TÂM LÀM CHỦ
Chúng ta phân tích bài kệ đầu tiên:
(1) Tâm dẫn đầu các pháp
Tâm làm chủ tạo tác
Nếu nói hay hành động
Với tâm ý ô nhiễm
Khổ não sẽ theo ta
Như xe theo vật kéo.
Đoạn này tương đối dễ hiểu, nghĩa là: Tâm là gốc rễ của mọi hành vi, muốn nói hay hành động đều phải có cái tâm đi trước, đưa ra quyết định rồi mới tới hành động. Ta muốn mắng ai vài câu, muốn đưa tay đánh ai thì cái tâm phải khởi lên trước, sau đó mới điều khiển cái miệng, mới chỉ đạo cái tay hành động sau. “Tâm làm chủ tạo tác” là như thế. Nếu cái tâm mà ta khởi lên là xấu thì lời nói sẽ xấu, hành động xấu và chắc chắc quả báo cũng rất xấu. Đại ý là vậy. Bài kệ trên xuất phát từ một câu chuyện như sau:
Vào thời Đức Phật có một gia đình giàu có, sau khi cha mẹ mất để lại gia sản rất lớn cho hai người con trai. Người con trai lớn sau này được gặp Phật rồi phát tâm mạnh mẽ xuất gia, lấy hiệu là Cakkhupàla và để lại toàn bộ gia tài cho em mình. Từ khi xuất gia, tôn giả Cakkhupàla là bậc chân tu cực kỳ tinh tấn, là bậc trưởng lão uy đức sáng ngời. Một lần vào mùa hạ, tôn giả Cakkhupàla đã dẫn một số tỳ kheo xin phép Phật đi về một ngôi làng xa để an cư và được Đức Phật đồng ý.
Vậy là ngài cùng các tỳ kheo du hành đến một khu vực cách xa tinh xá, rồi xin dân làng gần đó chỉ cho nơi có rừng cây, với vài căn nhà lơ thơ, cách ngôi làng không xa để các vị thuận tiện cho việc khất thực. Khi họp nhau lại, tôn giả đã dặn dò huynh đệ của mình hãy cố gắng tinh tấn tu hành trong ba tháng an cư, và mỗi người phải phát nguyện về sự tinh tấn của mình như thế nào cho thích hợp. Những vị kia đều nói rằng sẽ giữ thời khóa, tinh chuyên tu hành... Riêng tôn giả đã dũng mãnh phát một lời nguyện phi thường: “Trong mùa hạ này tôi xin phát nguyện chỉ giữ ba oai nghi là đi, đứng và ngồi, tuyệt đối không nằm để tinh tấn tu”. Lời nguyện thể hiện ý chí tu hành kiên cường, sắt đá, không gì lung lay nổi của ngài. Kể từ đó, ngài không nằm nữa, nếu có ngủ cũng chỉ ngủ ngồi, ngoài ra ngài chỉ đứng và đi để giữ sự tỉnh giác liên tục không gián đoạn.
Xưa nay chúng ta cũng từng nghe nói có một số vị tu khổ hạnh cũng không nằm nghỉ vì hai lý do: thứ nhất là sức khỏe thật tốt, thứ hai là các vị hết sức tinh tấn. Vì các vị cho rằng khi nằm thì tâm sẽ hơi mê một chút nên các vị quyết không nằm, chỉ tu trong ba oai nghi là đi, đứng, ngồi để kiểm soát tâm miên mật, duy trì sức tỉnh giác. Thật là những tấm gương tinh tấn kỳ lạ hiếm thấy trên đời!
Tôn giả Cakkhupàla cũng là một người như thế, với ý chí sắt đá, ngài đã phát nguyện sẽ không nằm suốt ba tháng an cư. Tuy nhiên không lâu sau, mắt của ngài bắt đầu bị bệnh không rõ vì lý do gì. Những tôn giả khác có vị cũng phát nguyện không nằm nhưng đôi mắt vẫn hoàn toàn bình thường, chỉ riêng ngài là đôi mắt bắt đầu đỏ lên, sưng tấy khiến ngài đi đứng, khất thực đều rất khó khăn. Bệnh cứ nặng dần cho đến lúc nhiều người phải dìu ngài đi. Dân làng nghe được tin ấy nên đã đưa một thầy thuốc chuyên chữa về mắt đến. Sau khi khám bệnh cho ngài, vị thầy thuốc khẳng định bệnh của ngài không nặng, có thể chữa được. Ông cho ngài một loại thuốc, dặn không được bôi trực tiếp lên mắt mà phải nhỏ vào mũi trước khi nằm ngủ để thuốc từ mũi chảy ngược lên mắt.
Một tuần sau quay lại, ông ngạc nhiên thấy mắt ngài vẫn sưng như cũ, không hề chuyển biến. Ông nói: “Thuốc của tôi buộc phải hiệu quả với bệnh của ngài. Vậy ngài đã có điểm nào đó không tuân thủ theo hướng dẫn”. Ông hỏi: “Nhỏ thuốc xong ngài có đi nằm chăng?” Tôn giả lặng yên không trả lời. Gặng hỏi mãi mới biết rằng ngài không nằm, ông nói: “Bất cứ ai bị bệnh như ngài đều chữa được bằng thuốc này, với điều kiện là phải nằm để thuốc có thể thấm ngược từ mũi lên mắt. Nếu ngài không chịu nằm thì thuốc không thể thấm vào mắt và bệnh không bao giờ khỏi. Ngài cứ không chịu nằm như vậy thì tôi cũng chịu, không thể chữa được, việc này không thuộc về trách nhiệm của tôi nữa”. Nói rồi ông bỏ đi. Ông thầy thuốc rất cứng rắn cương quyết, mà ngài cũng là người giữ quan điểm đến cùng nên nhất định không chịu nằm. Nhỏ thuốc khác thì không có tác dụng, nên mắt ngài yếu dần rồi cuối cùng là ngài bị mù. (Trong truyện tích ngày xưa ghi lại một điều an ủi là ngài cũng chứng đạo. Tuy nhiên, đọc lại đoạn này chúng tôi nghi ngờ vì những biểu hiện phía sau không rõ ràng để có thể khẳng định ngài là một vị chứng được A-la-hán. Có thể ngài cũng chứng, nhưng chỉ là một quả vị nào đó trong 3 quả vị Tu-đà-hoàn, Tư- đà-hàm hay A-na-hàm mà thôi).
Trở lại với câu chuyện, sau khi mãn hạ các tỳ kheo quay về và thưa lại chuyện của tôn giả Cakkhupàla với Đức Phật. Câu chuyện dần đến tai người em, người này lập tức cho người con trai lớn của mình lặn lội tìm đến đưa anh về. Trên đường về, tôn giả Cakkhupàla cầm đầu gậy còn người cháu cầm đuôi gậy dắt ngài đi. Bất ngờ giữa đường có cô gái xinh đẹp từ đâu xuất hiện. Quá say đắm trước sắc đẹp của cô gái, người thanh niên giả bộ nói: “Xin trưởng lão hãy ngồi lại đây một chút để con đi lấy nước ạ”. Thế là anh ta bỏ ngài rồi đi theo cô gái và không bao giờ trở lại nữa. Còn ngài cứ ngồi đợi, trời xuống dần dần, tới chiều rồi tối mà người thanh niên vẫn không quay lại.
Lúc đó, vua trời Đế Thích bị động tâm, cái ngai vua ngồi bị rung rinh một chút. Thế là vua liền dùng đạo nhãn quan sát thế gian và phát hiện có một trưởng lão chân tu đang gặp cảnh khốn đốn, đôi mắt đã mù mà phải ngồi lại giữa rừng do người đưa đường đã chạy mất hút theo cô gái. Vua trời Đế Thích liền hiện thân xuống giả làm người đi đường xin được dắt tôn giả về tinh xá. Trời Đế Thích dùng thần thông làm đường đi được rút ngắn lại, mọi chuyện được thuận lợi và tôn giả Cakkhupàla về đến nơi an ổn. Sau đó các tỳ kheo mới hỏi Phật rằng, tại sao một vị trưởng lão chân tu đã tu hành tinh tấn như thế, thậm chí đã phát nguyện không nằm như thế mà lại bị mù mắt?
Đức Phật ôn tồn kể lại nhân duyên đời xưa. Vào thời xưa lắm, có một góa phụ phải tần tảo nuôi ba người con nhưng đôi mắt bà bỗng mắc bệnh lạ, gần như mù lòa. Sau đó bà mời một thầy thuốc đến chữa bệnh cho mình và khẩn khoản: “Nhà tôi nghèo khó không đủ tiền trả cho ông. Nếu ông chữa cho mắt tôi được lành thì từ nay tôi và ba người con xin được theo hầu hạ ông xem như là đền ơn, mà cũng là để trả món tiền nợ”. Nghe vậy vị thầy thuốc liền đồng ý.
Vốn là thầy thuốc giỏi, ông đã dùng một loại thuốc đặc biệt phết vào mắt bà, quả nhiên sau một tuần mắt bà sáng lại. Nhưng sau đó bà đã không giữ lời hứa vì nghĩ rằng ông chỉ chữa cho bà có một tuần mà bà phải mang cuộc đời của bốn mẹ con đi hầu ông thì hơi phí. Biết bà nuốt lời, vị thầy thuốc vô cùng tức giận, bèn cho bà thêm một loại thuốc nói rằng để đôi mắt sáng hơn. Sau khi ông phết thuốc mắt bà lập tức mù lại, và ông bỏ đi luôn không bao giờ tới đó nữa. Thế là bà phải chịu cảnh mù lòa suốt đời.
Trưởng lão Cakkhupàla chính là người thầy thuốc khi xưa, vì hành động ác độc ấy mà ngài đã phải chịu quả báo rất nhiều đời mù lòa. Cho đến ngày gặp được Đức Phật, có được chánh pháp tu hành rồi mà quả báo mù vẫn chưa dứt. Đến khi đã đắc thành đạo quả, ngài vẫn phải bị mù để đền trả cái nghiệp tiền khiên.
