều ác)? Vị ấy cũng giải thích rất cặn kẽ rằng khi vào Sơ thiền thì trạng thái của tâm chuyển biến như thế nào, nó lắng như thế nào, nó mất thế nào và cái ác sẽ không còn tồn tại... Bởi điều ác là cái xoáy động, xao động, khi tâm còn động thì điều ác mới có chỗ để bám víu, còn khi tâm thanh tịnh rồi thì cái ác không còn chỗ bám nữa. Ngay đó tâm chỉ còn điều thiện mà thôi. Vì sao vậy, vì điều thiện phù hợp với một nội tâm an tĩnh. Chỉ người thiện mới có thể tĩnh tâm. Điều thiện và một nội tâm thanh tịnh đứng về một phía, ngược lại, điều ác với nội tâm xao động cũng cùng đứng về một phía.
Vị tỳ kheo phân tích trạng thái đó rất cặn kẽ chứ không phải chỉ nói trên lý thuyết. Rồi Đức Phật hỏi tiếp về Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền, Sơ quả, Nhị quả, Tam quả, Tứ quả như thế nào... vị ấy đều trình bày cặn kẽ, chi li từng trạng thái rất vi tế. Vị ấy nói đến đâu là Đức Phật khen ngợi đến đó, và sau mỗi lời khen của Phật, chư thiên trên cõi trời đều rúng động.
Chúng ta biết rằng, bao nhiêu triệu năm mới có một vị Phật xuất hiện giữa cõi đất này nên dù Đức Phật thị hiện ở cõi người nhưng hào quang, uy đức của Người chấn động cả ba nghìn thế giới. Từng lời nói, từng bước chân của Phật đều được các vị iên tử, Hộ pháp, iên đế ở trên các tầng trời dõi trông theo. Vì thế mỗi lời Phật nói ra đều ảnh hưởng rất lớn đến chư thiên. ế nên khi Phật khen ngợi vị tỳ kheo thì trên các cõi trời đều vang động, hết thảy chư thiên cùng tán thán theo.
Dần dần, chúng tỳ kheo và các cư sĩ đến tinh xá thính pháp cũng tụ hội lại để nghe vị tỳ kheo trả lời Đức Phật và dĩ nhiên là họ cũng được nghe Đức Phật ngợi khen vị tỳ kheo Alahán đó. Khi ấy hội chúng nơi Kỳ Viên thật đông đảo, vừa có chư Tăng vừa có các cư sĩ cộng thêm những thiên thần trên hư không. Lời khen của Đức Phật gây chấn động đến như vậy.
Tuy nhiên, những đệ tử của vị theo pháp học lại không hoan hỷ trước điều này, họ khởi tâm bất mãn và tự ái vì nghĩ “tại sao lúc thầy mình trả lời Đức Phật không khen còn vị kia lại được ngợi khen hết lời?” Các vị cứ lao xao thì thầm với nhau ở bên dưới: “Có gì đâu mà ế Tôn ngợi khen như thế”. Và bằng thiên nhĩ thông, Đức Phật có thể nghe được mọi âm thanh dù là nhỏ nhất nên Người đã quở nặng bằng một bài kệ để dập tắt luôn tiếng lao xao bất mãn bên dưới: Dù thuyết kinh lưu loát/Nhưng lười biếng thực hành/Giống người chăn bò mướn/Không xứng hạnh sa môn.
Phật chê người chỉ biết học mà không tinh chuyên tu tập, rồi nói tiếp đoạn thứ hai để khen người có nỗ lực hành trì và đạt được kết quả tâm linh thật sự: Tuy không nói kinh nhiều/Nhưng siêng năng tu tập/Từ bỏ tham sân si/Tâm sáng ngời giải thoát/Không chấp thủ hai đời/ật xứng hạnh sa môn.
Từ sự tình trên mà ngày hôm nay chúng ta có bài kệ Pháp Cú rất tuyệt vời như vậy.
Học và hành
Qua bài kệ và truyện tích trên, chúng ta thấy rõ ràng trên đời tồn tại hai hạng người trái ngược nhau (dù đôi khi họ có cùng xuất phát điểm): một hạng người tự nhiên thích thực hành, và một hạng người chỉ thích học hỏi nghiên cứu. Đức Phật đã chê trách những người chỉ nghiên cứu mà không thực hành, đồng thời khen ngợi, tôn vinh người chịu khó thực hành và đạt được kết quả tâm linh. Tuy nhiên, nếu nhìn trên thực tế chúng ta sẽ thấy rất hiếm khi xuất hiện hai khuynh hướng tách bạch rõ ràng như vậy, vì thông thường chúng ta đều thích cả học và hành chứ không thiên hẳn về một bên nào. Ta thử nhìn vào tâm mình và đánh giá xem mình là người thích học hay thích hành, ta sẽ thấy dường như mình có cả hai. Vì gặp một bản kinh hay ta thích đọc, biết vị nào giảng hay ta thích nghe, thấy tài liệu nào hấp dẫn ta cũng thích nghiền ngẫm thử. Nhưng nếu nghe nói ở đâu có tu tập, có ngồi thiền ta cũng muốn đến thực hành, tức là trong tâm ta tồn tại cả hai khuynh hướng học và hành chứ không tách bạch thành hai hạng người rõ rệt như hai vị tôn giả trên.
Hai vị này đi theo hai huynh hướng khác nhau hoàn toàn, còn chúng ta thì không hẳn như vậy, nghe nói học ta cũng thích mà nghe nói đến hành ta cũng theo, chỉ là bên nào nhiều hơn mà thôi. Tức là có người yêu thích thực hành hơn, và có người lại say mê với lý thuyết kinh điển. Nhưng tại sao chúng ta lại có hai khuynh hướng này trong tâm?
Khuynh hướng học hay hành bắt nguồn từ đâu?
Hai khuynh hướng này xuất phát từ nguyên nhân sâu xa và nguyên nhân gần. Nguyên nhân gần là nếu như lúc đến với đạo ta được gặp vị thầy thường hay khuyến khích tu tập thì dần dần ta cũng phát triển theo khuynh hướng thực hành. Ngược lại, nếu gặp vị thầy cứ giảng giải lý thuyết, ca ngợi rằng học bài kinh này có công đức, tụng bài kinh kia có phước... thì ta lại đi theo chiều hướng học. Nghĩa là, do vị thầy dạy đạo định hướng, lèo lái chứ mình không có sự chủ động ngay từ đầu. Tuy nhiên, cũng nhiều người đã có sẵn khuynh hướng mạnh mẽ ấy trong tâm. Chẳng hạn, có người vừa đến với đạo đã lao vào thực hành, không cần học nhiều; hoặc ngược lại, có người tự nhiên không thực hành được, chỉ muốn học mà thôi. Kêu họ bắt chân ngồi thiền một chút là thấy đau chân muốn xả ra, lạy Phật một buổi là thấy mệt hoặc ngồi niệm Phật chăm chú một chút cũng không yên... Nhưng nếu kêu họ đọc hết bài kinh này sang bài kinh kia, nghe hết bài giảng này sang bài giảng nọ thì lại rất thích thú.
Như vậy chúng ta có hai hạng người: ứ nhất là hạng chưa có khuynh hướng cố định, được thầy dạy thế nào sẽ đi theo như thế đó. ầy khuyên tu thì gắng tu, thầy bảo học thì lo học. Hầu hết chúng ta đều thuộc trường hợp này, tức là hay bị lệ thuộc vào vị thầy dạy đạo cho mình. ứ hai là hạng người dường như đã có khuynh hướng cố định từ kiếp trước. Ví dụ một đệ tử dù xuất gia theo thầy mình, được thầy khuyến tấn tu hành rất nhiều nhưng vẫn lén trốn tu, chỉ ngồi thiền cho có, còn lại dành thời gian để nghe thuyết giảng, xem kinh sách. Người này có sẵn khuynh hướng học nhiều hơn. Hoặc có người gặp vị thầy bổn sư chỉ bắt học nhưng cứ tự nhiên yêu thích thiền định, rồi lén tìm phương pháp, tìm thầy dạy ngồi thiền và âm thầm công phu khuya sớm. Tự trong tâm họ đã quyết chí thực hành, không còn lệ thuộc vào thầy nữa.
Nhưng cái khuynh hướng nằm sẵn trong tâm họ được nhen nhóm từ đâu? - Từ cái nhân họ gieo trong quá khứ. Chẳng hạn có người đời trước được gặp một vị ánh và phát tâm kính ngưỡng bởi trí tuệ, đạo hạnh sáng ngời của vị đó. Dù không biết vị đó đã chứng quả chưa, chỉ thỉnh thoảng thấy làm những việc hơi lạ mà mình không hiểu hết... Nhưng người này vẫn thương kính, cúng dường và theo hầu một cách tận tụy. Có khi chỉ là những việc rất nhỏ như nấu cơm, giặt giũ, quét dọn nhưng cũng là dùng công sức của mình để thừa sự một vị ánh, nên đời sau người này tự nhiên rất thích thực hành. Vừa gặp Phật Pháp đã muốn tu ngay, và chỉ muốn làm sao cho tâm linh khai mở, trí tuệ tăng trưởng chứ không thích học lý thuyết nhiều.
