(11) Sai mà tưởng là đúng
Đúng mà tưởng là sai
Thu mình trong tà kiến
Đường giác ngộ đứng ngoài.
(12) Đúng thì biết là đúng
Sai thì biết là sai
An trú trong chánh kiến
Đường giác ngộ không dài.
Bài kệ Pháp Cú trên liên quan đến truyện tích về hai vị thượng thủ Tăng đoàn là ngài Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên, câu chuyện rất dài dòng nhưng trong bài này chúng ta chỉ nói vắn tắt mà thôi.
Trước hết, chúng ta cần nhắc lại một phần lịch sử Đức Phật. Sau khi Đức Phật đắc đạo, những người được Phật giáo hóa đầu tiên là năm anh em Kiều Trần Như. Trong số 5 người đó, vị lớn nhất là A Nhã Kiều Trần Như chính là một trong năm vị Bà La Môn đến xem tướng, đoán điềm và cầu nguyện cho Thái tử khi Người mới sinh được 7 ngày. A Nhã Kiều Trần Như là vị Bà La Môn cực kỳ giỏi tướng số và là người trẻ nhất trong số đó (năm ấy ngài mới 18 tuổi). Đến khi Đức Phật tu khổ hạnh khốc liệt, năm anh em ngài Kiều Trần Như cũng kiên trì theo Phật vừa để tu hành mà cũng âm thầm bảo vệ, chăm sóc. Nhưng vì thấy Phật từ bỏ lối tu khổ hạnh nên họ đã hiểu nhầm và rời Phật ra đi. Sau khi đắc đạo, Đức Phật đã tìm lại độ cho năm anh em, khi ấy ngài Kiều Trần Như đã hơn năm mươi tuổi, còn Đức Phật chỉ khoảng 35 tuổi.
Trong năm anh em Kiều Trần Như có một vị tên Assàji - người sau này có duyên gặp gỡ ngài Xá Lợi Phất đầu tiên và đọc một bài kệ khiến ngài được ngộ đạo. Sau khi độ cho năm anh em Kiều Trần Như, Đức Phật tiếp tục hóa độ cho chàng trai tên Yasa (kinh thường gọi là Da Xá). Yasa là chàng trai giàu có, thông minh và đức hạnh, khi được ngộ đạo rồi, Yasa đã kéo theo 54 người bạn thân của mình cùng tu và tất cả họ đều đắc quả. Như thế tính đến thời điểm đó, trên thế gian này có tổng cộng 60 vị Alahán.
Tiếp đến, Đức Phật về vùng Uruvela độ cho 30 chàng trai quý tộc cũng được đắc đạo. Rồi Đức Phật tìm đến một nhóm của các vị vừa thờ lửa vừa tu khổ hạnh là anh em Ngài Ca Diếp (Kassapa). Trước khi gặp Phật, 3 người đã đạt được một số thần thông rất cao, có thể bước đi trên mặt nước, làm những ngọn lửa cháy bùng lên mạnh mẽ, hoặc có lúc hô mưa gọi gió được. Nhờ có thần thông như vậy nên họ rất nổi tiếng và có đông đồ chúng theo học. Đức Phật cũng đã phải dùng đến thần thông mới độ được ba anh em ngài Ca Diếp cùng cả ngàn đệ tử của họ.
Chúng ta để ý điều này, có những người chúng ta chỉ cần dùng lời thuyết phục là cảm hóa được họ theo Phật, nhưng cũng có những người chúng ta nói lý lẽ họ không bao giờ nghe, mà chỉ khi nào thấy thi triển thần thông họ mới nể sợ mà đi theo. Hạng này thường rơi vào hai trường hợp sau:
Thứ nhất là người giàu sang, quyền lực. Dù ta nói pháp lưu loát, thuyết phục đến đâu nhưng chỉ cần mình nghèo hơn họ thì vẫn không cảm hóa được. Chỉ những ai có thần thông mới làm cho họ sợ rồi tôn làm thầy, khi đó muốn rút bao nhiêu tiền cũng được. Nhiều người giàu thường tìm đến xin làm đệ tử của các đạo sư vỗ ngực tự xưng mình có quyền năng đặc biệt cũng vì lý do ấy.