Chúng ta lưu ý điểm này, ông thầy thuốc năm xưa vì giận người phụ nữ không chịu giữ lời hứa nên đã phết thuốc khiến bà mù lòa suốt đời. Chính cái tâm giận dữ đã thúc đẩy ông có hành vi làm hại tha nhân, và quả báo khổ não theo ông hết đời này đến đời khác. Câu chuyện này chính là nhân duyên để Phật nói đoạn Pháp Cú trên.
Chúng ta chuyển sang bài Pháp Cú có nội dung ngược lại với bài trước một chút:
(2) Tâm dẫn đầu các pháp
Tâm làm chủ tạo tác
Nếu nói hay hành động
Với tâm hồn thanh tịnh
Hạnh phúc sẽ theo ta
Như bóng không rời hình.
Bài kệ cũng bắt nguồn từ một sự kiện vào thời Đức Phật. Thuở ấy có một trưởng giả rất giàu có nhưng cực kỳ hà tiện. Cả đời ông, tiền đã đi vào túi thì đừng hòng rớt ra ngoài đồng nào. Những người làm công, người vay mượn hay nhờ vả ông đều phải mang lại lợi ích gấp nhiều lần những gì họ nhận được. Tức là ông dựa vào cái giàu có của mình để bóc lột người khác đến tận cùng. Ông có một người con trai duy nhất tên là Matthakundali, dù rất thương con nhưng ông cũng không bao giờ muốn tốn nhiều tiền cho con. Không may là khi lớn lên, người con này bỗng lâm bệnh nặng. Thấy vậy người vợ hết hối thúc lại van xin ông hãy gọi thầy thuốc đến cứu chữa cho con, nhưng vì tiếc tiền, không muốn tốn tiền cho thầy thuốc nên ông nói: “Không sao, chắc vài hôm nữa nó khỏi, vài hôm nữa nó khỏi...”. Mặc cho bà vợ tức giận, khóc lóc, ông vẫn rề rà, không kêu thầy thuốc. Đến khi người con trai hấp hối, gần chết ông mới miễn cưỡng đặt chiếc giường ra ngoài sân cho anh nằm, hy vọng có thầy thuốc nào đi ngang qua sẽ thương tình chữa giúp.
Sáng hôm đó Đức Phật thức dậy sớm, khoảng hai, ba giờ Người đã tọa thiền, và như thông lệ, Người dùng Phật nhãn quan sát thế gian, xác định lại công việc cụ thể của ngày hôm n ay. Đức Phật là như vậy, dù có thể nhìn trước cả vô lượng kiếp, nhưng cứ mỗi ngày Người lại dùng Phật nhãn để xác định lại một lần nữa xem hôm đó sẽ đi khất thực ở đâu, sẽ ghé thăm ai hoặc sẽ về tinh xá sớm để chờ ai đến... Tức là, trong cả cuộc đời mình Phật luôn biết trước và chủ động sắp xếp tất cả mọi việc.
Ngày hôm đó cũng vậy, trong khi đang nhập định quan sát thế gian, Phật bỗng thấy có người con trai của một trưởng giả bần tiện đang lâm trọng bệnh và sắp sửa qua đời nhưng người này cũng có duyên với mình nên Người sẽ độ. Thế là thay vì khất thực ở nơi khác, Đức Phật đã ôm bình bát đi về hướng gia đình trưởng giả. Khi đến nơi, người thanh niên do nằm quay mặt vào trong nhà nên đã không thấy Phật. Bởi ngoài cơn bệnh dằn vặt thân xác, lòng anh còn nặng trĩu nỗi buồn, tủi thân vì người cha giàu có mà bần tiện, không gọi thầy thuốc chữa trị, đành lòng để mình ngoài sân mà chờ đợi ai đó động lòng thương mà chữa miễn phí cho. Đức Phật hiểu hết tất cả nhưng giả vờ như không biết gì rồi bí mật dùng thần thông phóng hào quang. Đang quay mặt vào trong, tự nhiên anh thấy một quầng sáng chói lòa sau lưng mình liền rên khe khẽ và lật người lại, mở mắt ra. Anh nhìn thấy Đức Phật đang chầm chậm tiến đến, theo sau Người là những vị tỳ kheo trang nghiêm, uy đức chói ngời, còn riêng Đức Phật thì như nghìn ánh mặt trời rực rỡ, như một tòa núi châu báu đẹp đẽ. Dù chưa nghe Đức Phật nói một lời nào, chỉ trông thấy Phật từ xa chậm rãi uy nghi đi tới, đĩnh đạc trầm hùng như một con voi chúa đi trên mây, anh đã bị xúc động rất mạnh.
(Chúng ta nhớ chi tiết này: Dáng đi của Phật phải được diễn tả “như một con voi chúa đi trên mây”, nghĩa là rất trầm hùng nhưng cực kỳ nhẹ nhàng. Ai đi nhẹ nhàng mà chưa trầm hùng, hoặc đi mạnh mẽ mà nặng nề thì cũng chưa được hết cái tướng của Phật, bởi tướng của Phật là trầm hùng, mạnh mẽ nhưng lại nhẹ nhàng như đi trên mây vậy).
Và khi người thanh niên trông thấy một con người từ xa tiến lại gần mình với tướng đi như một con voi chúa bước trên mây, như nghìn ánh mặt trời, như tòa núi gắn đầy châu ngọc thì lòng anh xúc động khôn nguôi, và bắt đầu khởi niềm tôn kính tuyệt đối. Anh không nói được nữa, chỉ thều thào trong cổ họng và khởi trong tâm: “Con xin dâng lên Người niềm kính ngưỡng trọn vẹn của con.” Ngay đó anh trút hơi thở cuối cùng. Sau khi mạng chung qua đời, anh lập tức được sinh lên cõi trời chỉ nhờ lòng tôn kính Đức Phật tuyệt đối, chứ trong suốt cuộc đời vừa qua anh không làm được nhiều việc phước, cũng do người cha không bao giờ cho phép anh làm điều gì tốn tiền, mà không tốn tiền thì lấy đâu ra phước. Cho đến đúng giờ phút cuối cùng của kiếp sống ấy, anh mới được trông thấy Đức Phật và khởi tâm tôn kính tuyệt đối, vậy mà đủ phước được sinh thiên.
Ngày hôm nay nếu tôn kính Đức Phật tuyệt đối, chúng ta cũng sẽ nhận được công đức thù thắng như vậy. Nhưng liệu rằng chúng ta đã khởi lên lòng tôn kính Phật đến tuyệt đối chưa? Đáng tiếc là chưa, vì ta không hiểu sâu sắc về Phật. Những gì chúng ta biết và hiểu về Đức Phật chỉ qua trung gian kinh sách hoặc lời dạy của chư Tăng Ni, tất cả những điều đó không thể lột tả hết được sự vĩ đại của Đức Phật. Hoặc ta chỉ thấy hình ảnh Đức Phật qua những bức tượng, bức tranh, nhưng dù nhà điêu khắc hay họa sĩ ấy có tài năng đến đâu, thì cũng chỉ có thể khắc họa được những đường nét chứ không bao giờ thể hiện được cái thần thái trang nghiêm, cái vẻ đẹp như nghìn ánh mặt trời của Đức Phật. Vì không thể chiêm ngưỡng Đức Phật trực tiếp nên ta không thể khởi tâm kính ngưỡng tuyệt đối, dù lòng có nguyện tôn kính Phật bao nhiêu đi chăng nữa.
Tuy nhiên, chúng ta đừng vội nản lòng, hãy giữ tâm nguyện này suốt cuộc đời mình, lâu ngày dài tháng rồi cũng sẽ thành cái nhân khiến một ngày nào đó ta thành tựu được lòng tôn kính Phật vô lượng vô biên.
Có thể ngày hôm nay lần đầu tiên quỳ trước Phật ta cũng nguyện lòng kính Phật mà cảm xúc, sự xúc động không được tuyệt đối giống người thanh niên Matthakundali kia. Nhưng hôm sau, hôm sau nữa, rồi năm này qua năm kia ta cũng đều khởi niệm như thế, thì một lúc nào đó ta sẽ thành tựu. Một khi đã khởi được lòng tôn kính Phật tuyệt đối thì vĩnh viễn về sau chúng ta không bao giờ đọa vào ác đạo nữa, phía trước ta sẽ chỉ là con đường thênh thang dẫn về nơi vô cùng hạnh phúc, vô cùng cao quý mà thôi.
Trở lại với câu chuyện trên, người cha khi bước ra để kiểm tra xem có ai đã cứu chữa miễn phí hay chưa thì mới phát hiện con mình đã ‘ra đi’. Ông liền sụp xuống gào khóc thảm thiết, nhưng rồi sực nhớ phải tốn tiền mua hòm cho con, ông tỉnh táo khô nước mắt ngay. Thật là lạ lùng! Rồi ông lật đật suy nghĩ tìm cách để không phải tốn tiền mua hòm.
Thiên tử Matthakundali ở trên trời cao nhìn xuống thấy người vừa rồi là cha mình đã sống với cái tâm bỏn xẻn bần tiện thật đáng thương, nên đã thị hiện xuống giải thích cho ông nghe, khuyên ông phải khởi tâm lành. Sau khi biết con mình đã được quả báo thù thắng, ông mới hỏi do nguyên nhân gì và Thiên tử Matthakundali đã trả lời rằng chỉ bởi vì lòng tôn kính Đức Phật tuyệt đối mà anh được sinh lên cõi trời.
Các tỳ kheo nghe được câu chuyện này mới về hỏi Phật, Phật đã xác nhận là đúng như thế. Matthakundali chưa làm được gì nhiều, nhưng ở giây phút cuối cùng của cuộc đời đã mang tất cả cảm xúc, sức lực của mình mà khởi lên lòng tôn kính Như Lai nên đã được sinh về thiên giới. Từ nhân duyên đó Đức Phật mới nói bài kệ Pháp Cú thứ hai.
Từ hai câu chuyện trên, một là chuyện vị thầy thuốc tức giận phết thuốc khiến người phụ nữ mù lòa, hai là chuyện của chàng thanh niên Matthakundali chỉ với lòng kính Phật mà được sinh thiên, chúng ta có hai bài Pháp Cú như trên. Qua đây chúng ta cũng rút ra bài học cho bản thân.