Hoặc có người đời trước cũng biết đạo, dù chưa thấu rõ đường tu nhưng rất siêng làm việc thiện. ấy con đường hư liền đến đắp lại, thấy cây cầu hư là tìm đến sửa lại, thấy mái nhà dột nát cũng chạy đến lợp giùm... nghĩa là suốt đời người này cứ bỏ công lao, sức lực tay chân ra làm lợi ích cho đời. Đến khi chánh nghiệp chín mùi thì vừa gặp được pháp thiền là người này tự nhiên ham thích kỳ lạ, bắt chân lên ngồi thì tâm mau chóng nhiếp trong thanh tịnh. Khi có kết quả tâm linh, người này càng thích thú, ham tu thiền nhiều hơn.
Bình thường, lúc tâm linh chưa khai mở, nếu bị buộc phải ngồi kiết già với hai chân bắt chéo lên nhau thì ngay mấy phút đầu tiên là chúng ta đã muốn bỏ ra ngay. Nhất là với người có đôi chân không dẻo dai thì tư thế kiêt già bẻ chân trái gác lên đùi phải rồi buộc chân phải bắt chéo lên đùi trái chẳng khác nào cực hình, khiến họ đau đớn như chân bị gãy ra vậy. Nên bây giờ mà nói họ phải ngồi bất động cả tiếng đồng hồ giống như chuyện không tưởng. Vì lý do này nên nhiều người nghe nhắc đến thiền đã sợ, trốn liền.
Nhưng với một người có phước, đã thuần thục trong chánh nghiệp, đời trước từng hầu hạ cúng dường một vị ánh hoặc đã làm quá nhiều công đức với chúng sinh thì kiếp này được cái phước là tâm linh khai mở. Đến lúc gặp được vị thầy nói: “Con cố gắng ngồi thiền, chỉ có thiền mới đưa đến gần với sự giải thoát. Lâu nay con đã cố gắng làm phước rất tốt rồi, giờ là lúc phải gắng tu” là họ vâng lời ngay. Lần đầu bắt chân lên ngồi, họ lập tức ngồi đúng tư thế một cách nhẹ nhàng, không đau đớn. Rồi họ giữ thẳng lưng, biết rõ toàn thân, cảm giác khắp thân, biết hơi thở vào ra rõ ràng... Không bao lâu sau là tâm linh đã bắt đầu khai mở, tâm dần yên lắng trống rỗng và họ cảm nghe niềm hạnh phúc kỳ lạ tràn ngập khắp tâm hồn. Khi ấy thời gian cứ chầm chầm trôi qua mà họ không biết, cứ tưởng như mình vừa mới ngồi. Đến lúc chân quá đau họ mới buộc phải kéo chân ra xả thiền, vì mới tập ngồi, chân nhanh đau, phải xả ra nhưng lòng cứ tiếc nuối.
Nhờ có cái phước tâm linh được khai mở nên người này rất thích ngồi thiền, hễ rảnh rỗi lại tìm chỗ ngồi thiền nhiếp tâm. Và sở dĩ họ yêu thích thực hành như vậy cũng vì đời trước đã dùng sức lực của mình để làm rất nhiều công đức chứ không nói suông.
Chúng ta hãy xét lại bản thân xem từ khi biết đạo đến nay mình đã làm được bao nhiêu công đức? Nếu đã được rất nhiều thì bây giờ là lúc ta phải đi sâu vào sự tu tập để khai mở tâm linh mà tiến xa vào bầu trời giải thoát. Còn nếu công đức còn ít ỏi thì nghe nói đến thực hành ta sẽ khó chịu ngay mà chỉ thích học. ấy ai giới thiệu có đĩa giảng hoặc cuốn sách hay là mình rất thích tìm hiểu, nhưng bảo ngồi thiền thì lại tìm cách trốn. Ta sẽ viện đủ lý do, nào là “Hôm nay tôi bị cảm”, “Hôm nay phải đi ăn giỗ”, “Hôm nay trời mưa”, “Hôm nay xăng tăng giá phải đi mua tích trữ”... để tránh né, thì biết ngay là từ trước đến nay mình chỉ đến với đạo trên lý thuyết chứ chưa từng bỏ công làm những việc phước thật sự.
Rồi cũng có trường hợp người có phước, từng gây tạo công đức nhưng khi đến với đạo lại tự nhiên thích học. Nguyên nhân là do đời xưa người này thường hay nói suông. Tức là, họ không hề cúng dường, chẳng bỏ công sức giúp ai, cũng chưa từng dành thời gian hầu hạ vị chân tu nào cả, nhưng lại luôn khen ngợi Phật, khen ngợi Pháp, khen ngợi Tăng. Hễ ai hỏi đến Phật Pháp là họ nói vanh vách:
Phật là đấng chí tôn chí kính
Con trọn đời xin đảnh lễ Người Từ bi trí tuệ muôn nơi theo Đấng chánh giác con rời cõi mê.
Nói tới Phật là họ xưng tán lên mây xanh, hỏi về Pháp là họ thuyết lại vanh vách, nói về chư Tăng họ ca tụng hết lời: “Chư Tăng là ruộng phước giữa thế gian này, chúng ta phải nương tựa học hỏi tôn thờ...” Mà người ca ngợi Tam Bảo như thế thì có phước không? Phước cực kỳ lớn. Hãy nhớ rằng lời khen rất dễ sinh ra phước. Chưa nói đến Tam Bảo, chỉ cần khen những con người trong cuộc sống này thôi ta cũng đã có phước rồi. Ví dụ ai hỏi đến người bạn đồng nghiệp của mình thì ta luôn nói về ưu điểm của họ trước. Dĩ nhiên bạn ta cũng còn nhược điểm nhưng đừng nên mang cái thiếu sót của người khác ra để soi mói chê bai. Cứ khen ngợi ưu điểm của nhau trước đã, còn với lời chê thì phải thận trọng vì lời chê bậy sẽ làm tổn phước rất nặng. Chẳng hạn có người hỏi:
- Cô Ba cháo gà giờ thế nào?
- Lúc này cổ không bán cháo gà nữa đâu, cô lo tu rồi.
- Thế còn bà Hai quạu đó sao rồi?
- Ồ bả hết quạu rồi, dạo này bà dễ thương lắm.
Nếu phải nói về ai đó, mình cứ ca ngợi ưu điểm của họ trước, chứ đừng nói:
- Cho tôi hỏi nhà anh hai Tu?
- Ông đó mà tu cái gì, đạo đức giả thôi.
Ta chê bậy một câu là hết phước liền, nhưng tiếc là chúng ta lại hay chê bai hơn là khen ngợi. Cho nên ta nhớ, mỗi khi suy nghĩ về người nào, hãy cố gắng nghĩ về điểm tốt của họ còn những điểm xấu thì phải biết là ai cũng có để cảm thông với nhau hơn. Nghĩ được như vậy thì chúng ta sẽ dễ khen ngợi người khác hơn.
Không ai hoàn hảo cả, bản thân ta đầy lầm lỗi và bạn ta cũng vậy, nên chúng ta cố gắng không nói đến khuyết điểm của người khác. Chỉ trừ khi ta và người đó rất thân thiết thì mới trao đổi về nhược điểm để giúp nhau cùng vượt qua, nhưng cũng nên khéo léo góp ý. Còn lại, đừng công kích điểm yếu của nhau bởi chỉ làm cho họ mích lòng và chính mình bị tổn phước.
Chúng ta cứ tập khen thật nhiều, nhất là khen được Tam Bảo nữa thì cái phước thật là tràn đầy. Ví dụ có người không biết đạo, thấy mình đi chùa nên hỏi:
- Nghe nói anh có đi chùa, vậy chùa có gì hay không anh?
- Đi chùa rất tốt, vào gặp Phật là xúc động muốn tu hành ngay, gặp chư Tăng thấy dễ mến vô cùng...
Mình cứ ca ngợi Tam Bảo để mọi người có thêm tín tâm thì ta càng có phước chứ không sao hết. Và nhờ cái phước ấy nên qua kiếp sau tự nhiên mình sẽ là người nổi tiếng, danh giá và được nhiều người khen ngợi - nhưng mình chỉ học thôi chứ không thực hành. Vì sao vậy? Vì đời trước mình chỉ làm phước bằng lời nói nên đời này chỉ thích nói, chỉ thích học hết bài kinh này đến bài kinh kia. Rồi mình cũng giảng lại được và giống như vị tu theo pháp học, mình cứ tìm tòi nghiên cứu, thuyết pháp rồi có quần chúng, có đệ tử đi theo. Nhưng mình cũng không thực hành nhiều.
Có lẽ đời trước vị tỳ kheo đó đã từng ca ngợi người tốt, xưng tán Tam Bảo nên được cái phước nổi tiếng, có uy tín. Nhưng vì không dùng sức lực mà tạo phước nên sang đời sau chỉ thích học mà không chịu thực hành. Còn vị theo pháp hành có thể những kiếp xưa đã từng bỏ công hầu hạ bậc ánh. Thay vì chỉ đứng khen thì vị đó lặn lội tìm đến cúng dường, hầu hạ, thừa sự nên đời này rất thích thực hành và được chứng luôn ánh quả. Việc làm luôn hay hơn lời nói là vì vậy!
Tại sao học luôn dễ hơn hành?
Khách quan mà nói, việc nghiên cứu, nghe giảng, đọc sách... luôn luôn dễ hơn là ngồi một chỗ không được nhúc nhích, muỗi cắn cũng không được đập, không được gãi, có vọng tưởng cũng không được chạy theo. Tại sao vậy?

Khi nghiên cứu về thức ăn của năm ấm (Sắc – ọ - Tưởng – Hành – ức) chúng ta sẽ hiểu nguyên nhân tại sao.