Trường hợp thứ hai không chịu nghe lời khuyên nhủ đạo lý là người đã chứng thần thông rồi. Những người này chỉ chịu quy ngưỡng khi gặp ai có thần thông cao hơn họ mà thôi. Ba anh em Ca Diếp rơi vào trường hợp thứ hai này nên Đức Phật đã không hề nói một lời đạo lý nào, mà thay vào đó, Người chỉ dùng thần thông để hóa độ.
Chẳng hạn, khi buổi lễ bắt đầu, Uruvela Kassapa đứng trên tế đài đọc thần chú ngân vang và mời mọi người cùng đọc theo, cả cánh rừng vang rền lờ kinh tụng. Rồi Uruvela Kassapa cầm cây đuốc châm lửa vào đống củi, nhưng ông châm hoài mà củi vẫn không bốc cháy. Mọi người xôn xao lo lắng. Cây đuốc đã tắt mà đống củi vẫn không bốc cháy. “Chẳng biết Sa môn Gotama đang ở đâu? Có giúp gì được cho ta không?” Ý nghĩ đó vừa thoáng qua trong đầu ngài Uruvela Kassapa thì lập tức đống lửa bùng lên.
Hoặc khi họ muốn hỏi chuyện Đức Phật thì cứ đi theo mãi mà vẫn không kịp dù Phật bước đi rất chậm rãi. Có khi bước vào đạo tràng vẫn thấy Đức Phật đang ngồi đấy, vậy mà lúc quay lưng đi Phật đã không còn ở đó nữa.
Đây có lẽ là lần hiếm hoi trong đời mình, Đức Phật thi triển thần thông nhiều như vậy, còn những lần khác đa số Người chỉ dùng uy đức và đạo lý để thuyết phục mọi người mà thôi. Trong kinh ghi lại rằng Phật đã dùng đến 1500 thần thông mới độ được ba anh em Kassapa quá đỗi cang cường này.
Vì là những đạo sư nổi tiếng, có ảnh hưởng lớn thời bấy giờ nên ba anh em ngài Kassapa có đến một nghìn đệ tử, sau khi họ chịu khuất phục Đức Phật thì cả nghìn đệ tử cũng xin theo làm đệ tử xuất gia với Người. Nhờ vậy nên Tăng đoàn đã lập tức lên đến một nghìn mấy trăm vị. Sau khi độ được nhóm thờ lửa, Phật đã thuyết giảng bài pháp tựa đề là “Lửa” cũng rất nổi tiếng.
Rồi Phật trở lại thành Vương Xá để gặp vua Bình Sa (Bimbisàra) như lời hứa. Ngày xưa khi còn là một sa môn du phương đây đó, Đức Phật đã gặp vua Bình Sa và hứa rằng nếu đắc đạo Người sẽ tìm về độ cho vua. Ngày gặp lại, vua Bình Sa ngỡ ngàng nhận ra vị sa môn mình đã gặp cách đây 6 năm, khi ấy dù vị sa môn đó chưa đắc đạo nhưng diện mạo, phong thái đã cực kỳ phi thường, khiến vua hoàn toàn bị khuất phục đến nỗi muốn dâng cả đất nước. Giờ đây, sau 6 năm gặp lại vị sa môn thuở trước đã trở thành một Đấng Giác Ngộ thật sự, quá đỗi cao siêu, không thể tưởng tượng được. Lòng kính ngưỡng dâng lên tột cùng khiến vua lập tức xin được quy y làm đệ tử Phật. Các quần thần, cả các Bà La Môn quyền quý thấy vậy cũng xin được quy y theo vua. Vì vua quan trong triều đều quy y Phật nên hầu như cả thành Vương Xá đều theo làm đệ tử của Người.