Cái “muốn” thúc đẩy chúng sinh tạo nghiệp
Có thể thấy, muốn nói hay làm thì tâm luôn phải đi trước, như vậy nếu tâm tốt sẽ tạo ra hành động tốt, lời nói tốt và nhận được quả báo tốt. Công thức này hoàn toàn hợp lý, dễ hiểu.
Kinh Pháp Cú là như vậy, rất rành mạch ngắn gọn, chúng ta nghe rồi có cảm giác mình lãnh hội được ngay. Nhưng nếu chịu khó đào sâu thêm ta sẽ thấy rằng còn rất nhiều vấn đề lắt léo bên trong. Ví dụ trong câu “Tâm dẫn đầu các pháp”, thì tâm là gì? Thật ra tâm chúng ta gồm rất nhiều thành phần, không hề đơn giản.
Ví dụ nhìn bông hoa ta biết bên này hoa đỏ bên kia hoa vàng nhờ một phần của tâm, gọi là tâm phân biệt. Hoặc ta đem những con số đi cộng trừ nhân chia với nhau thì phải nhờ phần tâm khác, chuyên tính toán. Hay khi làm thơ, ta phải kết nối sắp xếp những câu chữ, ý tưởng, vần điệu lại với nhau và công việc này cũng do một phần tâm khác đảm nhiệm. Hoặc khi ta yêu thương hay hận thù ai thì cần đến phần tâm thuộc về tình cảm. Ta nhớ lại chuyện xưa nhờ phần tâm thuộc về ký ức. Cũng có những phần tâm chịu trách nhiệm sáng tạo, phán đoán hay khả năng, sự thông minh, trực giác v.v... Tức là, chúng ta gọi chung là tâm nhưng kỳ thực ở bên trong tâm đó là một khối gồm rất nhiều thành phần đan xen. Tuy nhiên, để tâm khởi lên thành lời nói và hành động thì luôn luôn phải có cái muốn. Đây cũng chính là thành phần quan trọng nhất của tâm. Tâm gồm 3 thành phần chính là biết, muốn và nghiệp, trong đó, phần tâm khiến ta khởi lên lời nói và hành động là ý muốn.
Như khi trông thấy một người chúng ta liền bước đến chào, trước khi đến chào ta cũng không nghĩ gì cả, nhưng bắt buộc phải khởi ‘ý muốn’ đến chào người đó. Hoặc thấy một người nghèo ta giúp đỡ thì trước đó cái ‘muốn giúp đỡ’ cũng phải khởi lên rồi. Còn gặp ai đi đôi guốc cao gót giẫm vào chân mình một cái đau quá thì ta cũng muốn gì đó..., tùy mỗi người, nhưng phải có cái ‘muốn’ rồi mới có lời nói, có hành động phía sau. Thế nhưng, sự thật không đơn giản là chỉ có cái muốn rồi chúng ta hành động ngay, bởi chuỗi tiến trình từ tâm ra đến hành động phức tạp hơn nhiều.
Giả sử bây giờ ta muốn mang giỏ hoa đến tặng cho bà cụ kia, thì trong đầu mình đã có cái muốn rồi nhưng vẫn chưa làm. Vậy khi nào mới bắt đầu làm? Khi ta quyết định. Vậy từ ý muốn mà đến hành động phải còn có sự quyết định nữa.
Chẳng hạn, nhìn bà cụ tự nhiên mình thấy nhớ cụ cố của mình cũng già cả, hom hem, nhăn nheo như thế nên lòng mình muốn tặng giỏ hoa cho bà. Dù muốn nhưng vẫn đứng yên nhìn chứ chưa làm, mà phải đến khi quyết định rồi thì tay mới cầm giỏ hoa đến đưa cho bà. Do vậy, từ muốn đi đến hành động còn phải thêm cái quyết định. Trong phạm vi bài này, chúng ta không phân tích về cái quyết định mà chỉ dừng ngang ở chỗ cái muốn mà thôi.
Như vậy, rõ ràng là nếu chúng ta kiểm soát được cái muốn của mình thì ta có thể biết mình sắp sửa làm điều gì. Tuy nhiên, có một điều rất lạ là dường như ta rất ít khi để ý xem mình đang muốn gì? Vì sao? Vì cái muốn nằm hơi sâu bên trong tâm chứ không nằm cạn phía bên ngoài.
Hãy thử dừng lại mọi việc và nhìn vào tâm mình, chúng ta sẽ thấy trong tâm đang nói lải nhải gì đó, đang có nhiều tư tưởng vẩn vơ, nhiều ý nghĩ lang thang qua lại. Những ý nghĩ này vẫn chưa phải là cái muốn, cái muốn nằm chìm khuất sâu hơn, ta không thể thấy được. Ví dụ có người đi ngang qua tiệm phở rồi tự nhiên dừng xe lại vào ăn mà không hề biết mình vừa có cái muốn, chỉ biết là mình thèm phở nên đi ăn mà thôi. Hầu hết chúng ta đều như thế, ta không thấy cái muốn của mình, nhưng chính cái muốn đó đã chỉ đạo cho ta làm việc này, nói việc kia suốt cả ngày.
Người nào tu tập mà có thể thường xuyên thấy được mình đang muốn gì thì đó là người có thể làm chủ được tâm hồn mình, là bậc chân tu và ngày đắc đạo không xa. Nói vậy nhưng không hề đơn giản, vì có khi ngay cả một thiền sư nhập được định rồi vẫn không hề thấy được cái muốn của mình. Cái muốn nằm sâu đến mức độ như vậy. Chúng ta sẽ đề cập đến khía cạnh này ở phần sau.
Tóm lại là, nếu không có ý muốn thì ta không nói, không làm gì cả, vì có ý muốn nên ta mới nói năng, hành động. Hay nói đúng hơn là khi nào ý muốn khởi lên thì ta bắt đầu tạo nghiệp. Ví dụ muốn khen ai một câu, muốn mắng ai thậm tệ hay muốn hãm hại ai thì trước đó ta đều phải có cái muốn, sau đó mới tác động đến chúng sinh và tạo thành nghiệp thiện ác cho chính mình. Trong mười hai nhân duyên, Đức Phật đã nói rằng “Thọ sinh Ái, Ái sinh Thủ, Thủ sinh Hữu.”
Thọ là cảm xúc ưa hay chán, buồn hay vui.
Ái là ý muốn để làm việc gì đó.
Thủ là hành vi tạo nghiệp thật sự.
Hữu là cõi giới ta sẽ sinh về, là bức tranh cuộc đời ở kiếp sau.
Và chuỗi tiến trình logic là: “Thọ sinh Ái” - từ cảm xúc mà sinh ra ý muốn; “Ái sinh Thủ” - Có ý muốn rồi ta sẽ bắt đầu tạo nghiệp; “Thủ sinh Hữu” - Có tạo nghiệp rồi thì sẽ hình thành một cõi giới chờ ta ở kiếp sau. Từng ngày từng giờ, khi ta đang tạo nghiệp cũng tức là đang dựng nên kiếp sống kế tiếp cho mình. Có người được cái Hữu rất tốt ở trên cõi trời, có người được cái Hữu rất tốt ở cõi người, nhưng cũng có người phải chịu cái Hữu rất xấu ở cõi súc sinh... tùy thuộc vào hành vi tạo nghiệp thiện ác (Thủ) ở kiếp này.
Cho nên, dù nói rằng tâm tạo ra tất cả nhưng phải hiểu kỹ lưỡng hơn rằng chính ý muốn đã khiến chúng ta phải tạo nghiệp (Ái sinh Thủ). Và khi tạo nghiệp rồi thì quả báo lập tức hình thành, chờ đợi đúng thời điểm để chúng ta bước vào (Thủ sinh Hữu). Nghĩa là, sau khi chết ở cõi này chúng ta sẽ đầu thai vào một cõi giới đã được quy định sẵn chứ không phải đợi khi chết rồi mới đi tìm nơi đầu thai. Đừng ai lầm tưởng rằng sau khi chết mình có thể tìm gia đình giàu sang như ý để đầu thai vào, không có chuyện đó, vì nơi mà ta đầu thai ở kiếp sau đã được dựng lên sẵn từ kiếp này rồi. Ngay từ kiếp này chúng ta đã vẽ xong bức tranh cho kiếp sau: cha mẹ là ai, học hành ở đâu, tên họ gì... và sau khi chết, chờ đủ nhân duyên ta sẽ đầu thai vào khung cảnh đó, tiếp tục kiếp sống mới. Không bao giờ ta cưỡng lại hay thay đổi được kiếp sau của mình vì chính mình là người đã tạo nên, và quy định tất cả.
Những điều kiện để ý muốn xuất hiện
Chúng ta vừa nói với nhau rằng, vì có muốn nên ta mới nói mới làm, nếu cái muốn tốt ta sẽ làm điều tốt, nếu cái muốn xấu ta sẽ gây ra điều xấu. Nhưng để có ý muốn xuất hiện thì lại cần rất nhiều điều kiện khác.
Chẳng hạn vào 4 giờ sáng, trong 1000 người sống chung quanh ngôi chùa, có chừng 300 người thức dậy nghe tiếng chuông chùa buổi sáng. Nhưng trong 300 người này chỉ khoảng 100 người khởi ý muốn sáng nay sẽ đi chùa mà thôi. Số còn lại muốn đi chơi đâu đó cho vui. Như vậy, trong buổi sớm họ cùng nghe tiếng chuông ngân nga giống nhau nhưng người muốn thế này, người muốn thế khác. Vậy rõ ràng ý muốn do nhiều nguyên nhân, nhiều yếu tố thúc đẩy chứ không phải là những người cùng trong một điều kiện như nhau thì sẽ muốn giống nhau.
Hoặc khi đói thì ta muốn ăn, cái muốn này do nhu cầu cơ thể thúc đẩy. Ai đói cũng muốn ăn, đó là chuyện bình thường. Nhưng có người đói vẫn không muốn ăn, dù nhu cầu cơ thể cũng tác động lên tâm tạo ra cái muốn ăn, bởi vì bất ngờ có một yếu tố khác tác động khiến người này xóa đi ý muốn trước đó. Ví dụ tháng vừa rồi cân nặng là 89 kg trong khi chiều cao chỉ là 1.5m, nên khi cái đói khởi lên thì đồng thời ý muốn giảm cân cũng lập tức xuất hiện và mạnh hơn ý muốn ăn, thế là dù đói cũng cố nhịn cho qua bữa.