Ví dụ thân xác của chúng ta là Sắc ấm, vậy thức ăn của nó là gì? Mũi cần không khí để thở, miệng cần cơm ăn nước uống; Còn ọ ấm (cảm giác) của ta thì cần sự thay đổi cảm xúc, khi thì vui khi thì buồn, khi thì phấn khích và có lúc lại cô đơn một chút. Ta luôn cần nhiều cảm giác và việc thay đổi cảm giác làm ta thấy thú vị. Cuộc đời là như vậy. Đó là lý do vì sao con người ta cứ lâu lâu lại ‘quậy’ lên.
Ở nhà mãi cũng buồn, thế là tìm chuyện gì chơi bời cho vui, hoặc mở cuốn phim xem, rủ bạn bè đi nhậu. Cảm giác chưa đủ mạnh thì ra đường đua xe cho vui. Hay có người ở một mình thấy buồn nên tìm nơi đông người, nhưng ở chốn đông người một thời gian lại thấy ồn ào quá, muốn tìm nơi vắng vẻ. Nếu ta hỏi người sống ở thành thị: “Anh ước mơ điều gì?”, có khi họ sẽ nói: “Tôi mơ được về một góc rừng bên dòng suối có tảng đá cheo leo, tôi sẽ ngồi đó ngắm hoàng hôn vào buổi chiều rơi, ngắm ánh trăng chênh chếch cùng tiếng vạc kêu trong đêm trường”. Nghe rất hấp dẫn, nhưng cho về rừng ở ba ngày là trốn ra thành phố ngay vì buồn quá, chịu không nổi. Con người là như vậy, cứ thích thay đổi cảm xúc, bị bắt ngồi một chỗ là không chịu được. Mà tại sao lại như vậy? Cũng vì thọ ấm của con người luôn đòi hỏi được thay đổi qua nhiều cảm xúc. Lạ lùng như vậy!
Vậy Tưởng ấm và ức ấm của ta cần gì? Cần kiến thức, cần tin tức. Ta luôn luôn cần tin tức, nếu không được biết tin gì, ta sẽ bứt rứt, khó chịu không yên. ời đại ngày hôm nay, con người có rất nhiều phương tiện để thu thập thông tin: báo chí chuyển đến tận nhà, ti vi đưa tin hàng ngày, internet cập nhật mọi biến động từng giây từng phút... Còn ngày xưa muốn biết được tin tức gì phải rất khổ sở, lâu lâu mới nhận được một tin lạc loài báo về, họa hoằn lắm mới có cuốn sách mà nghiền ngẫm.
Nên nếu phải ở yên trong nhà mà không nhận được thông tin nào, não sẽ bắt đầu đói tin tức, và ta sẽ đi đâu để tìm? Sang nhà hàng xóm. “Nghe nói chồng bà Năm xóm bên kia vừa mất, chị biết chưa?”, “Nghe nói cô kia muốn tái giá, chị biết chưa?”... toàn là những chuyện tào lao của thiên hạ. Vì thế, chúng ta đừng phiền trách người ngồi lê đôi mách, hãy hiểu là vì bộ não của họ đang bị đói thông tin mà không biết lấy đâu ra tin tức tử tế nên cứ thu lượm tin bậy bạ. Rồi người này truyền cho người kia, người kia truyền cho người nọ và tin tức bị móp méo từ từ. Nghĩa là chỉ cần ai đó hắt hơi rồi vấp ngã, sau khi được truyền qua vài người có thể trở thành câu chuyện rùng rợn về một phụ nữ hét một tiếng làm cho mặt đất nứt ra, ví dụ vậy.
Con người luôn cần những sự kiện lạ, những tin tức mới mẻ nạp vào não mình nên mới sinh ra cái tật ngồi lê đôi mách như vậy. Nhưng ngày nay người ta không cần phải lân la sang nhà hàng xóm để dụ người khác kể chuyện cho mình nghe nữa, mà chỉ cần bật ti vi, cầm điện thoại thông minh kết nối internet là tin tức tràn ngập. Nên có thể nói, tin tức là một loại ‘thức ăn’, một nhu cầu không thể thiếu của não bộ.
Do đó, khi chúng ta đến với Phật Pháp mà bị bắt phải ngồi kiết già, giữ thân bất động, không ăn uống, không nói chuyện, không cảm xúc, không nạp thêm tin tức, không suy nghĩ để thanh lọc tâm mình... ta sẽ thấy sao? Như một cực hình hoặc chí ít cũng rất khó chịu vì nó đi ngược với nhu cầu của thân và tâm. Nhưng nếu chỉ cho ta học thôi, hôm nay nghe bài kinh này, mai đọc bản luận kia, cuốn sách nọ... ta lại thấy rất thích. Nên nếu đánh giá khách quan, ta sẽ thấy học luôn dễ hơn hành.
Vì thế, trong 10 người đến với Phật Pháp thì chỉ được khoảng 2, 3 người thực hành mà thôi. Đây là tỷ lệ rất bình thường. Nhưng để được 2, 3 người thực hành thì vị thầy phải dạy giỏi, còn nếu thầy dạy dở, nghĩa là chính vị thầy cũng không thực hành, không tu tập thì trong 10 đệ tử của ông, không có lấy một người nào thực hành cả. Hệ quả là đạo Phật cứ truyền nhau trên lý thuyết, đến lúc gặp chuyện thì không một ai có thể chống đỡ, bảo vệ, duy trì và phát triển Phật Pháp, bởi vì không đệ tử Phật nào có đạo lực thật sự, chỉ toàn đi trên lý thuyết mà thôi.
Nếu trong 10 người học mà được dăm ba người thực hành thì đạo Phật đã tương đối mạnh, lúc gặp chuyện khó khăn còn có 2, 3 người đó đứng ra chống đỡ, bảo vệ, và đoàn kết mọi người lại. Nhưng với điều kiện là các vị thầy phải dạy giỏi thì mới có được tỷ lệ đó. Bằng không thì phần đông sẽ mất luôn mảng thực hành, mà chỉ còn học trên lý thuyết. Đó là điểm thiếu sót của đạo Phật mà cũng là cái lỗi, cái trách nhiệm của những người làm thầy dạy đạo.
Học luôn dễ hơn hành, nhưng chính sự thực hành mới đưa ta đến đỉnh cao của đạo Phật là thiền định, trí tuệ, khai mở tâm linh và chứng đạt ánh quả. Chỉ khi nào chúng ta bắt chân lên ngồi thiền, thanh lọc nội tâm của mình trong từng ý niệm nhỏ nhặt nhất thì mới có thể trở thành một vị ánh thực sự. Còn nếu chỉ học mà không chiến đấu với nội tâm, với lầm lỗi của mình thì muôn đời chúng ta chỉ là “kẻ chăn bò thuê” mà thôi.
Đừng làm kẻ chăn bò thuê...
Tại sao Đức Phật lại dùng hình ảnh chăn bò thuê? Bởi vì ngày xưa kinh tế Ấn Độ chủ yếu dựa vào nông nghiệp, người ta dùng bò để cày bừa, nên lúc đó bò được coi là một tài sản rất có giá trị. ời đó tín ngưỡng thờ bò chưa xuất hiện, mà phải đến sau thời Đức Phật thì tín ngưỡng này mới thịnh hành tại Ấn Độ. Cho đến ngày hôm nay nếu sang Ấn Độ chúng ta vẫn sẽ thấy hình ảnh những con bò đi nghênh ngang ngoài đường mà không ai dám động vào, đường phố thì nhếch nhác vì đầy chất thải của bò. Chính quyền cũng rất phiền nhưng không làm gì được bởi đó là tín ngưỡng của người dân, còn vào thời Đức Phật thì người ta chưa tôn thờ bò như thế. Lúc ấy bò cũng chỉ là một tài sản dùng để cày bừa, mổ thịt và tượng trưng cho sự giàu có.
ời nay, chúng ta có rất nhiều thứ để đại diện cho tài sản. Chẳng hạn, muốn biết người nào đó có giàu không, ta sẽ hỏi: “Anh có nhiều nhà đất không?”, “Có nhiều tiền trong ngân hàng không?”, hoặc “Anh có nhiều vàng bạc chôn giấu không?”, “Có nhiều công ty, nhiều cổ phiếu không?”... Nhưng người Ấn Độ xưa thì chỉ lấy bò ra để hỏi. Nên khi một người hỏi: “Anh có nhiều bò không?” thì phải hiểu là “Anh có giàu không?”, chứ không ai hỏi trực tiếp đến vàng bạc cả.
Và người chăn bò mướn là ai? Là người lúc nào cũng ở cạnh bò nhưng bò lại không phải của họ. Giống như một người đếm tiền cho chủ, đếm mãi đếm mãi, tiền bạc ở bên cạnh nhưng họ không có quyền dùng đến dù chỉ vài đồng bạc lẻ. Cũng thế, người chăn bò thuê lúc nào cũng ngồi trên lưng bò, đi cạnh con bò, cho bò ăn, quất nó đi... nhưng bò không phải của họ, họ không được quyền quyết định. Nếu tự ý bắt bò, người chủ thưa kiện là quan lính đến bắt giam liền.
ế nên, hình ảnh người chăn bò thuê mà Phật nói đến nghĩa là người ở bên cạnh giáo pháp, bên này cuốn kinh bên kia cuốn luận, miệng nói ra lời đạo lý, tai nghe tụng lời kinh nhưng trong tâm thì không dính líu gì với Phật Pháp, không hề đạt được đạo quả hay được lợi ích nào, cũng chẳng có niềm phúc lạc vĩ đại mà Phật Pháp đem lại.