Chúng ta thấy cái duyên của Đức Phật rất lạ. Người sinh ra ở kinh đô Kapilavastu (Ca Tỳ La Vệ) của một tiểu quốc nhỏ bé tên Sakya (Thích Ca), nhưng lại giáo hóa và đặt nền tảng đạo Phật ở kinh đô Vương Xá của vương quốc Ma Kiệt Đà rộng lớn. Sau khi Đức Phật đắc đạo không lâu, toàn bộ cư dân Vương Xá đều theo Phật và thành Vương Xá gần như trở thành kinh đô đầu tiên của đạo Phật. Nếu Đức Phật chọn con đường giống các tôn giáo khác, tức là tiếp tục duy trì tổ chức chặt chẽ thì có lẽ trải qua mấy nghìn năm, ngày nay Vương Xá đã thật sự trở thành một kinh đô Phật giáo giống như Vatican của Công giáo. Nhưng Đức Phật không chủ trương như thế nên đã sau này, do nhiều nguyên nhân mà ảnh hưởng của đạo Phật cũng bị nhạt nhòa dần.
Trở lại với câu chuyện, vua Bình Sa sau khi quy y đã cúng dường Đức Phật một khu rừng trúc để xây dựng tinh xá cho chư Tăng ở. Đây chính là Tinh xá Trúc Lâm (Veḷuvana) rất nổi tiếng (Veḷu là cây trúc, vana là vườn, Veḷuvana nghĩa là vườn trúc). Tại đây vua cho xây dựng những tăng xá nằm ẩn mình dưới rừng trúc với các lối đi mềm mại uốn quanh. Nói là rừng trúc nhưng thật ra ở đó tre mọc nhiều hơn, chính nhờ những cây tre này mà bầu không khí trong tinh xá được cải tạo, thanh lọc thường xuyên và trở nên vô cùng thanh khiết, trong lành.
Tinh xá Trúc Lâm này cũng là nơi hai tôn giả Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên đã tìm đến quy y và xuất gia theo Phật. Vậy thân thế của hai tôn giả như thế nào? Các ngài có đức hạnh, tài năng ra sao mà được Phật giao cho giữ vị trí thống lĩnh Tăng đoàn từ khi còn rất trẻ? Câu chuyện về cuộc đời các ngài rất thú vị, nhưng để phân tích chi tiết thì cần một bài giảng khác sâu sắc hơn, còn ở đây chúng ta chỉ điểm qua vài nét chính mà thôi.
Thuở ấy gần Vương Xá thành có hai ngôi làng nằm kế bên nhau với hai vị trưởng thôn giàu có. Thời đó người giàu nhất cũng thường được làm trưởng thôn. Hai thôn này sống hòa thuận với nhau, hai gia đình trưởng thôn rất thân thiết nên hai người con trai của họ cũng vậy. Dường như hai người thân nhau từ lúc còn nằm trong bụng mẹ. Từ nhỏ tới lớn hai người họ đi đâu cũng có nhau, chỉ trừ những lúc về nhà nghỉ ngơi mà thôi. Tuy nhiên đôi khi họ vẫn sang ở lại nhà của nhau, nên nhà người này luôn dành cho người kia một căn phòng. Tình nghĩa giữa hai người gắn bó như là lời nguyện mang theo từ kiếp nào rồi. Vì là con của hai trưởng giả giàu có bậc nhất trong vùng, lại là hai thanh niên đạo đức, thông minh dĩnh ngộ, nên hai người nổi tiếng khắp nơi, ai cũng biết rằng hai vị trưởng tộc có hai người con trai cực kỳ quý, cực kỳ giỏi mà mọi người đều yêu mến.