Hoặc khi ngứa thì ta muốn gãi, bình thường là vậy, nhưng có người ngứa vẫn không muốn gãi bởi họ đang ngồi thiền. Nghĩa là khi người này đang ngồi thiền, không biết con kiến hay con muỗi nào đã nghịch ngợm đến cắn, họ nghiến răng, khởi lên ý muốn gãi rồi lại xóa đi vì liếc thấy vị giám thiền đang cầm cây gậy đi tới đi lui. Đến bao giờ thấy giám thiền đi khuất mới nhanh tay gãi một chút rồi lập tức nhắm mắt ngồi lại nghiêm chỉnh. Như vậy, dù cùng trong một điều kiện như nhau nhưng không phải mọi người đều khởi cái muốn giống nhau, bởi còn có nhiều yếu tố khác tác động vào tâm họ.
Giả sử, một hôm ta đang đi giữa đường thì trời bất ngờ đổ mưa, lúc tấp xe vào trú mưa trước một căn nhà, mình mới phát hiện ngôi nhà này tuy có mái hiên nhưng bên trong đã dột nát quá rồi. Chỗ này che tấm bạt, chỗ kia đắp miếng nylon, nước mưa lóc tóc chảy tràn lênh láng, mấy đứa trẻ ngồi thu lu vào góc giường chỗ không bị dột chờ đợi cho mưa tạnh mới bước ra làm việc. Lòng mình chợt thấy xót xa, thế là mình khởi tâm muốn giúp. Và để có được ý muốn giúp đỡ này phải cần nhiều điều kiện đi kèm. Thứ nhất là do mình đã học nhiều kinh điển của Phật, đã huân tập đạo lý trong tâm, đã quen làm phước, đã thường trải lòng thương yêu chúng sinh rồi, nên ngày hôm nay quẹo ngang đường thấy một gia đình nghèo khổ mới khởi ý muốn giúp như vậy.
Còn trước mình, cũng có biết bao nhiêu khách bộ hành từng ghé vào mái hiên kia trú mưa, cũng đã nhìn thấy những con người co ro trong đêm mưa lạnh giá nhưng rồi họ đều tặc lưỡi quay đi, không hề có ý giúp đỡ, bởi tâm họ chưa có đạo lý, chưa thường khởi lên lòng thương yêu con người. Chỉ người thấm nhuần đạo lý, thường huân tập lòng thương yêu chúng sinh thì khi thấy cảnh khổ mới không cầm lòng được. Có thể, ngày hôm đó mình chỉ còn chút tiền nên cố vét sạch số còn lại trong túi rồi gửi vội cho họ. Qua sáng hôm sau mình mới quay lại tặng thêm tiền để họ mua mái tôn về lợp mái nhà, rồi mới ân cần hỏi han thêm...
Ở đây, điều kiện cần là bản thân chúng ta phải có đạo lý trong tâm, vì không phải ai thấy người nghèo cũng muốn giúp. Nên ta thấy, để cái muốn xuất hiện luôn cần những điều kiện nào đó hỗ trợ.
Hoặc có người đang trằn trọc, vắt tay lên trán thiu thiu ngủ, chợt nghe tiếng thằn lằn tặc lưỡi bèn ngồi dậy lấy bài thơ đang làm dở ra viết tiếp. Nghĩa là người này đang làm thơ thì ‘bí’, đành bỏ đi ngủ, không ngờ nhờ nghe tiếng thằn lằn tặc lưỡi mà nảy ra ý tưởng để viết được đoạn kết. Biết bao nhiêu người cũng nghe âm thanh tương tự nhưng không ai ngồi dậy làm thơ, còn người này sao lại khởi ý như vậy? Bởi vì người đó có những điều kiện sau: Thứ nhất người này là nhà thơ, thứ hai người này có bài thơ đang dang dở, thứ ba người này luôn muốn làm việc gì phải xong việc đó... Khi đủ các điều kiện trên thì nghe thằn lằn tặc lưỡi mới muốn ngồi dậy viết nốt bài thơ. Do đó, cái muốn không dễ xuất hiện, mà nó luôn cần những điều kiện nhất định nào đó.
Hay những lúc rảnh rang, có người khởi ý muốn ngồi thiền vì người này đã học nhiều đạo lý, đã phát tâm tu tập từ lâu. Còn người chưa biết đạo lý, chẳng màng tu tập, không khát khao thành vị Thánh thì chỉ muốn đi chơi đâu đó, nghe nhạc, chơi game... tức là chỉ muốn tìm những niềm vui xao động để lấp đầy thời gian trống. Khác nhau là như thế.
Ý muốn lệ thuộc vào tính tình, khuynh hướng
Ví dụ lúc đi vào rừng thấy mấy thân cây to lớn vài người ôm không xuể, cao vút tận trời xanh, có khi đến 40- 50 thước thì chúng ta muốn gì? Tùy vào tánh tình mỗi người mà cái muốn khởi lên sẽ khác nhau. Thí dụ, một tay lâm tặc sẽ muốn cưa phăng cái cây, lôi ra khỏi rừng bán lấy tiền, nếu kiểm lâm đến ngăn cản hắn sẽ ‘xử’ ngay. Còn người có đạo đức, có hiểu biết thì muốn bảo vệ, vì biết phải mất vài trăm, thậm chí vài nghìn năm mới có được những cây đại thụ to lớn như thế. Cây cối mà đặc biệt là cây cổ thụ là những báu vật quý hiếm trên thế gian này, rừng còn thì sự sống còn, ngày nào rừng hết thì sự sống cũng biến mất. Biết vậy nên họ yêu rừng, yêu cây biết bao. Còn tay lâm tặc chỉ yêu tiền nên muốn tiêu diệt tất cả, miễn sao tiền vào đầy túi là thỏa mãn, không quan tâm đến sự sống của bất cứ ai hay ngay cả của chính bản thân hắn. Đồng thời cũng nhìn thân cây to lớn n ày, nhưng một thi sĩ lại muốn làm bài thơ. Như thế, cái muốn khác nhau do sự sai biệt về tính tình, khuynh hướng, đạo đức, kiến thức của mỗi người.
Chúng ta thấy có rất nhiều yếu tố để tạo nên một cái muốn, và cái muốn của mọi người không phải luôn luôn như nhau. Nhưng hễ có muốn rồi thì chắc chắn có tạo nghiệp.
Ý muốn lệ thuộc vào khả năng phán đoán
Giả sử có người lạ đến gặp ta nói rằng: “Tôi có chuyện làm ăn rất hấp dẫn, nếu anh góp vốn 1 tỷ thì chỉ trong vòng 6 tháng anh sẽ lãi được 300 triệu” tức là lãi đến 30%. Mức lãi này lớn hay nhỏ? Khủng khiếp, không tưởng tượng nổi. Và đứng trước lời mời gọi này, có người nhận định rằng lời hứa hẹn này có vẻ đáng tin, liền lật đật vét hết tài sản góp 1 tỷ ngay. Nhưng có người lại nghi ngờ, từ chối vì biết rằng trên thế giới này không ai làm kinh tế mà trong 6 tháng có thể lãi đến 30% cả. Như vậy, cái muốn cũng liên quan đến khả năng phán đoán của ta. Nếu khả năng phán đoán thấp, ta sẽ muốn điều khờ dại, nông nổi. Ngược lại, nếu khả năng phán đoán cao, ta sẽ muốn điều khôn ngoan, sâu sắc.
Nghiệp ảnh hưởng đến cái muốn
Bên cạnh đó, một yếu tố cũng ảnh hưởng đến cái muốn là Nghiệp.
Có hai người bạn học sau khi tốt nghiệp phổ thông trung học đã lựa chọn hai hướng đi khác nhau. Một người muốn đi vào khu đào vàng ở trong rừng vì nghe nói rằng ai may mắn đãi được vàng sẽ giàu lên nhanh chóng. Thế là anh khăn gói bỏ vào rừng, sống những tháng ngày vô cùng cơ cực khi phải chiến đấu với bệnh sốt rét, vắt, muỗi và cả những tay anh chị. Cuối cùng, sau trận tranh cãi với đám đầu gấu anh đã bị chúng sát hại, bỏ xác giữa núi rừng heo hút. Còn một người thì muốn dạy học nên đã ghi tên vào trường sư phạm, sau này ra trường đi làm thầy giáo, sống một đời yên lành.
Như vậy chúng ta thấy rằng cái muốn cũng do nghiệp tác động. Một người có nghiệp lành sẽ muốn những điều khiến đời họ được bình yên. Còn một người có nghiệp dữ thì nghiệp cứ thúc đẩy họ khởi lên những cái muốn bậy bạ, đưa cuộc đời vào ngõ cụt bế tắc thảm thương.
Chúng ta đã phân tích một số yếu tố đưa đến cái muốn: do nhu cầu cơ thể, do sở thích, do tính tình, khuynh hướng, do khả năng phán đoán và cuối cùng là do nghiệp chi phối. Vậy để khởi lên một ý muốn không hề đơn giản, cái muốn đó cũng không ai giống ai cả, và chỉ khi có ý muốn thì mới có tạo nghiệp.
Biết điều này rồi, chúng ta hãy luôn luôn chuẩn bị cho mình những điều kiện tốt, để hễ ta muốn gì thì đó chỉ là những ý muốn tốt đẹp, khiến ta tạo nên những nghiệp tốt đẹp và sẽ được quả báo tốt đẹp như ý. Điều kiện tốt ấy chính là sự huân tập đạo lý thuần thục. Chúng ta phải làm sao để mỗi ngày đạo lý thấm sâu vào lòng mình thêm một chút. Để từ đây về sau hễ gặp người nghèo là mình muốn giúp đỡ, nếu có ai dùng guốc cao gót lỡ giậm vào chân, mình cũng ‘nghiến răng trợn mắt’ mà mỉm cười xin lỗi trước: “Xin lỗi vì tôi đã chìa chân ra cho bạn giẫm, cảm ơn bạn đã giẫm một cái cho tôi học được hạnh nhẫn nhục”, ví dụ vậy. Nghĩa là vì huân tập đạo lý nên chúng ta muốn điều gì cũng đều là điều tốt.