Phật Pháp luôn đưa đến phúc lạc vĩ đại, niềm an vui không thể diễn tả được. Nếu tu hành chân chính như lời Phật dạy, cuộc sống ta sẽ chấm dứt mọi bất hạnh, đau khổ hay xui xẻo. Chẳng những vậy, tâm ta còn đạt được ánh quả, càng lúc càng hân hoan hạnh phúc mà mọi trò vui trên thế gian này không thể so sánh được. Phật muốn cho chúng sinh được điều đó.
Nhưng nếu ta chỉ là kẻ chăn bò thuê: có thể nói hết kinh này sang kinh kia nhưng không có một giây phút bắt chân lên ngồi thiền, không chiến đấu với chính mình thì ta không bao giờ hưởng được niềm hạnh phúc của Phật Pháp. Dù ở bên cạnh giáo pháp, tràn ngập bởi giáo lý nhưng ta không thể ứng dụng và cũng chẳng được lợi lạc nào cả. Khủng khiếp hơn nữa, người như thế bị Phật chê là “không xứng hạnh sa môn”, tức là không xứng đáng là thầy tu. Nghĩa là một thầy tu nếu không có những giây phút chiến đấu với chính mình, không điều phục từng vọng tưởng, từng lầm lỗi của mình thì không xứng đáng làm thầy tu nữa. Đây là câu quở rất nặng của Phật.
Trong câu chuyện trên, vị theo pháp học cũng có đệ tử, có đàm đạo, có thuyết giảng nhưng bản ngã vẫn còn nguyên. Chính vì bản ngã còn nguyên nên khi nghe tin bạn mình từ một tịnh xá trong rừng tìm về, ông lập tức khởi tâm muốn so đo cao thấp. Còn người bạn kia đã chứng Alahán, đã là bậc ánh vô ngã nên không còn thấy ai hơn thua trên đời này nữa, chỉ thấy mình như đất bụi nên không cần phải so tài. Chỉ người chưa chứng ánh quả mới động tâm muốn so đo cao thấp. Về đường lối tu hành thì vị ấy cũng nắm vững giáo pháp của Phật nhưng chỉ biết nền tảng căn bản, vừa đủ để tu chứ không đầu tư tràn lan. Về giới luật thì hai vị đều giữ ngang nhau, trong 5 năm đầu tập sự, hai vị đều cẩn trọng giữ giới, học những giáo lý bằng nhau, nhưng rồi một người đi sâu về học, một người chuyên về hành, cuối cùng cho ra kết quả khác hẳn nhau. Chỉ có vị tinh cần thực hành tu tập mới kiểm soát được tâm, diệt trừ chấp ngã và chứng đạt ánh quả cao siêu, còn vị kia thì không được.
Bậc ánh không “chấp thủ hai đời”
Trong bài Pháp Cú, Phật đã ca ngợi vị tỳ kheo Alahán là “Không chấp thủ hai đời”. Hai đời ở đây gồm đời này và đời sau. Nghĩa là một vị ánh đã giải thoát thì không còn tham vọng gì cho đời này và cũng chẳng mong cầu quả báo nào cho đời sau.
Còn phàm phu chúng ta vì chưa chứng ánh quả Alahán nên vẫn chấp thủ hai đời. Ví dụ ta mua chiếc xe vì sợ đến khi nó lên giá mình không kịp mua, tức là ta đã có cái mục đích ngay trong đời này. Hoặc ta cho đứa con học ngành đó để sau nó có cơ hội lên làm chủ tịch tỉnh. Nghĩa là những tham vọng mà đời mình chưa đạt được thì ta gửi vào đứa con của mình. Hoặc trong đời này ta muốn được tôn trọng, thành công, vinh quang, có cái danh giá... Những điều đó đều là chấp thủ đời này.
Nhưng với những người không có tham vọng đời này hoặc vì không đạt được tham vọng thì họ đành ráng làm phước và gửi những ước mơ của mình cho đời sau. Ví dụ hỏi một người: “Anh đi chùa, cúng Phật để làm gì?” họ sẽ trả lời là để cầu đời sau được giàu sang, quyền chức. Hoặc có người lại tâm sự: “Tôi đi chùa để sau này chết được Phật rước cho yên lành”. Con người luôn âm thầm nuôi dưỡng một mục tiêu nào đó đằng sau những hành động của mình, đó gọi là chấp thủ hai đời. Và dù có nói gì đi chăng nữa thì chúng ta vẫn luôn bị tâm lý đó len lỏi, chi phối tâm hồn mình, bởi ta chưa chứng quả ánh. Đây là sự thật.
Còn với những vị đã chứng ánh quả thì “không chấp thủ hai đời” nữa. Đời này các vị không còn mục tiêu nào cho cá nhân mình, cũng không hề mong cầu quả báo cho đời sau. Với nội tâm đã được gạn lọc sạch trong, các vị đã chấm dứt mọi ước vọng đời này đời sau, đã thoát ra khỏi những mục tiêu vị kỷ cho mình. Từ đây, các vị chỉ sống vì lợi ích của chúng sinh: lăn xả thuyết pháp, giáo hóa hay xây dựng, tổ chức... cứ tùy duyên, lúc nào làm lợi ích cho chúng sinh được là làm hết mình. Hoặc trong nhiều kiếp sau, các vị có thể thị hiện vào trong thế gian để hóa độ chúng sinh. Tất cả những gì các vị làm đều chỉ vì chúng sinh, còn mọi ước muốn cho bản thân mình đều đã chấm dứt. Chấm dứt tham vọng đời này và chấm dứt luôn cái tâm mong chờ quả báo cho đời sau. Phật nói “Không chấp thủ hai đời” là như vậy.
Tuy nhiên, đó là tâm trạng của một bậc ánh còn phàm phu như chúng ta thì vẫn còn cái tâm chấp thủ hai đời. Nghĩa là ta vẫn âm thầm nuôi tham vọng trong đời này và mơ ước cho đời sau, ai cũng có nhưng vì nó quá sâu kín nên nhiều khi ta không thấy mà thôi.
Bây giờ nếu có ai hỏi “Anh còn tham vọng gì không?”, ta sẽ không thấy mình có tham vọng gì cả. Nhưng lúc nào đó, hãy lắng tâm suy ngẫm lại, ta sẽ nhận ra mình còn rất nhiều mơ ước thầm thầm trong tâm, như mình mong ba năm sau miếng đất của mình lên giá, hay 10 năm nữa đứa con mình sẽ thành công, giàu có rồi nuôi lại mình... Ta vẫn còn ấp ủ những tham vọng cho đời này chứ không phải là đã hết.
Và với đời sau cũng vậy. Nếu hỏi các Phật tử “ Tu để làm gì?”, ta cũng sẽ nhận được câu trả lời:
- Để đời sau tôi được sinh về cõi Phật.
- Mong là khi đầu thai trở lại tôi sẽ làm một người giàu sang.
- Mong đời sau tôi được tái sinh làm thân nam.
- Tôi ước đời sau sẽ được xuất gia rồi trở thành giảng sư thuyết pháp biện tài vô ngại.
Tức là những ý niệm về đời sau vẫn luôn nằm tiềm tàng trong tâm thức của tất cả chúng ta. Chỉ bậc đã chứng Alahán mới thực sự dứt sạch những niệm đó. Ý niệm về đời này biến mất, ý niệm về đời sau cũng không còn, tâm vắng bặt hoàn toàn. Nếu có làm điều gì cũng chỉ vì lợi lạc cho chúng sinh mà làm, không còn vì bản thân mình nữa. Bậc ánh đắc đạo là vậy.
Nếu không thực hành, ta sẽ không bao giờ hiểu được các trạng thái tâm linh chứng ngộ
Về lý thuyết, Phật đã định nghĩa hết về tứ thiền và tứ quả ánh. Ngay cả bây giờ bất cứ Tăng Ni sinh nào ở trường Phật học nếu có bài bản vững chắc thì đều trả lời được Sơ thiền là gì, 5 triền cái là gì, làm sao để phá trừ 5 triền cái. Nhưng chỉ có người đã chứng đạt mới thật sự biết được từng trạng thái như thế nào.
Ví dụ Phật nói rằng khi một vị tỳ kheo đến ngôi nhà trống, đến bãi cỏ hoang, dưới bóng cây, chỗ vắng người ngồi bắt chân kiết già, vị ấy an trú chánh niệm trước mặt. Rất nhiều người đã đọc đoạn kinh nầy nhưng chỉ ai đã thực chứng mới biết thế nào là “an trú chánh niệm trước mặt”, còn người chỉ đọc lý thuyết sẽ không bao giờ hiểu nổi.
Hoặc Phật nói rằng: Khi chứng được chánh niệm tỉnh giác, hành giả sẽ phá trừ được 5 triền cái là am – Sân - Nghi (nghi ngờ do dự) - Hôn trầm - Trạo cử (nhúc nhích). ì cũng chỉ những ai đã thực sự chứng được chánh niệm tỉnh giác mới biết tại sao tâm họ không còn nổi sân (phá triền cái Sân), không còn tham muốn bất cứ điều gì trên thế gian (phá triền cái am), dù một núi vàng để trước mặt cũng không mảy may động tâm. Người bình thường thấy đống vàng nằm trước mặt thì chắc chắn sẽ động tâm. Còn một bậc đã chứng được chánh niệm tỉnh giác thì tâm hoàn toàn sạch, nhìn một đống vàng cũng như một đống rác, không mảy may xao động.