Nhưng dĩ nhiên hai chàng trai này không lấy vợ, chỉ có những thú vui tao nhã như đi xem kịch, tham gia lễ hội... Vì giàu sang và nhiều tôi tớ nên hai gia đình cũng không bắt con mình phải quản lý tài sản hay làm lụng vất vả.
Nhưng khổ nỗi, những người đã có duyên xuất gia tu hành thì từ lúc bắt đầu có ý thức một chút là luôn khát khao đi tìm sự tuyệt đối, không thích chìm trong dục lạc thế gian nữa. Hai ngài Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên cũng vậy. Sau nhiều năm sống sung túc an nhàn, hai vị mới nói với nhau rằng cuộc đời này đâu có gì để đắm luyến, mọi thứ đắp đổi qua mau rồi cuối cùng ai cũng phải đi đến cái chết. Những suy tư của hai ngài rất giống với suy tư của Đức Phật khi còn là Thái tử. Chứng kiến cảnh con người cứ hơn thua tranh nhau từng chút danh lợi, cứ hưởng thụ tầm thường, người may mắn kẻ cay đắng, người thành công kẻ thất bại, cuộc đời khổ vui nối nhau để rồi cái chết chấm dứt tất cả... Hai vị thấy chán ngán và muốn tìm kiếm điều gì đó vượt ngoài dòng đời, ra khỏi sống chết tầm thường. Thế là hai vị quyết tâm đi xuất gia. Dĩ nhiên cha mẹ cũng cản trở, nhưng vì cưng chiều con đã quen, vả lại đời trước từng mắc nợ hai ngài rất nhiều, cái phước của hai ngài cũng quá lớn nên họ không dám nói nặng lời, cũng chẳng ngăn cản hay ra lệnh, chỉ buồn rầu than khóc mà thôi.
Trong thời gian hai vị đi tìm đạo thì Đức Phật chưa đắc đạo, lúc đó Người vẫn đang còn tu khổ hạnh ở trong khu rừng cách thành Vương Xá không xa. Chúng ta nhắc lại chi tiết này một chút, khi còn là vị sa môn lang thang tìm đạo, Đức Phật chỉ xuất hiện ở Vương Xá một thời gian ngắn mà danh tiếng đã lan rất xa nên Người đành từ giã ra đi, lặng lẽ tìm đến tu cùng hai đạo sĩ Alara Kalama và Uddaka Ràmaputta. Sau đó vì nhận thấy con đường của hai đạo sĩ này không đưa đến sự tuyệt đối, Người đã tìm đến khu rừng gần làng Uruvela ròng rã tu khổ hạnh trong suốt 6 năm trời. Suốt 6 năm đó xem như Người đã vắng bóng, không còn ai biết đến nữa.
Cũng trong thời gian ấy, tại Vương Xá nổi lên một nhà tu khổ hạnh tên Sanjaya, người này vừa thực hành khổ hạnh, vừa tu thiền, vừa có thể diễn giải những đạo lý phong phú nên được đông đảo tín đồ đi theo. Trong thành Vương Xá, Sanjaya là đạo sĩ nổi tiếng nhất, đông đệ tử nhất.
Và ngài Xá Lợi Phất cùng Mục Kiền Liên cũng bị tâm lý giống chúng ta bây giờ: Hễ thấy ai được số đông quy ngưỡng thì cho rằng người đó là minh sư, là chân chính. Thế là các vị cũng xin xuất gia tu hành theo Sanjaya. Các vị thực hành đầy đủ, tọa thiền rất tinh cần, khổ hạnh ép xác nghiêm túc, suy nghiệm đạo lý... Tuy nhiên, khi thực hành thuần thục mọi điều, các vị phát hiện ra rằng lý thuyết của Sanjaya chỉ dừng ngang đó, còn nhiều vấn đề mà cái biết về đạo lý của Sanjaya chưa thể giải quyết được. Nhìn bên ngoài thấy rất đông người tới lui cúng dường nhưng ở bên trong rồi mới biết là rỗng.