Và chúng ta cũng tập cho mình có khả năng phán đoán chính xác, tăng trí tuệ lên, tạo nhiều nghiệp lành để thiện nghiệp đó dẫn dắt ta muốn những điều chính đáng, chứ đừng để ác nghiệp khiến mình muốn toàn điều xằng bậy.
Kiềm chế bản thân để bớt đi cái muốn sai lầm
Có một yếu tố rất quan trọng để bớt đi ý muốn sai lầm, đó là khả năng kiềm chế bản thân. Ví dụ một điều có thể mang lại cho ta niềm vui nhưng nếu đó là tội thì ta không bước vào, biết kiềm chế lại. Hoặc lúc đói, ta rất muốn ăn nhưng nhằm lúc ăn không phải phép, không đúng lúc, ăn mất phần người khác, ăn không hay thì nhất định không ăn.
Vừa rồi có bài báo đăng câu chuyện về một thanh niên đang đi trên đường bỗng trông thấy mấy đứa trẻ nhìn vào bụi rậm cười khúc khích. Dừng xe lại hỏi chuyện gì thì mấy đứa trẻ mới chỉ vào bụi rậm, nhìn vào thấy đôi nam nữ đang tâm sự. Người này lập tức đuổi mấy đứa bé đi rồi ghé mắt nhìn tiếp. Ngay đó y bắt đầu khởi cái muốn bậy bạ nên đã vác gậy đến đuổi người thanh niên rồi quay lại cưỡng hiếp cô gái. Dĩ nhiên việc không thành và y bị công an bắt giữ. Thật là đáng thương, người này bị một cái muốn xằng bậy xuất hiện và thúc đẩy trong tâm nhưng không kiềm chế lại được.
Vì vậy để có cái muốn tốt, chúng ta phải biết kiềm chế bản thân. Khả năng kiềm chế bản thân là một bản lĩnh để sống ở đời, chúng ta cần rèn luyện rất nhiều, từ lúc bé đã phải tập rồi. Các bậc cha mẹ thương con cũng hãy tập cho con biết kiềm chế bản thân, đừng bao giờ nuông chiều theo ý muốn của con trẻ vì như thế là gián tiếp hại chúng.
Có câu chuyện về hai vợ chồng yêu thương nhau chân thành và chung thủy, khi sinh ra đứa con trai họ hứa với nhau rằng sẽ thương con, dành cho con mọi điều tốt nhất. Trớ trêu thay, sau bao nhiêu năm dành tất cả tình thương yêu cho con thì kết quả nhận được là đứa con trở thành kẻ nghiện ngập và trộm cướp. Nguyên nhân bắt nguồn từ những ngày còn bé, đứa bé muốn gì là được nấy, cha mẹ chỉ luôn luôn dạy nó thỏa mãn điều nó muốn chứ không bao giờ dạy cho con cách kiềm chế bản thân. Hậu quả là đứa con trở thành kẻ cướp. Người cha người mẹ hối hận, viết một bài đăng báo nói về nỗi đau của mình nhưng cũng đã muộn vì con cũng đã vào tù rồi. Tình yêu chân chính của lứa đôi kết tinh lại thành một tên cướp bởi họ đã sai lầm, không dạy con biết kiềm chế bản thân.
Thương con chỉ biết nuông chiều Sau này hết phước, muôn điều khổ đau...
Trong cuộc sống, ai càng biết kiềm chế bản thân bao nhiêu thì người đó càng ít khởi cái muốn bậy bạ bấy nhiêu. Trước những niềm vui mời gọi, nếu thấy hậu quả không hay thì nhất quyết khước từ. Phải cứng rắn như vậy.
Tóm lại, nếu chúng ta đã huân tập được những yếu tố: học đạo lý, thường suy tư về đạo lý, biết kiềm chế bản thân, tập làm phước để tích lũy thiện nghiệp... thì sau này những điều ta muốn thường là tốt đẹp. Khi đã muốn những điều hay thì chắc chắc chúng ta sẽ tạo thành những nghiệp lành, và quả báo sẽ là cực kỳ tốt đẹp.
Tâm ô nhiễm khiến chúng sinh vô tình tạo nghiệp
Trong bài kệ Pháp Cú, Đức Phật đã nói rằng: Từ cái tâm ô nhiễm mà ta sẽ nói hay hành động sai trái và quả báo sẽ theo ta như xe theo vật kéo. Vậy tâm ô nhiễm là gì? Tâm ô nhiễm là những tâm lý phi đạo đức, ví dụ tâm ích kỷ, đố kỵ, nóng nảy, hẹp hòi, kiêu ngạo, tham lam, không yêu quý thiên nhiên, không có tinh thần cộng đồng, ham thích dục lạc, hèn nhát, thích hưởng thụ v.v... Người hèn nhát cũng được gọi là người xấu vì họ thường lo lắng sợ hãi cho bản thân, không dám đương đầu với hiểm nguy để làm điều tốt cho đời, cho người.
Hoặc ham thích hưởng thụ cũng vậy, dù ta có dư tiền để hưởng thụ nhưng thích hưởng thụ, thích xài sang vẫn là một điều xấu. Hoặc thích dục lạc tức là ham thích xác thịt trai gái cũng là xấu. Hay không có tinh thần cộng đồng cũng là một điều xấu, ví dụ ta sống trong một cộng đồng mà chỉ biết có bản thân mình, không để ý xóm làng xung quanh đã tốt lên chưa, rác có bị vất vương vãi hay không, đèn đường có sáng không, có khúc đường nào hư lở cần sửa lại chăng... Sự vô tâm của ta chính là điều xấu.
Không yêu quý thiên nhiên cũng vậy. Thấy một cây non Nhà nước vừa trồng bị ai đi qua đụng ngả nghiêng, mình không thèm đến dựng lên, rào giậu lại để giữ gìn cho cái cây lớn lên... có nghĩa là mình không biết yêu quý thiên nhiên và cũng là cái tâm xấu. Còn những tâm khác như ích kỷ, ganh tị, nóng nảy, hẹp hòi, kiêu ngạo, tham lam... thì rõ ràng là rất xấu rồi. Người nào trong lòng đầy rẫy những tâm lý phi đạo đức như thế thì họ luôn nói bậy, luôn làm bậy, và quả báo sẽ đeo đẳng rất khó chịu. Giống như ông thầy thuốc chỉ vì giận lên mà phết thuốc cho người ta mù lòa cả đời, nên phải chịu quả báo chỉ được sáng mắt nửa đời, còn nửa đời sau phải bị mù. Hết kiếp này đến kiếp kia đều như vậy, cho đến ngày đắc đạo rồi vẫn phải trả quả báo một lần cuối. Rất đáng sợ!
Vì vậy, hãy hiểu rằng, nếu chúng ta còn chút ích kỷ, chút giận trong tâm thì thế nào cũng có ngày ta phạm sai lầm. Chẳng hạn những tài xế lái xe, có người thoát khỏi tai nạn trong gang tấc, đáng lẽ suýt nữa đâm nhầm vào xe khác nhưng một phép lạ nào đó đã khiến họ thắng lại, lách qua kịp thời, không đụng vào ai cả.
Nhưng cũng có những người không qua được giây phút đường tơ kẽ tóc đó nên đã tông phải xe khác gây tai nạn thảm khốc. Lý do tại sao? Bình thường chẳng tài xế nào muốn gây tai nạn cả, nhưng thật sự có những người lái xe mà trong lòng cứ nổi sân và chính cái tâm sân này là nguyên nhân dẫn đến tai nạn. Ví dụ thấy mấy thanh niên chạy xe máy cẩu thả cứ lượn qua lượn lại trước mũi xe của mình, tâm người tài xế giận dữ rủa thầm: “Tao quẹt một cái mày té ngã bây giờ”. Dù chẳng ai nghe ông nói nhưng cái ý muốn gây tai nạn đã có trong đầu rồi, lửa sân đã hừng hực trong tâm rồi, và chắc chắn sẽ có ngày họ lỡ gây ra tai nạn thật.
Cho nên, khi thấy một người tài xế vô tình tông phải người khác gây tai nạn, chúng ta thường xót xa: “Không biết sao mà xui xẻo, tông người ta chết”, đâu biết rằng trước cái ngày vô tình tông chết người, ông đã có khoảng một trăm lần giận dữ những kẻ ‘sàng qua sàng lại’ trước mũi xe của ông và khởi niệm sẽ đụng cho họ ngã chết. Chỉ vì một chút sân mà sẽ có ngày hại người như thế. Còn những tài xế luôn yêu quý sinh mạng con người, tâm không nổi sân, thà mình nhường mình tránh, thà mình chậm một chút chứ không bao giờ khởi niệm làm tổn hại ai thì họ suốt đời lái xe đều gặp may. Nhiều khi thấy tai nạn sờ sờ trước mắt rồi vậy mà cũng tránh được. Rất là lạ!
Ý muốn của ta bắt nguồn từ nhiều khuynh hướng và từ cái tâm đạo đức hay không đạo đức. Nên nếu ta cứ huân tập những tâm lý phi đạo đức, cứ nuôi dưỡng ích kỷ, hận thù, tham lam, nóng giận... thì dù mình cố gắng giữ vẻ ngoài đạo mạo đường hoàng đến mấy thì sớm muộn cũng có ngày làm bậy. Trên đời chúng ta vẫn gặp những người nhìn tử tế khả kính, nhưng rồi đến lúc nào đó cũng đổ bể ra bao chuyện tồi tệ. Vì người này không cương quyết diệt trừ những khuynh hướng xấu trong tâm nên chúng cứ thúc đẩy ngấm ngầm, cho đến ngày biến thành hành vi tạo nghiệp thật sự. Mà có tạo nghiệp là có quả báo, nên Phật mới nói rằng: Nếu nói hay làm với tâm ý ô nhiễm thì quả báo chắc chắn sẽ đến. Do đó, người khôn ngoan sẽ từng giờ từng phút gạn lọc hết những tâm ý ô nhiễm của mình, không còn cách nào khác.