Hoặc tại sao không sân? Tại vì tâm lặng đến mức không còn nổi sân được nữa. Hay tại sao không còn nhúc nhích (trạo cử) nữa? ì cũng chỉ có một vị đã chứng ngộ mới thấy được là trong cái tâm thanh tịnh ấy, thân mình không thể nhúc nhích như thế nào. Phải chứng mới thấy chứ trên lý thuyết thì ai cũng nói được.
Rồi sau khi chứng chánh niệm tỉnh giác, phá trừ 5 triền cái, hành giả sẽ dần đi vào Sơ thiền. Phật định nghĩa Sơ thiền là “Ly dục, ly bất thiện pháp”, đây là điểm cực kỳ quan trọng.
Ly bất thiện pháp là gì? Có hai khuynh hướng luôn tồn tại và giằng xé trong tâm ta là thiện và bất thiện. Đôi khi ta nghĩ về điều xấu và đôi khi ta cũng nghĩ những điều tốt. Và kể từ khi được gặp Phật Pháp, chúng ta đã cố gắng nghĩ về điều tốt nhiều hơn, nhưng sự thật là vô số niệm bất thiện vẫn còn tồn tại trong tâm mình. Có lúc ta vẫn giận người này, ghét người kia, ganh tỵ với kẻ nọ. Vẫn còn chứ chưa hết hoàn toàn. Nhưng vì nhớ lời Phật dạy, ta hãy cố gắng tác ý tốt đẹp, ví dụ ta tự nói với mình rằng: “ôi hãy cố gắng thương yêu cái người mà mình vừa đố kỵ. Người đó có cái phúc xứng đáng của họ nên đời này mới đẹp đẽ và được mọi người quý mến như thế, mình nên cầu cho họ được hạnh phúc thêm”. Mà sở dĩ chúng ta có thể khởi niệm thiện để diệt trừ cái tâm đố kỵ là do mình đã biết tu. Còn người ngang bướng, si mê thì cứ để cái tâm đố kỵ ấy ngự trị trong lòng mãi cho đến tận kiếp sau, rồi bị nó thúc đẩy khiến họ tạo nghiệp ác và phải chịu quả báo đau khổ.
Khi đã biết tu rồi, ta cũng cố gắng chiến đấu với vô số tâm xấu nhưng sự giằng xé giữa niệm thiện và niệm ác là muôn đời, không dừng được. Vì chỉ đến khi chứng được Sơ thiền thì trong tâm mới lập tức tắt hết mọi điều xấu ác, niệm bất thiện không bao giờ khởi lên được nữa. Con người đó sẽ trở thành thuần thiện, luôn luôn hiền lành, đạo đức, thương yêu, độ lượng, tử tế vì những gì phi đạo đức đều bị bứng ra khỏi tâm hồn. Luôn luôn như vậy. Một người chứng được sơ thiền rồi thì buộc phải thuần thiện, nên Phật mới gọi là “ly bất thiện pháp” – tâm lìa bỏ tất cả mọi điều xấu ác.
Không chỉ “ly bất thiện pháp” mà một bậc chứng được Sơ thiền còn “Ly dục”. Ly dục nghĩa là gì? Chúng ta đã nói rằng, khi một người chứng được chánh niệm tỉnh giác sẽ mất đi cái tham, nghĩa là dù để một núi tiền trước mặt họ cũng không động tâm. Tâm họ thanh thản, không còn ham muốn, không mơ ước, không tham vọng bất cứ điều gì nữa, nhưng cái dục vẫn tồn tại. Chỉ đến khi chứng được Sơ thiền thì người đó mới mất luôn cái dục. Bởi tới lúc đó tâm họ mới lắng xuống, lắng xuống mãi... cho đến lúc mất luôn những tham muốn của bản năng, kể cả tham muốn tính dục, đều mất sạch. Cực kỳ vĩ đại! Đa phần chúng ta tu suốt cả một đời thậm chí suốt vài kiếp cũng không chứng được Sơ thiền. Nên những người chứng được Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền, thật sự là siêu nhân, là bậc phi thường giữa thế gian này.
Thật sự chỉ người đã chứng ngộ mới thấy rõ chuyển biến của tâm mình và hiểu tại sao khi chứng chánh niệm tỉnh giác thì mất am, mất Sân mà cái dục vẫn còn, rồi khi tâm thanh tịnh đến mức nhập được Sơ thiền thì mất luôn cái dục (Phật gọi là ‘ly dục’). Họ thấy rất rõ tại sao chứ không phải chỉ là cái hiểu trên lý thuyết nữa. Đây là điểm khác nhau giữa người chứng hay không chứng.
Nhiều người mới tu, chưa hiểu được chỗ này nên đã hiểu lầm: “Hễ tu là phải thấy tâm này là hư vọng, phải bỏ hết những ý niệm”. Rồi họ suy luận thêm: “Niệm ác bỏ đã đành, mà ngay cả niệm thiện cũng phải buông l u ô n” . Vì họ cho rằng, tâm là hư vọng nên niệm thiện niệm ác đều buông. Đây là một hiểu lầm của những người chưa có kinh nghiệm, tu chưa kỹ.
Sự thật là chỉ những ai có đầy chất thiện trong tâm hồn thì mới tu thiền được, nếu vẫn còn nhiều niệm ác lẩn quẩn thì tâm sẽ rất loạn động. Nên trước khi bước vào tu thiền, hành giả phải gạn lọc tâm mình khỏi mọi niệm xấu ác để chỉ còn suy nghĩ điều thiện mà thôi. Và đến lúc ngồi thiền thì mới buông bỏ cả những ý niệm thiện để tâm thanh tịnh. Như vậy, tâm thanh tịnh nghĩa là bản chất thiện tràn đầy.
Người không tu thì không hiểu chỗ này, cứ tưởng bỏ niệm thiện là bỏ luôn bản chất thiện. ành ra họ tu theo đạo Phật mà lạnh lùng thờ ơ với cuộc đời, tâm hồn trơ trọi như cây, như đá, không còn những đạo đức tốt đẹp nữa. Đây là một cái hiểu sai lầm. Mà nếu họ lan truyền cái tà kiến “theo đạo Phật là không làm ác cũng không làm thiện” này cho nhiều người thì chắc chắn sẽ đọa địa ngục. Vì đó là hành động phỉ báng đạo Phật.
Người có thực hành chuẩn xác mới biết rằng: ta cần bỏ ý nghĩ thiện để tâm thanh tịnh nhưng tâm thanh tịnh chính là bản chất của điều thiện. Vì thế, khi một người đã nhiếp tâm trong thanh tịnh thì biết ngay rằng bản chất người đó là thuần thiện, họ rất thương yêu con người, rất tử tế với con người, rất vị tha, rất độ lượng, rất nhẫn nhục.
Vậy nếu có ai hỏi: “Tu theo đạo Phật là phải giữ tâm thanh tịnh, không thiện không ác đúng không?”, hãy giải thích rằng: “Bạn đã hiểu nhầm rồi. eo đạo Phật thì người nào chứng đến Sơ thiền sẽ bỏ tất cả niệm ác, tâm thanh tịnh hoàn toàn, nhưng trong cái thanh tịnh đó là tràn ngập điều thiện”. Còn ai nói rằng tâm thanh tịnh là không có điều thiện thì chắc chắn người đó chưa chứng đạo, chưa có kinh nghiệm tu hành, phỉ báng đạo Phật. Nếu họ lôi kéo mọi người vào tà kiến này thì ngày đọa địa ngục là không xa.
Chúng ta cần nhớ, Đức Phật đã định nghĩa rất rõ rằng:
“Dứt trừ các điều ác.
Nên làm các điều lành
Giữ tâm hồn thanh tịnh
Đó là lời Phật dạy.”
Phật đã tóm tắt đạo Phật trong 3 câu ngắn gọn như thế: dứt ác - làm thiện - tịnh tâm. Ai nói ngược lại lời Phật dạy, người đó lập tức rơi vào tà kiến. Nên những người kết luận rằng: “Tâm thanh tịnh là không nghĩ thiện không nghĩ ác, vậy ta sẽ không làm thiện cũng chẳng làm ác”, hoặc “nhập vào thiền là không thiện không ác” thì biết ngay là người đó đang hiểu lầm, tà kiến và sẽ bị đọa vì tà kiến ấy.
Chúng ta phải khẳng định rằng: “Nhập vào thiền nghĩa là dứt hết mọi điều ác và tâm thanh tịnh, khi ấy bản chất tâm hồn là thuần thiện vì tâm thanh tịnh là thuần thiện”. Như thế mới phù hợp với lời Phật dạy. Ai nói rằng tâm thanh tịnh là bỏ niệm ác lẫn niệm thiện, bỏ luôn lòng từ bi, thì đó chính là người kéo đạo Phật đi vào sai lầm.
Sức mạnh từ sự thực hành
Chúng ta nhận thấy rằng, chỉ có những người thực hành sâu mới thấu rõ được những khía cạnh phức tạp của trạng thái tâm linh cao siêu, còn người chỉ học lý thuyết suông sẽ không bao giờ hiểu nổi.