Thêm vào đó, vì trí tuệ của hai vị quá cao nên những điều hai vị thắc mắc khiến Sanjaya không đủ sức giải đáp nổi. Chẳng hạn, trong những lúc đàm đạo, sau khi lắng nghe Sanjaya trình bày các vị cũng xin phép được hỏi lại, hỏi một lát thì Sanjaya không còn trả lời được nữa. Nhưng đến khi Sanjaya hỏi lại thì các vị đều đối đáp được cả, thầy hỏi tới đâu là đệ tử đáp tới đó. Thực ra, hai vị đều biết rằng thầy mình còn hạn chế, nhưng là người có đạo đức, có hiếu nên hai vị vẫn rất kính trọng thầy mình, đặc biệt là ngài Xá Lợi Phất.
Sau một thời gian dài ở với Sanjaya mà không thỏa mãn được chân lý mình đang khát khao kiếm tìm nên hai vị đã xin phép thầy được đi du phương, tức là làm một sa môn lang thang từ nơi này sang nơi kia để tu hành, tham vấn. Các vị đi qua nhiều nơi chứ không riêng gì khu vực xứ Ma Kiệt Đà, bất kể đông tây nam bắc, hễ nghe nơi đâu có đạo sĩ danh tiếng các vị đều tìm đến học hỏi. Tuy nhiên mỗi lần tham vấn, các vị cứ hỏi một chốc là các đạo sĩ lại không trả lời được, còn khi họ hỏi lại thì hai vị có thể lưu loát đáp lời. Thế là hai vị lại từ giã ra đi.
Sau mấy năm du phương hai vị mới nói với nhau: “Có lẽ chúng ta chưa đủ duyên tìm được một đạo sư khai ngộ cho mình con đường bất tử. Vậy giờ đây tạm thời với những đạo lý đã biết được, ta hãy cứ tu như thế. Trong hai người chúng ta nếu ai tìm được con đường bất tử thì nhất định phải đến báo cho người kia biết”.
Thời gian trôi qua, các vị cứ lặng lẽ tu hành như thế. Rồi Đức Phật đắc đạo và đi giáo hóa khắp nơi. Sau khi trở về thành Vương Xá để hóa độ, Phật ở tại Trúc Lâm và căn dặn các đệ tử phải tỏa ra mang chân lý Phật dạy đi khắp nơi, đến với tất cả mọi người.
Một ngày đẹp trời, ngài Xá Lợi Phất có duyên sự phải đi vào thành Vương Xá, và ngài Assàji (một trong năm anh em Kiều Trần Như) cũng vào thành khất thực. Ngài Assàji lúc đó đã là một vị Alahán nên uy đức chói sáng, tư cách đường bệ, oai nghi thanh tịnh, gương mặt như tỏa ra vầng hào quang dịu nhẹ. Ngài Xá Lợi Phất vì quá tài giỏi, quá trí tuệ và trực giác quá mạnh nên đã ngay lập tức thấy được sự phi phàm toát ra nơi vị sa môn lớn tuổi trước mặt.
Dù vị sa môn ấy chỉ quấn một tấm y cũ kỹ bạc màu, không đẹp bằng tấm y của mình nhưng ngài Xá Lợi Phất bằng con mắt của trí tuệ đã biết đó là người phi thường. Bởi gương mặt vị sa môn ấy điềm đạm thanh tịnh, ở nơi lao xao loạn động như kinh thành mà vẫn bước đi chậm rãi, thanh thản như hư vô, như một vầng ánh sáng không hề xao động. Bằng trực giác, ngài Xá Lợi Phất đã đoán ra đây chắc chắn là một bậc đắc đạo phi thường. Thế là ngài đến xin được lễ lạy. Vì khi ấy ngài Assàji đang đi khất thực nên không nói gì cả, và ngài Xá Lợi Phất cứ vậy lặng lẽ đi theo.