Chúng ta thường lầm tưởng rằng mình rất tốt vì “tôi đâu làm ác, tôi đâu hại ai, đâu mắng ai”, nhưng không đơn giản như vậy. Sẽ có ngày ta mắng người, sẽ có ngày ta hại người, vì sao vậy? Vì khi chưa mắng, chưa hại ai thì ta đã không biết kiềm chế, không chịu huân tập lòng từ bi và nhẫn nhục, cứ để cho cái giận khởi lên trong tâm mình. Thi thoảng ta lại tức giận rồi nói bậy, chửi thầm trong bụng. Dù bên ngoài nhìn vào thấy ta vẫn đàng hoàng, bình thường nhưng thật sự bên trong, cái sân hận như những đợt sóng nhấp nhô đang trỗi dậy không yên để một ngày nào đó dẫn dắt ta làm điều sai quấy.
Nếu có ai hỏi: “Sao anh không tu?”, mình sẽ trả lời ngay: “Tôi có làm hại ai đâu mà phải tu”. Đúng là bên ngoài ta rõ ràng không hại ai, nhưng bên trong thì vẫn xúc phạm người ta đều đều. Ví dụ, vì ghét người hàng xóm mà mình lầm bầm trong bụng: “Mày chết đâu cho rồi”. Hoặc nhiều khi không đánh ai được nhưng tức quá cũng nghĩ thầm: “Tao đánh một cái là mày chết ngay”. Những câu nói bậy ấy thầm thầm trong tâm, không ai nghe, không ai biết, nên mọi người vẫn tưởng mình chẳng động chạm đến ai. Bây giờ biết đạo rồi nên không còn, chứ ngày xưa mình cũng có thể đã từng sân như thế, đã chửi rủa thiên hạ thầm thầm như thế. Và những ý nghĩ thuộc về sân hận ấy luôn chực chờ đến một ngày sẽ biến thành hành động thật sự.
Giống như hai người đang thương nhau tha thiết, thề non hẹn biển rồi bỗng một ngày tự nhiên chia tay. Những người khác không hiểu tại sao liền tới hỏi chàng trai, chàng trai trả lời: “Tôi không biết tại sao nữa, tự nhiên cô ấy đòi chia tay”. Rồi những người bạn mới quay lại hỏi cô gái, cô thú thật: “Vì trong lòng tôi hay giận, mỗi lúc giận tôi đều đòi chia tay, bỗng một ngày tự nhiên nhiều chuyện xảy đến làm tôi quyết định chia tay bằng được”. Khi ý muốn đã phát khởi thì hành động sớm muộn rồi cũng sẽ tới.
Cho nên những người trong lòng cứ thầm nguyền rủa thiên hạ thì có ngày cũng sẽ đánh, mắng, thậm chí giết người ta thật. Ngược lại, ai thường mơ ước làm điều thiện thì sẽ có ngày vô tình cứu giúp được tha nhân.
Ý muốn thiện sẽ nuôi dưỡng cho việc làm thiện trong tương lai
Có người theo đạo Phật, trong tâm lúc nào cũng mơ ước làm điều thiện mà lại nghèo, không có tiền làm từ thiện, mà mua vé số chẳng bao giờ trúng, bèn đến chùa hỏi vị thầy: “Thưa thầy, được học hỏi Phật Pháp, con yêu quý điều thiện, con mong muốn được làm phước mà con nghèo quá không làm nổi nên đã dành tiền để mua vé số. Nhưng sao Phật không cho con trúng để con có tiền làm phước theo ý nguyện?”. Nhiều người đã hỏi dễ thương như vậy. Câu trả lời là: Phước phải từ phước mà ra, hoặc từ công lao khó nhọc mới thành tựu. Còn nếu nói rằng, vì mình muốn làm phước nên Phật phải luôn luôn cho mình trúng số để có tiền làm thì đó không phải là phước nữa. Việc làm quá dễ thì không thành phước được, mà phải bằng công lao khó nhọc và bằng cái phước quá khứ thì mình mới có được tài sản như ngày hôm nay. Tài sản vật chất ấy là mồ hôi nước mắt của mình làm ra nên khi đem đi bố thí cúng dường, làm việc thiện thì mới thành tựu cái phước thật sự.
Nhưng đừng nản, cứ tiếp tục nuôi dưỡng ý nguyện làm phước mãi thì trong tương lai chắc chắn sẽ có ngày làm được. Hay như vậy! Nghĩa là khi tâm ý ta thanh tịnh, đạo lý được huân tập sâu dày, thiện tâm được chất chứa từng ngày thì dù bây giờ chưa có điều kiện làm phước nhưng sẽ có một ngày chư Phật, chư Bồ tát mang cơ hội làm điều thiện đến cho ta. Chỉ sợ là ta không chịu tu dưỡng, không ước mơ làm điều lành, không có ý muốn làm điều lành mà thôi.
Vì vậy muốn làm điều thiện thì chúng ta phải chuẩn bị nội tâm mình trước. Mà chuẩn bị nội tâm là chuẩn bị gì? Là nuôi dưỡng ý muốn thiện, kiềm chế bản thân... Bên cạnh đó, ta còn phải tích lũy cho nội tâm mình những tâm lý đạo đức: từ bi, khiêm hạ, độ lượng, nhẫn nhục, can đảm, yêu quý thiên nhiên, hoan hỷ... Khi các tâm lý đạo đức này tràn ngập trong tâm thì nếu có gặp chuyện, chúng ta chỉ khởi lên ý muốn tốt đẹp và chỉ làm điều tốt. Cuối cùng, quả báo an vui hạnh phúc sẽ theo ta “như bóng không rời hình” mà Đức Phật đã d ạy. Công thức là như thế.
Như vậy, tâm dẫn đầu tất cả, có tâm mới có hành vi tạo nghiệp. Sự thật khi phân tích kỹ ra thì chúng ta thấy tâm gồm rất nhiều phần, trong đó có phần chính là ý muốn, có ý muốn rồi ta mới nói hay hành động.
Nhưng để có được cái muốn tốt thì còn cần rất nhiều điều kiện khác, nhiều sự tu dưỡng, nhiều sự chuẩn bị dài ngày dài tháng chứ không đơn giản.
Vô tình tạo nghiệp có tội hay không?
Có những việc ta vô tình làm chứ bản thân không hề muốn, thì quả báo sẽ ra sao? Trong bài Pháp Cú thứ hai, truyện tích có ghi lại một đoạn như thế này: Khi tôn giả Cakkhupàla quay trở về tịnh xá với Phật, bằng nghị lực phi thường, ngài vẫn giữ ba oai nghi đi, đứng, ngồi chứ không nằm, và vẫn tinh tấn hành thiền dù đôi mắt đã mù. Một buổi sáng ngài thức dậy sớm, tọa thiền rồi đi kinh hành. Do còn rất sớm nên các vị khác chưa xả thiền và chưa ra quét sân. Vì đã quen lối đi, biết bước bao nhiêu bước là đến khúc nào phải quẹo, khúc nào dừng lại nên ngài tự mở cửa phòng, men theo rừng cây để đi kinh hành. Nhưng vì đôi mắt không còn nhìn được nữa nên ngài đã vô tình giẫm đạp chết nhiều con mối, kiến, hay những con trùn bò lúc nhúc trên mặt đất do chưa có ai quét dọn. Mấy lần đi qua đi lại, ngài đều vô tình giẫm phải chúng.
Đến khi mặt trời lên, các vị tỳ kheo xả thiền bước ra vận động thể dục, chuẩn bị đắp y mang bát đi vào làng khất thực mới thấy ngài lững thững đi kinh hành, và trên đoạn đường ngài đi qua là rất nhiều xác côn trùng chết. Một số tỳ kheo trẻ đã trách ngài tại sao giẫm chết nhiều côn trùng làm tổn hại lòng từ bi. Các vị đến trình với Phật: “Kính bạch Thế Tôn, tôn giả Cakkhupàla đã đi kinh hành từ sáng sớm trên đoạn đường chưa ai quét dọn và đã giẫm chết rất nhiều côn trùng. Như vậy quả báo sẽ ra sao?” Đức Phật an ủi: “Này các tỳ kheo, trưởng lão Cakkhupàla là bậc chân tu tâm ý thanh tịnh. Chỉ vì trưởng lão không thấy cho nên đã giẫm đạp phải côn trùng, và Như Lai không xem đó là tội.”
Chính vì câu nói này mà nhiều người vội vã kết luận: “Vậy không cố ý thì không có tội”. Tuy nhiên, ta nên hiểu rằng, trong hoàn cảnh đó Đức Phật nói như thế bởi vì Phật thương ngài Cakkhupàla. Ngài đã mù lòa mà nếu còn bị kết tội vô tình ngộ sát nữa thì ngài càng mặc cảm, day dứt, nên Đức Phật mới an ủi rằng: “Thôi không sao, vì không thấy đường lỡ giẫm đạp lên thì cũng không có tội”. Phật nói như thế cũng để các tỳ kheo trẻ thôi trách móc cằn nhằn.
Dĩ nhiên là việc ngài bị mù cũng có cái nghiệp quá khứ, nhưng khi bị mù thì còn phải phụ thuộc, làm phiền người khác, vì nếu đi khất thực thì phải có người dẫn gậy, rất bất tiện, nên ngài thường ở nhà, các đệ tử sẽ đi khất thực mang về cho ngài thọ dụng. Cho nên nói gì thì nói, cuộc đời ngài như thế là đã quá bất hạnh rồi, Đức Phật không muốn gieo thêm nỗi khổ tâm nào nữa.
Chúng ta phải hiểu rằng Phật xử lý như thế vì trường hợp đặc biệt của tôn giả Cakkhupàla, còn với chúng ta thì đừng bao giờ ỷ lại, bởi những điều thấy như vô tình nhưng đều có nguyên nhân sâu xa đằng sau cả. Giống như một tài xế ở trên, rõ ràng là ông vô tình, không hề cố ý cán vào người, nhưng sự thật là trước đây ông đã rất nhiều lần cố ý khởi tâm sân hận, nghĩ thầm trong bụng: “Tao tông mày ngã chết bây giờ” nên mới có cái ngày mà ông vô tình cán người ta chết.