Giống như một người học Toán từ lớp 1 đến lớp 12 mà chỉ thuộc lòng vanh vách: đây là công thức tính đạo hàm, kia là công thức tính tích phân, công thức nọ tính ma trận... nhưng không bao giờ giải bài tập thì khi vào thi có làm bài được không? Chắc chắn là kh ôn g . Và khi gặp chuyện, họ sẽ cư xử vụng về, làm việc không cẩn thận, lời nói không chặt chẽ, vì bản thân chưa hề động não nên không biết ứng dụng toán học vào cuộc sống. Còn người học đến đâu thực hành đến đó, đã giải qua rất nhiều bài tập mới vượt qua được các kỳ thi, và đối trước mọi điều trong cuộc sống thực này họ cũng thường xử lý rất khôn ngoan, kỹ lưỡng, khoa học. Hoặc người học nhạc cũng thế, một người học lý thuyết thì nhìn nốt nhạc nào cũng biết, nhịp phách đều rành rẽ hết, nhưng nếu không kiên trì luyện tập thì sẽ chẳng bao giờ tấu được bản nhạc hoàn chỉnh.
Cũng vậy, người tu theo đạo Phật dù có nói đạo lý trôi chảy mà không tu tập thì cũng không bao giờ kiểm soát vọng tưởng, vượt qua lầm lỗi hay nhiếp tâm thanh tịnh được. Hoặc một người dù nói về từ bi rất nhiều nhưng chưa hề đem công, đem của ra làm điều có lợi cho đời thì khi ta hỏi họ: “Từ bi là gì?”, họ sẽ chỉ nói chung chung: “Từ bi là yêu thương chúng sinh, đừng ghét ai cả...” Cho nên, khi thiếu sức mạnh của sự thực hành, mọi lời nói đều trống rỗng vô nghĩa, không thể lay động tâm hồn ai được cả.
Nhưng nếu ta gặp người có thực hành và hỏi họ “Từ bi là gì?”, họ sẽ kể ta nghe từng trường hợp, từng trạng thái chi li kỹ lưỡng, ta nghe thấy thấm thía xúc động và muốn thay đổi cuộc sống mình ngay. Chẳng hạn họ nói rằng: “Đầu tiên anh phải quán tưởng, tự ám thị, tự nguyện với lòng mình là sẽ yêu thương tất cả mọi người. Đó là căn bản của từ bi. Rồi bước ra cuộc sống anh sẽ gặp nhiều hoàn cảnh thử thách lòng từ bi. Ví dụ anh đang chuẩn bị đi ăn cưới thì bị một bà nào đó đến tát nước vào ngay cái áo đẹp mà anh đang mặc, khi ấy anh phải nhớ lại lời nguyện từ bi mà dằn cơn tức giận xuống, nguyện lòng thương người vừa tạt nước bẩn vào áo mình. Anh cứ đứng đó nguyện, còn người phụ nữ kia tưởng anh sắp đánh nên đâm đầu chạy rồi. Anh kiên nhẫn trải lòng thương bà đó rồi lặng lẽ quay về thay áo khác. Hãy nhớ rằng tu tập từ bi buộc ta phải chiến đấu với cái ghét trong lòng mình. Và Phật sẽ đưa hoàn cảnh đến để thử thách lòng từ bi của mình đến đâu. Nếu anh không phát nguyện thì Phật sẽ không thử, nhưng nếu đã nguyện ‘xin cho con thương yêu chúng sinh’ thì vừa bước ra khỏi nhà là có chuyện, ví dụ có người nằm giãy đành đạch trước nhà thì biết là Phật vừa đưa bài toán đến cho mình g i ả i ...”
Người có bề dày thực hành sẽ nói về từ bi rất hấp dẫn, thực tế và sâu sắc. Còn người không hề thực hành mà nói về lòng thương yêu thì chúng ta nghe thấy rất chán, bởi họ chỉ đơn thuần lặp lại những điều đã nghe, đã đọc chứ bản thân chưa hề thực hành.
Cũng vậy, một vị giảng sư trong đạo Phật dù đi về pháp học hay pháp hành cũng đều có thể thuyết pháp như mây bay nước chảy. Nhưng ai sẽ là người giảng hay hơn, sâu sắc hơn, thực tế hơn, chuẩn xác hơn, lợi ích cho người nghe hơn? Là người có thực hành. Bởi họ luôn nói vào tim đen của mỗi người, nói bằng tất cả kinh nghiệm sống còn, bằng bao năm tháng tu hành vất vả của họ. Vì thế người nghe được lay động và thấy mình phải thay đổi, không thể sống tầm thường như cũ được nữa.

Chẳng hạn, khi hỏi về nhân quả, một vị chỉ học sẽ nói: “À, nhân quả là gieo nhân gì gặt quả nấy, sống là phải thương người, giữ gìn thập thiện nghiệp...” nghe xong mình cũng thấy hay hay nhưng về tới nhà là quên mất, rồi vẫn sống tầm thường ích kỷ như xưa nay. Nhưng với người có thực hành vất cả thì hoàn toàn khác. Họ đã có lúc gục đầu trước Phật vì lầm lỗi đã phạm, đã có lúc đau khổ, day dứt vì không chiến thắng được vọng tưởng, đã có lúc vấp ngã rồi lại đứng lên, có lúc mừng vui và có khi hối hận... Tức là người này luôn chiến đấu với lỗi lầm và vọng niệm của mình trong từng giờ từng phút nên khi nghe họ thuyết pháp, tâm hồn ta lập tức bị lay động, khởi lên quyết tâm phải thay đổi, không chấp nhận sống tầm thường như bao lâu nay nữa.
Nghĩa là một giờ trước ta đang yên lặng ngồi nghe, nhưng một giờ sau, khi bước ra khỏi giảng đường ta đã bừng bừng muốn thay đổi. Ta không muốn sống như trước đây, không muốn làm người ích kỷ, ganh tỵ, hơn thua, tham lam, sân hận nữa. Ta muốn sống một cuộc đời thanh cao hơn, muốn yêu thương con người thật sự, muốn đôi tay này đắp xây thêm những điều lợi ích cho thế gian, muốn chung quanh mình mọi người đều phải được an vui hạnh phúc...
Nhớ lại suốt quãng đời qua, đã không ít lần ta khiến người chung quanh buồn vì mình. Một lời mình nói ra đã làm tổn thương người bạn, một hành động vô ý của mình cũng giành mất quyền lợi của ai đó. Nhưng nhờ được nghe những lời thuyết giảng thật thuyết phục, thật cảm động, xuất phát từ sự thực hành cực khổ mà ta đã hoàn toàn thay đổi. Tâm hồn ta được tưới mát bằng lòng từ bi nên bừng dậy tình thương yêu tràn đầy với chúng sinh, và ta không cho phép mình được sống như cũ nữa. Sức mạnh của sự thực hành lớn như vậy.
Bài Pháp Cú hôm nay cũng gợi ý về một nền Phật giáo tương lai. Một người đến với đạo Phật dù là xuất gia hay tại gia cũng luôn phải cố gắng thực hành trong mọi hoàn cảnh. Các trường Phật học cũng nên chú trọng định hướng thực hành cho Tăng Ni sinh.
Hiện nay trường dạy cho các Tăng Ni được gọi là trường Phật học, nghĩa là chúng ta đã xác định đi theo khuynh hướng học, điều mà Phật chê là “kẻ chăn bò thuê”. Chúng ta hy vọng rằng trong tương lai, mọi trường Phật học trên thế giới sẽ cải cách lại, sao cho Tăng Ni sinh sau khi tốt nghiệp phải thành tựu được ba năng lực.
Năng lực đầu tiên là biết tu. Khi ra khỏi trường Phật học, người tu đã phải nắm vững vàng phương pháp tọa thiền, biết cách ngồi kiết già theo dõi hơi thở, biết kiểm soát tâm, chiến đấu với vọng tưởng phiền não và vượt qua được những trạng thái lạ của tâm thức ...
Năng lực tiếp theo là biết nghiên cứu. ực tế hiện nay là các trường đều nghiên cứu giùm cho Tăng Ni, hoặc Tăng Ni vào trường cũng thiên về nghiên cứu rất nhiều, điều này không hề có lợi cho Tăng Ni. ực sự, thời gian học trong trường không phải là giai đoạn nghiên cứu kinh điển, mà là lúc Tăng Ni sinh được học cái nền để sau khi ra trường, họ có thể tự nghiên cứu. Chẳng hạn, ở trường Tăng Ni sinh sẽ được học về tiếng Anh, tiếng Pali và phương pháp nghiên cứu kinh điển, đến khi ra trường họ có thể tự mình nghiên cứu các bản kinh.
Năng lực thứ ba là biết làm Phật sự, tức là Tăng Ni phải biết cách tổ chức một lễ hội, một buổi thuyết giảng, một công việc từ thiện, thừa hành cho giáo hội, trụ trì một ngôi chùa như thế nào...
Như vậy, biết tu - biết nghiên cứu - biết làm Phật sự là ba năng lực mà Tăng Ni tốt nghiệp trường Phật học phải có. Tuy nhiên, trong chương trình đào tạo của các trường Phật học hiện nay đa phần đều mất đi hai mảng là tu hành và làm Phật sự, chỉ còn lại mảng nghiên cứu. Ở trường Phật học đã dành quá nhiều thời gian để nghiên cứu, không đi sâu vào sự tu hành và làm công tác Phật sự nên khi ra trường Tăng Ni không có đạo lực sâu dày cũng như kinh nghiệm làm việc Phật sự .
Đó là lý do khiến đạo Phật cứ đi trên lý thuyết hết thế hệ này đến thế hệ khác. Đã đến lúc chúng ta phải thay đổi nếu muốn đạo Phật phát triển, theo gợi ý từ bài kinh Pháp Cú này.
Sự thực hành tạo nên ngọn lửa mạnh mẽ
Ví dụ ta gặp một vị xuất gia, hỏi: “Thầy tu học như vậy để sau này làm gì?”, có thể ta sẽ được ba câu trả lời. Vị thứ nhất khẳng định: “Sau này tôi sẽ làm giảng sư”. Vị thứ hai giãi bày: “Sau này tôi sẽ giáo hóa chúng s i n h”. Vị thứ ba trầm ngâm: “Sau này tôi sẽ giúp chúng sinh tu hành giải thoát”. Hãy nhận định mỗi câu trả lời sâu cạn ra sao?
Câu đầu tiên ‘Sau này tôi sẽ làm giảng sư’ là cạn nhất, bởi nó bộc lộ tâm vị kỷ. Người này nghĩ rằng giảng sư là người mà khi xuất hiện trước thính chúng nói thao thao bất tuyệt, rồi được trọng vọng quý mến, nên họ mơ ước cái danh vọng đó. Đây là mục tiêu vị kỷ nên ta có thể khẳng định người này đã sai lầm. Nhưng tại sao vị này lại rơi vào mục tiêu ích kỷ? Có nhiều nguyên nhân, nhưng trong đó có một nguyên nhân quan trọng là suốt thời gian qua, vị này chỉ thiên về lý thuyết, không có thực hành, không kiểm soát được bản ngã của mình nên nói ra một câu là lộ ngay cái tham muốn vị kỷ của bản thân.
Câu thứ hai: “Sau này tôi sẽ giáo hóa chúng sinh” đã có khuynh hướng vị tha một chút. Người nói được câu này đã vượt thắng bản ngã của mình một chút, tâm ích kỷ đã bị bào mòn đôi chút nên trong câu trả lời mới xuất hiện hình ảnh chúng sinh. Ta tin rằng vị ấy ít nhiều đã có tu tập, có thực hành.
Câu thứ ba: “Sau này tôi sẽ giúp chúng sinh tu hành giải thoát” là sâu sắc nhất. Người dám nói câu này có lẽ cũng đã thực hành rất kỹ lưỡng, lý tưởng rất cao xa. Mức độ thực hành thiền định của người này cũng phải tương đối có chiều sâu, đã được lợi lạc nào đó thì mới có mơ ước giúp chúng sinh tu hành giải thoát như vậy. Chứ người tu cạn cợt không thể nói câu đó.
Nghe ba câu trả lời chúng ta có thể đoán được trình độ tu hành của mỗi vị ra sao. Và điều chúng ta mong ước là tất cả người xuất gia đều tinh chuyên tu hành để mai này khi bước ra làm việc đạo, các vị sẽ không tìm cầu danh vọng cho cá nhân mà chỉ làm vì lợi ích của Phật Pháp, của chúng sinh mà thôi. Bởi nếu tất cả Tăng Ni đều có chiều sâu tu tập thiền định thì chúng sinh sẽ được rất nhiều lợi ích, Phật Pháp cũng được hưng thịnh.
Chúng ta để ý, phàm phu hễ nghĩ điều gì thì tin chắc là đúng và chiều theo mọi ý muốn của mình nên chưa thể bước vào cửa đạo. Còn một người có đạo hạnh, đã bước vào cửa đạo thật sự thì mỗi ý muốn khởi lên trong tâm họ đều xét tới xét lui không tin ngay, biết kiềm chế, biết trừ diệt niệm bất thiện, chiến thắng được tham muốn của mình, kiên trì chiến đấu với từng vọng tưởng... Và nơi con người đó sẽ tự nhiên xuất hiện sức thuyết phục mạnh mẽ buộc mọi người cũng phải thay đổi. Tại sao? Vì chỉ người nào đã từng vất vả chiến đấu và chiến thắng từng vọng tưởng, từng lỗi lầm, từng ham muốn của mình thì mới được gọi là người biết tu hành. Vì đã chiến thắng được chính mình nên họ hiểu rất sâu sắc về mọi người, hiểu từng lỗi lầm, từng chuyển biến trong tâm thức, từng ý niệm nhỏ nhặt nhất. Không những thế, cái ý chí tu hành phi thường đã tạo nên ngọn lửa bùng cháy trong trái tim, trong tâm hồn họ. Nên mỗi lời người đó nói ra đều rất thuyết phục, lôi cuốn, giống như những ngọn lửa bừng lên trong tâm người nghe, hối thúc họ phải thay đổi.
Còn người chỉ học lý thuyết, học bao nhiêu giảng lại bấy nhiêu, chỉ nói suông mà không hề vất vả thực hành thì lời nói của họ chắc chắn không có lửa, không đốt cháy được ai cả. Vì trái tim không lửa nên lời nói không có lửa, và vì lời nói không có lửa nên trái tim người nghe cũng nguội lạnh. Qua một thời pháp mà tâm hồn vẫn chai sạn như chưa hề nghe điều gì.
Ngược lại, người có trái tim bừng cháy, từng lời nói là từng ngọn lửa đốt cháy trái tim người nghe thì sau buổi giảng, thính chúng mới thấy tim họ sục sôi lý tưởng tu hành. ế là khi về nhà, họ quỳ trước bàn Phật sám hối những lỗi lầm mà cả đời mình đã phạm, họ muốn bản thân sống tốt hơn và muốn đem ngọn lửa đạo tâm ấy truyền tiếp cho mọi người chung quanh mình.
Hỡi ai đã thắp được trong tim
Ngọn lửa từ bi chớ lặng yên
Mà đem mồi tiếp cho kẻ khác
Đừng để đạo thiêng bị phủ chìm...

Và tất cả sức mạnh kỳ diệu ấy đều phải bắt đầu từ công phu tu hành của tự thân vị giảng sư.
Học mà không hành khiến ta hiểu sai chánh pháp
Trong việc học đạo, nếu ta chỉ học lý thuyết suông thì rất dễ hiểu sai chánh pháp. Lạ lùng như vậy! Nên những vị học hết kinh này tới kinh kia mà không thực hành thì khi nghe họ giảng pháp ta phải bớt tin lại, coi chừng chính vị đó đã hiểu sai ở đâu đó. Học mà không hành khiến cái hiểu của ta dễ bị lệch lạc, thậm chí rơi vào tà kiến trầm trọng. Vì sao vậy?
Ví dụ trong Bát Chánh Đạo có chánh Tinh Tấn. Những người không thực hành sẽ không bao giờ hiểu được chánh tinh tấn là gì. Họ có thể khuyên mọi người: “Phải gắng tinh tấn nhé, lúc nào cũng giữ công phu miên mật đừng để gián đoạn nhé...”, rồi người nghe cứ dằn ép tâm, lúc nào cũng ráng kiềm cái tâm lại để tâm được định. Được một thời gian là bộ não hư rồi điên loạn luôn. Đó không phải chánh tinh tấn mà chỉ là sự dằn ép mà thôi.
Chỉ người có công đức thuần thục, đã bước vào thực hành thiền định thật sự, lúc nào cũng kiểm soát được tâm mình, an trú được tâm mình thì mới hiểu chánh tinh tấn là gì. Khi thực hành sâu xa, thuần thục như vậy, họ mới phát hiện ra rằng trong chánh tinh tấn, sự nhiếp tâm phải cân đối với cái phước của hành giả. Phước đến đâu nhiếp tâm đến đấy, chứ không được dằn ép. Ví dụ lúc nào đó tâm cứ động loạn không yên, ta biết ngay rằng phước mình chưa đủ, vì vậy cố gắng lạy Phật và tạo phước thêm. Đến khi phước đủ rồi tâm sẽ bắt đầu nhiếp trong thanh tịnh. Còn nếu tâm đang rối tung lên mà ta cứ ráng kiềm kiềm cái tâm lại thì không được gọi là chánh tinh tấn, chỉ là dằn ép thôi.
Sự tinh tấn luôn phải cân đối với cái phước của chính mình. Phước đến đâu ta nhiếp tâm đến đấy. Nếu phước đã mở ra thênh thang mà mình không chịu tu thì ta phạm tội giải đãi. Nhưng nếu phước chưa đủ mà mình cứ gắng gượng nhiếp tâm thì lại rơi vào dằn ép, cũng sai luôn. Cho nên, trong chánh tinh tấn, sự nhiếp tâm luôn phải cân đối với cái phước của hành giả.
Đây là một nhân quả rất quan trọng mà bất cứ người tu nào cũng phải nắm rõ. Nên người tu thiền phải rất siêng tạo phước, bởi chính cái phước sẽ đánh vào trong tâm, giúp tâm ta khai mở, tâm khai mở đến đâu ta nhiếp tâm đến đó. Còn khi tâm chưa khai mở thì không nên dằn ép mà hãy cố gắng tạo phước thêm. Chánh tinh tấn là vậy. Người không thực hành sẽ không hiểu chỗ này, cứ nghĩ chánh tinh tấn là dằn ép bằng mọi cách, hiểu như vậy là sai.
Hoặc trong bài “Chứng đạo ca” ngài Huyền Giác đã nói rằng: “Bất trừ vọng tưởng, bất cầu chân”, nghĩa là không trừ vọng tưởng và cũng không cầu cái chân tâm nào cả.