Trên đời này, có rất nhiều điều ta tưởng là vô tình nhưng sự thật đều có nguyên nhân bên trong cả. Ví dụ có người nông dân vì tức giận những con chuột cắn phá ruộng lúa bèn câu dây điện giăng giữa cánh đồng để những con chuột bò đến chạm vào dây điện sẽ bị giật chết. Rồi một lần có người khác vì công việc phải băng ngang qua đám ruộng, vô tình giẫm nhầm dây điện, bị điện giật ngã xuống chết ngay. Rõ ràng người nông dân không cố ý giết người, nhưng luật pháp vẫn kết tội. Bởi trong luật pháp có tội ngộ sát (vô ý làm chết người), xét theo mức độ vẫn có thể truy thành tội và phạt tù.
Ở đây, người nông dân giăng dây điện để giết chuột chứ không phải để giết người, nhưng vẫn có tội. Vì hai nguyên nhân: Thứ nhất là ông muốn giết chuột, đó cũng là một ý niệm sát sinh; thứ hai là ông không thương yêu con người. Ai cũng biết là khi giăng dây điện ra như thế, người nào vô tình giẫm phải là chết liền, nhưng ông đã bỏ mặc, không thèm để ý đến sự nguy hiểm mà mình gây ra. Chính cái tâm không thương yêu con người đó đã đưa đến việc vô tình ngộ sát. Mới ban đầu thì thấy như là vô tình, ngẫu nhiên nhưng kỳ thực là đều có nguyên nhân chủ quan trước đó. Trong trường hợp này, lý do chủ quan là vì ông chủ ruộng đã xem thường tính mạng kẻ khác nên mới cẩu thả giăng bẫy điện giữa đồng, khiến người vô tình giẫm phải dẫn đến tử vong.
Trường hợp khác, có người bước vào tòa nhà cao tầng châm điếu thuốc lên hút, sau đó vứt tàn thuốc vào trong giỏ rác và 10 phút sau cả tòa nhà bốc cháy. Khi bị phát hiện mình là kẻ gây ra đám cháy, anh này phân trần: “Tôi chỉ vứt tàn thuốc vào thùng rác thôi chứ đâu có cố ý đốt nhà”. Đúng là anh hoàn toàn vô tình, chẳng cố ý, nhưng vẫn có tội. Nguyên nhân nào đưa đến cái vô tình đó? Thứ nhất là hút thuốc. Thứ hai là tội bất cẩn, không nghĩ sâu, không chịu dập tắt tàn thuốc cho kỹ. Rất nhiều người hút thuốc xong là vứt bừa cái tàn thuốc đang cháy dở vào đâu đó mà không quan tâm đến hậu quả phía sau là gì, phải nói rằng đó là những người rất tệ. Hút thuốc nhả khói vào không khí trong lành này đã là bậy rồi, mà tiện tay vứt luôn tàn thuốc đang cháy không thèm dập tắt thì càng tệ hơn. Thứ ba, có thể trước đây anh đã khởi những tâm bất thiện nào đó, khiến cho hôm nay mới vô tình làm cháy cả tòa nhà.
Với trường hợp của anh chàng này thì khi quăng mẩu thuốc đang cháy vào thùng rác, anh không ngờ hôm đó thùng đầy giấy và thùng rác lại nằm ngay kế bên đường dây điện ngầm trong tường. Nhiều nguyên nhân hợp lại cùng lúc khiến thùng rác bốc cháy làm nóng chảy bức tường, toàn bộ dây điện xẹt cháy, rồi cả tòa nhà chìm trong biển lửa. Tất cả bắt đầu từ một mẩu tàn thuốc nhưng nguyên nhân sâu xa là do sự bất cẩn, do cái tâm xem thường mọi người chung quanh của anh ta. Tâm xem thường con người rất là đáng sợ và sớm muộn gì cũng sẽ khiến chúng ta có ngày tạo nghiệp.
Hoặc một nhóm bạn vào rừng chơi trong mùa nắng, sau khi nhậu nhẹt đập phá đã làm vương vãi những mảnh chai vỡ. Nếu thương người sau thì họ sẽ dọn rất kỹ, sợ người ta giẫm vào đứt chân. Nhưng tiếc rằng cái tâm của họ hờ hững vô trách nhiệm nên chỉ dọn dẹp qua loa, vô tình để lại mảnh thủy tinh cong cong như kính lúp. Khi nắng lên, các tia sáng hội tụ làm mảnh thủy tinh nóng dần nóng dần, hậu quả là cả đồng cỏ cháy bừng bừng, đám cháy lan nhanh, cuối cùng cả khu rừng cháy tan nát. Lòng họ không hề muốn đốt rừng, nhưng chính cái tâm không thương yêu con người đã khiến họ gây nên tội ác rất lớn, làm cả khu rừng chìm trong biển lửa.
Một ví dụ khác, có những thợ mộc tháo dỡ căn nhà cũ ra để xây nhà, nhổ đinh ra vứt vương vãi khắp nơi. Ba tháng sau có người giật kinh phong chết bởi đã giẫm trúng cây đinh mà người thợ mộc không nhặt hết. Người thợ mộc biết cái nguy hiểm khi giẫm phải đinh nhưng vì không thương con người nên không thấy được trách nhiệm của mình trong đó, ông chỉ nghỉ đơn giản là ai giẫm mặc kệ họ. Chính vì trong tâm ý ông còn ô nhiễm ở chỗ không thương con người nên ông mới bất cẩn và vô tình tạo nghiệp.
Rất nhiều việc xảy ra trong cuộc đời mà ta thấy như vô tình nhưng sự thật đều có cái chủ quan, cái tâm không tốt bên trong. Do đó sống trên đời, chúng ta phải cố gắng thương yêu con người, tôn trọng cuộc sống của mọi người, cố gắng cẩn thận từng li từng tí để đừng làm tổn hại ai, đừng vô tình mà tạo nghiệp. Vì dù rằng bản thân không cố ý nhưng những nghiệp vô tình này cũng vẫn khiến ta phải khổ tâm day dứt suốt phần đời còn lại.
Tâm thiện lành giúp chúng sinh vô tình tạo phước
Ngược lại, người nào hay thương yêu con người, hay nghĩ đến lợi ích của người khác, trong tâm muốn giúp người thì nhiều khi vô tình lại tạo được thiện nghiệp. Lạ lùng như vậy! Một bên vì không thương yêu nên vô tình hại người, một bên thì luôn nuôi dưỡng lòng thương yêu nên có lúc vô tình mà cứu người.
Ví dụ có chàng sinh viên nghèo sống trong căn phòng trọ, một hôm lấy cây đàn guitar ra tự đàn hát cho mình nghe: “Bạn thân ơi cố gắng yêu thương người, dù người không yêu ta... Bạn thân ơi cố gắng yêu thương đời,... dù đời bạc đen lừa dối, dù đời cay đắng như vôi. Ngày nào bầu trời còn mây bay, lòng ta vẫn thấy thương người...”. Không ngờ lúc đó ở phòng bên cạnh, một cô gái đang từ từ tháo cái tròng trên cổ xuống. Cách đó vài phút, cô đã treo sợi dây lên xà nhà, tròng dây vào cổ bước lên ghế đứng đợi sẵn, chỉ cần hất chiếc ghế đi là cô chết. Bởi cô đang bị ‘đời bạc đen lừa dối’, không ngờ nghe thấy tiếng hát nghêu ngao của anh chàng phòng bên cạnh “dù đời bạc đen lừa dối, dù đời cay đắng như vôi, hãy cứ yêu thương người...” nên cô đã dừng lại. Chính tiếng hát của anh đã đánh thức lòng yêu thương của con người, thương yêu cuộc đời của cô gái, khiến cô từ bỏ ý định tự tử trong gang tấc.
Chúng ta nhớ điều này: Lòng thương yêu có một sức mạnh kỳ lạ, khi thương được con người bỗng nhiên chính bản thân ta sẽ có sức mạnh để sống. Những người chán đời luôn luôn chỉ có một nguyên nhân duy nhất là không yêu thương cuộc đời. Ngược lại, khi ta dành tình thương cho cuộc đời, cho con người, ta bỗng có sức mạnh để sống dù đời mình còn đang đau khổ. Chính anh chàng kia cũng đâu biết mình vừa vô tình cứu một người thoát chết. Nhưng nếu xét kỹ ra thì thật sự không có gì là vô tình cả. Vì sao vậy? Bởi vì trước đó anh đã rất mong mình sẽ có cơ hội giúp đỡ con người nhưng chưa làm trực tiếp được. Không ngờ hôm nay cơ hội đến, anh đã gián tiếp cứu cả một mạng người.
Tương tự, có người đàn ông buổi tối khó ngủ bèn thức dậy ra công viên dạo chơi. Người này dáng cao to, đi lơ thơ lững thững giữa công viên, không ngờ cứu được một cô gái dù chính cô cũng không hề biết mình vừa được cứu. Bởi trước đó có hai tên cướp đã phục sẵn trong góc tối, chúng biết cô gái đúng giờ này sẽ đi ngang qua khúc đường này, chúng đã theo dõi nhiều ngày, canh giờ chính xác rồi. Nhưng người tính không bằng trời tính, đúng thời điểm mà chúng ra tay thì bất ngờ có người đàn ông thơ thẩn đi dạo ngoài công viên, qua đúng khúc đường hai tên cướp đang yên lặng đợi chờ. Thấy người đàn ông to cao khỏe mạnh lang thang đi qua, chúng đành ngưng ý định lại. Chính người đàn ông cũng không hề biết là mình mới cứu một cô gái khỏi bọn cướp. Nhưng liệu hành động ấy có hoàn toàn vô tình không? Không hẳn, vì trong những ngày tháng trước đó ông đã nuôi dưỡng lòng thương yêu, tâm nguyện muốn nâng đỡ chở che cho con người nên mới có cơ hội vô tình tìm đến. Cuộc đời lạ lùng như vậy.
Hoặc một đêm nọ tay trộm lẻn vào một gia đình, đang mon men quanh nhà chợt nghe tiếng nói: “Ngươi mà bước thêm một bước nữa là ta sẽ không tha thứ cho ngươi, ngươi sẽ thấy lưỡi gươm của ta tung ra tuyệt chiêu này...”. Tưởng đã bị phát hiện, y đâm đầu chạy mất, đâu biết rằng chủ nhà do quá nhập tâm vào bộ phim kiếm hiệp mới xem mà nói mớ trong đêm, vô tình cứu cả nhà.