Có những người cạn cợt và vội vã đã suy đoán rằng có lẽ ngài khuyên chúng ta không cần làm gì cả. Ai có hỏi “Anh tu thế nào vậy?”, họ sẽ trả lời:“Ồ, đạo là không cần trừ diệt vọng tưởng cũng không cần cầu cái chân thật nào khác. Cứ tàn tàn đi nhậu, sống sao cũng được”. Nghĩ như vậy nên họ dần trở thành con người ngang ngược, huênh hoang, giải đãi và phóng túng. Đó là tác hại của việc hiểu sai.
Chỉ những người có tu hành, có kết quả tâm linh thật sự mới lĩnh hội được ý nghĩa trong câu nói của ngài Huyền Giác. Họ hiểu rằng các vị đã chứng ngộ thì không còn mục tiêu nào, cũng không cần phải diệt trừ vọng tưởng nữa bởi cái biết của họ đã quá sáng tỏ. Khi chứng được chánh niệm, tâm của hành giả cực kỳ sáng rõ, thấy hết vọng tưởng nên vọng tưởng tự động bị dập tắt. Các vị không cần cầu cái chân tâm nào cả, chỉ nhẹ nhàng canh chừng vọng tưởng thôi mà chánh định tự đến, tâm dần dần đi vào sâu trong định. “Bất cầu vọng tưởng, bất cầu chân” là vậy. Tuy nhiên, các vị lúc nào cũng miên mật, nghiêm túc tu hành, không bao giờ lơ là chủ quan. Còn chúng ta không thực hành mà nghe câu “Bất cầu vọng tưởng bất cầu chân”, nên hiểu sai và sống giải đãi, dễ dãi, buông tuồng ngay.
Hoặc có câu: “Bình thường tâm thị đạo” - tâm bình thường là đạo. Nghĩa là tâm bình thường là tâm không có gì lạ. Có nhiều người nghe câu này xong là bắt đầu sống phóng túng. Nếu ai hỏi:
- Nghe nói anh tu hành mà sao cũng đi nhậu, ăn chơi đủ thứ vậy?
- Anh không biết rồi, bình thường tâm là đạo mà...
Họ đâu biết rằng mình đang nói bậy. Bởi cái tâm bình thường của các vị thiền sư là tâm thanh tịnh, sạch trong. Đối với các ngài tham là lạ, sân là lạ, vọng tưởng là lạ. Các ngài không có tham sân, không có ham muốn, không có vọng tưởng trong tâm nên sống rất hiền lành, nghiêm túc, và mới dám nói tâm bình thường là đạo. Còn cái tâm bình thường của chúng ta là gì? Là ham ăn, ham chơi, ham nhậu, ham áo quần đẹp, tham đủ thứ mà cứ tưởng cái tâm đó là bình thường. Trong khi đối với bậc ánh thì những điều đó lại là bất thường.
Cho nên, chỉ người nào tâm đã trống rỗng, sáng tỏ, không còn tham, sân, không còn ham muốn, không còn vọng tưởng... thì mới được quyền nói rằng tâm bình thường là đạo. Nếu không đạt được như vậy mà nói câu đó thì chỉ là lạm nhận, hiểu nhầm mà thôi.
Tóm lại, ta thấy rằng người theo đạo Phật mà chỉ học, không hành thì chắc chắn sẽ hiểu sai. Chỉ những người có thực hành mới hiểu đúng và dạy đúng lời Phật dạy. Do đó, khi nghe một vị học mà không hành giảng đạo, ta nên cẩn thận xem xét lại tất cả, nhớ như vậy.
Bốn yếu tố tạo nên một tôn giáo
Một chủ thể được gọi là tôn giáo phải có đủ bốn yếu tố sau:
- Thứ nhất là phải có hệ thống giáo lý, giáo điều, tín điều đầy đủ, chặt chẽ.
- Thứ hai là phải có công phu tu tập. Ví dụ đạo Phật thì có ngồi thiền, niệm Phật..., một số tôn giáo bạn thì cầu nguyện thần linh hay khổ hạnh...
Pháp cú
- Thứ ba là nghi lễ.
- Thứ tư là tổ chức. Tức là phải có thầy, có trò, có sư huynh, sư đệ, có sơn môn, tông phong, giáo hội.
Tuy nhiên, trên thực tế thì không phải tất cả tôn giáo trên thế giới đều có đủ bốn yếu tố giáo lý - công phu - nghi lễ - tổ chức, một vài tôn giáo mạnh ở khía cạnh này nhưng yếu ở khía cạnh khác.
Ví dụ, đạo Phật về tổ chức thì kém hơn các tôn giáo khác, Kitô giáo lại rất giỏi về tổ chức. Nhưng nói về giáo lý, đạo Phật có hệ thống giáo lý vững chắc, khoa học dù có tiến bộ đến đâu thì đạo Phật đều lý giải được đến đó. ậm chí những tiến bộ của khoa học còn làm sáng tỏ hơn sự đúng đắn trong giáo lý đạo Phật.
Trong bốn yếu tố trên, đạo Phật mạnh ở ba yếu tố là giáo lý, công phu và nghi lễ. Tức là, ngoài việc có giáo lý vững chắc thì các nghi lễ trong đạo Phật còn rất phong phú, cầu kỳ, đáp ứng được mọi nhu cầu tâm linh của con người. Mà nếu chúng ta không chịu tu thì sẽ mất luôn yếu tố công phu, chỉ còn lại giáo lý và nghi lễ. Một tôn giáo chỉ còn giáo lý và nghi lễ thì tôn giáo đó còn sức mạnh không? Không, chỉ còn lại cái vỏ, rất suy yếu.
Do đó, muốn trở thành người đệ tử Phật chân chính, muốn đền ơn Phật một cách xứng đáng, muốn nối tiếp đạo lý, lẽ phải, tình thương yêu của Phật để lại cho đời thì chúng ta phải thực hành, phải có công phu thật sự. Để đạo Phật có được ít nhất ba yếu tố vững chắc là giáo lý, công phu và nghi lễ. Ngày nào đó, nếu yếu tố tổ chức được hoàn thiện nữa thì đạo Phật sẽ được trọn vẹn cả bốn yếu tố và sẽ phát triển rộng khắp, vững mạnh.
Công phu tu tập chính là giá trị của đạo Phật đối với thế giới
Kinh điển còn lưu lại nhiều bài kinh mà trong đó Đức Phật từng nói rất nhiều về kết quả của tứ thiền và tứ quả. Nhưng trên thực tế thì đạo Phật lại không có nhiều người thực hành. Trong khi đó, những người trí thức trên thế giới ngày nay khi tìm hiểu đạo Phật thường chỉ quý mến những ai có kết quả tâm linh thật sự.
Khi gặp người Tây phương, nếu ta xưng mình là đệ tử Phật thì họ sẽ hỏi ta về thiền, bởi họ quý trọng đạo Phật cũng chính ở công phu tu tập thiền định. Nên nếu bản thân không thực hành tu tập thiền định thì ta sẽ làm họ thất vọng khi tìm hiểu về đạo Phật. Vì vậy chúng ta hãy cho họ một niềm tin, một hy vọng bằng cách nỗ lực tu tập, thực hành thiền định. Bất cứ đệ tử Phật nào cũng phải là người thực hành rất giỏi, biết chiến đấu với nội tâm, biết vượt qua những lầm lỗi của mình trong từng giờ từng phút và có khả năng bắt chân ngồi kiết già bất động nhiếp tâm trong thời gian lâu dài.
Người như thế sẽ được ần ánh, chư thiên, chư Hộ Pháp trên cao yêu mến. Bởi thế giới này có vô số chúng sinh, chỉ riêng con người đã hơn 7 tỷ, nên thật sự thần thánh trên cao nhìn xuống không thấy hết nổi. Các vị chỉ chú ý đến người nào có thực hành tu tập, có chiến đấu với nội tâm mình, có trải lòng thương yêu chúng sinh rộng lớn... bởi đó là những đốm sáng giữa thế gian đen tối này. Thần ánh sẽ chú ý, dõi theo, thủ hộ, bảo vệ, thương yêu họ, và những lời cầu nguyện của họ cũng rất dễ được đáp ứng.
Còn người không thực hành, không chiến đấu với lầm lỗi của mình, không thương yêu chúng sinh, không bắt chân ngồi thiền thì khi gặp chuyện khó khăn họ có cầu nguyện cũng hiếm khi linh nghiệm.
Qua bài Pháp Cú trên, Đức Phật đã khẳng định giá trị của người biết thực hành luôn vượt hơn người chỉ đi trên lý thuyết. Đương nhiên là chúng ta vẫn phải học để nắm vững giáo lý, thấu được đường đi, nhưng sau đó chúng ta buộc phải tinh tấn tu hành. Mong rằng tất cả đệ tử Phật đều thực hành rất tốt, rất đúng với lời Phật dạy để mỗi người sẽ là một chiến sĩ, một bóng cây, một chỗ tựa nương cho chúng sinh giữa thế gian này.
Để khép lại bài Pháp Cú, chúng tôi xin có vài câu thơ nhấn mạnh sự tương quan giữa học và hành:
Ta nhìn vào trang kinh
Rồi nhìn lại chính mình
thấy từng lầm lỗi nhỏ
Của nghìn kiếp vô minh.
Theo lời Phật thiêng liêng
Theo hơi thở bình yên
Thắng từng cơn vọng tưởng
Xa biển cả lụy phiền.