Có những cái nghiệp ta tưởng rằng mình không cố ý làm, chỉ là vô tình mà thôi, nhưng sự thật đều có cái ý chủ quan đâu đó cả. Và cái ý chủ quan ấy là do tâm ta có điều thiện. Nhưng đừng tưởng ai xem phim kiếm hiệp cũng nói mơ rồi chặn được ăn trộm. Đây chỉ một là ví dụ hài hước, ý nói rằng nếu tâm ta tốt, đầy lòng nhân ái thì tự nhiên sẽ có lúc ta vô tình làm được việc có ích cho con người như thế.
Những hiểu lầm về tâm
Có người cho rằng: “Nếu tôi vô tâm thì tôi làm điều gì cũng không có tội”. Và anh ta chọn tu theo con đường đó, giữ tâm thanh tịnh không suy nghĩ gì, rồi vô tư vác cần câu ra câu cá lên nướng mời bạn bè ăn. Người ta thắc mắc:
- Ủa, anh tu theo đạo Phật mà sao lại câu cá sát sinh?
- Không, tâm tôi trống rỗng không suy nghĩ gì cả, tôi làm mà không nghĩ gì nên không có tội.
Nói như vậy có đúng không? Hoàn toàn sai. Nếu ta lấy chiếc máy ra đo tâm của anh này thì đúng là tâm vắng bặt, không vọng tưởng thật, dù ngồi câu cá, nướng cá mà tâm không hề suy nghĩ. Nhưng vẫn có tội. Bởi vì cái ý muốn nằm sâu hơn cả vọng tưởng. Anh có thể lắng được vọng tưởng nhưng ý muốn vẫn nằm đó, không diệt được. Vì có muốn nên mới có hành vi xách cần đi câu cá. Mà như ta đã nói, có muốn thì có tạo nghiệp, có tạo nghiệp thì chắc chắn có quả báo phía sau. Đó là nguyên tắc.
Hoặc có người cũng cùng quan điểm với anh chàng ở trên, rồi gặp ai khó ưa là tiến đến nắm áo tát bốp bốp, đá vèo vèo làm người ta lăn nhào vài vòng, nhưng người này vẫn tỉnh bơ nghĩ mình không suy nghĩ thì không có tội. Sự thật thì đúng là lúc đấm đá tâm họ không suy nghĩ, vọng tưởng gì cả. Tuy nhiên ý muốn vẫn có, cái muốn này nằm sâu hơn cả vọng tưởng mà họ không thấy được.
Ngày xưa ngài Nam Tuyền tu ở một ngôi chùa nằm trên núi cao. Một hôm ngài quyết định đi xuống núi thăm một cư sĩ cũng là một trang chủ giàu có. Bước vào cổng, ngài thấy người nhà đã đứng đón sẵn hai bên, bàn tiệc cũng bày ra đợi sẵn. Ngài hỏi: “Ta đi không nói với ai, vậy tại sao ông biết để mà tiếp đón?” Trang chủ chắp tay thưa: “Thưa ngài, đêm qua thổ địa đã hiện lên báo con biết là sáng nay ngài sẽ đến thăm”. Lúc đó ngài Nam Tuyền mới than rằng tại sao mình tu không có đạo lực để cái tâm của mình bị thổ địa nhìn thấy. Nhưng sự thật không phải như vậy, không riêng gì ngài Nam Tuyền mà Đức Phật hễ làm điều gì đều phải có ý muốn, mà có ý muốn thì sẽ có người thấy được.
Như trong kinh kể rằng, vào thời gian đầu mới giáo hóa, Đức Phật cũng có các thị giả nhưng vài vị cũng ham vui, đôi khi không lo cho Phật chu đáo. Đến lúc tuổi đã lớn, Phật cần một thị giả chu đáo hơn nên một lần, khi có đông đủ Tăng đoàn, Phật mới nói: “Hôm nay Như Lai muốn có một thị giả tốt để chăm sóc vì Như Lai đã lớn tuổi”. Đức Phật chỉ nói như thế rồi yên lặng. Lúc đó ngài Mục Kiền Liên đã nhiếp tâm lại nhìn vào tâm Phật xem Phật muốn chọn ai. Và ngài thấy rằng Đức Phật lựa chọn ngài Ananda. Sau đó, ngài Mục Kiền Liên mới đứng lên đi về phía ngài Ananda nói rằng:
- Thưa tôn giả, vì sức khỏe của Thế Tôn, xin tôn giả hãy hoan hỷ thay mặt cho tăng chúng mà làm thị giả hầu hạ cho Thế Tôn.
Ngài Ananda đáp lời:
- Được theo hầu hạ Thế Tôn là niềm hạnh phúc của tôi. Nhưng thưa hiền giả, nếu tăng chúng để cho tôi hầu hạ Thế Tôn thì xin cho tôi được có những điều kiện.
- Xin hiền giả hãy nói.
- Thứ nhất là tôi không ăn cơm thừa của Phật (vì cơm của Phật rất ngon, khi thị giả ăn cơm dư của Phật mọi người có thể nghĩ ngài làm thị giả để được ăn ngon).
Thứ hai, tôi không mặc tấm y dư của Phật (vì vải vóc mọi người cúng dường Phật hay dư, mà đó đều là vải đẹp, Đức Phật thường cho đệ tử và thị giả là những người được ưu tiên. Ngài Ananda không muốn nhận ưu tiên đó để không bị chỉ trích là lợi dụng vị trí thị giả).
Thứ ba, nếu có người nào đến gặp Phật mà tôi thỉnh cầu thì xin Phật hãy tiếp (việc gặp Phật là tương đối khó do Phật luôn bận rộn, nhưng nếu ngài đứng bên ngoài xét thấy một người chính đáng thì xin Phật hãy cho gặp nếu ngài thỉnh cầu).
Ngài Mục Kiền Liên thưa lại những điều kiện của ngài Ananda và Đức Phật đã đồng ý. Từ đó Đức Phật có người thị giả vĩ đại nhất trên thế gian này, từ cả triệu năm trước cho đến triệu năm sau chưa một thị giả nào hầu Phật chu đáo tuyệt vời như ngài Ananda.
Qua câu chuyện chúng ta thấy rằng dù tâm Phật rất thanh tịnh, nhưng phải có ý muốn thì mới có việc làm, mà hễ khởi ý muốn là sẽ có người nhìn được. Những lúc Đức Phật muốn đi khất thực, Đức Phật muốn thăm ai, Đức Phật nói bài pháp nào... đều có cái muốn cả. Và kể cả lúc lựa chọn thị giả Người cũng có ý muốn mà ngài Mục Kiền Liên khi nhập định đã thấy được. Nên chúng ta đừng bao giờ nghĩ rằng “Tôi không suy nghĩ gì hết thì tôi làm không có tội”. Đây là sự hiểu nhầm, vì hễ có hành động thì trước đó đã có cái muốn, có cố ý, dù có thể trên bề mặt tâm ta không vẩn vơ suy nghĩ gì cả.
Do đó, kể từ bây giờ chúng ta không cần kiểm tra cái muốn của mình là tốt hay xấu, vọng tưởng của mình là tốt hay xấu nữa, mà chỉ nhìn điều này: Khi thấy người khác hạnh phúc thành công, tâm mình vui hay buồn? Nếu hoan hỷ vui theo thì tâm mình rất tốt, dù mình không suy nghĩ nhưng cái muốn nào cũng tốt cả. Còn nếu thấy người khác hạnh phúc, thành công mà lòng mình cứ khó chịu thì tâm ta đầy nhiễm ô, đầy bất thiện pháp, cần tu hành nhiều hơn để điều chỉnh lại.
Tâm ta luôn luôn có những điều bất thiện ngấm ngầm nằm sâu hơn vọng tưởng, nên chúng ta phải hết sức cảnh giác. Ví dụ, có người sau ba tháng tinh tấn hành thiền, tâm được thanh tịnh đã vui mừng nói: “Ồ, tôi đã được thanh tịnh rồi”. Nhưng một người sáng mắt nhìn vào sẽ thấy người này vọng tưởng tuy bớt nhưng kiêu mạn lại tăng lên rất nhiều. Kỳ lạ như thế! Bởi kiêu mạn sâu hơn vọng tưởng, người này lắng được vọng tưởng nhưng kiêu mạn bí mật bên trong lại trỗi dậy mạnh mẽ hơn xưa. Nên nếu ta không có trí tuệ sắc bén thì khó có thể kiểm soát được. Vì vậy, chừng nào chưa chứng đạt đạo quả tuyệt đối thì không ai được quyền chủ quan cho mình đã thanh tịnh, đã hết lỗi.
Chúng ta đã đi qua bài Pháp Cú đầu tiên là “Tâm làm chủ”. Qua bài Pháp Cú này, chúng ta hiểu rằng: Từ cái tâm làm chủ này mà ta tạo nghiệp, và do tạo nghiệp nên phải thọ lãnh quả báo và luân hồi không dứt. Chúng ta đã phân tích sâu hơn về tâm qua vài khía cạnh, thành phần, từ đó hiểu về những nguyên nhân hình thành mỗi lời nói, hành động của bản thân. Vì việc tạo nghiệp rồi lãnh quả báo chúng ta đã nghe nhiều nhưng từ cái ý muốn mà tạo thành nghiệp và cái ý muốn ấy do đâu mà hình thành thì có lẽ ít người từng nghe, từng biết.
Như vậy, qua bài Pháp Cú đầu tiên chúng ta đã phân tích ý nghĩa này kỹ hơn một chút. Bên cạnh đó, chúng ta cũng hiểu thêm về bản chất của những hành vi vô tình tạo nghiệp và quả báo của chúng để biết cẩn thận hơn với những ý nghĩ thầm kín trong tâm mình.
Mong rằng, nhờ những hiểu biết này mà mọi lời nói hay việc làm của chúng ta sẽ đều xuất phát từ cái muốn rất chân chính. Để tất cả mọi người luôn luôn được hạnh phúc ‘như bóng theo hình’ bởi tâm thương yêu, quý trọng con người.