Sau khi khất thực xong, ngài Assàji đi về một gốc cây tìm chỗ ngồi nghỉ và thọ thực. Ngài Xá Lợi Phất liền lấy mảnh vải của mình ra trải ở dưới thỉnh ngài Assàji ngồi lên, còn mình đứng hầu một bên. Khi ngài Assàji đã dùng cơm xong và đặt bát xuống, ngài Xá Lợi Phất mới đến quỳ xuống đảnh lễ thưa rằng:
- Thưa tôn giả, tôn giả là người từ đâu đến? Thầy của tôn giả là ai? Tôn giả tu theo pháp gì mà từ nơi tôn giả toát ra sự quang minh, điềm đạm, thanh tịnh chưa từng thấy trên cuộc đời như vậy?
Là một vị Alahán với tâm khiêm hạ tột cùng, ngài Assàji từ tốn đáp lời:
Pháp cú
- Này hiền hữu, tôi cũng chỉ là một sa môn tầm thường mà thôi.
- Thưa ngài, con có niềm tin rằng ngài đã đạt được đạo vị phi thường. Xin ngài hãy ban cho con đôi lời, dù chỉ là chút ít thôi, để con có được một hướng đi...
Đều là những bậc trí tuệ và đức hạnh nên lời nói của hai vị thật nhã nhặn khiêm cung. Trước sự ân cần tha thiết của ngài Xá Lợi Phất, ngài Assàji đã nói lên một bài kệ mà sau này cũng rất nổi tiếng:
Các pháp do duyên sinh
Rồi cũng do duyên diệt Thầy ta Đại sa môn Thường tuyên dạy như thế.
Vừa nghe xong hai câu trên ngài Xá Lợi Phất lập tức bừng ngộ, chứng quả Dự lưu. Ngài thốt lên rằng: “Tuyệt vời thay đạo lý này, cao siêu thay đạo lý này. Đúng là cái gì có bắt đầu rồi sẽ có kết thúc. Con đã thấy pháp, con đã ngộ pháp, tâm con đã khai mở. Con đã bước sang một cuộc sống mới.”
Hai câu đầu giúp ngài Xá Lợi Phất chứng quả Dự lưu, nhưng với hai câu sau ngài không chứng thêm nữa. Và ngài nghĩ rằng phải có nguyên nhân gì đó. Chợt ngài bừng tỉnh, liền đảnh lễ ngài Assàji: “Con xin vạn lần tạ ơn tôn giả Assaji đã khai ngộ cho con. Con xin vạn lần tôn kính Thế Tôn Chánh Đẳng Giác”. Và thưa:
- Thưa tôn giả, con vẫn còn một người bạn cũng đang mong chờ chân lý như con, xin tôn giả hãy cho con biết đại sa môn Cồ Đàm ở đâu để chúng con được tìm đến gặp Người?
Ngài Assàji cho biết Đức Phật đang ở Trúc Lâm tinh xá. Khi ấy khu vườn Veluvana của vua Bình Sa đã rất nổi tiếng, nhưng có lẽ ngài Xá Lợi Phất tập trung chuyên tu nên không biết, thế nên ngài Assàji đã giới thiệu qua. Sau khi đảnh lễ ngài Assàji, ngài Xá Lợi Phất liền tìm đến ngài Mục Kiền Liên thuật lại câu chuyện và đọc lại bài kệ. Ngài vừa đọc xong hai câu đầu, ngài Mục Kiền Liên cũng lập tức bừng ngộ, chứng quả Dự lưu.
Hai huynh đệ mới nói với nhau:
- Ta hãy đến thăm thầy cũ của mình là Sanjaya để nói lại những điều lợi lạc này cho thầy, mời thầy cùng chúng ta tới Trúc Lâm tinh xá để gặp đại sa môn Cồ Đàm là một vị giác ngộ mà cùng học đạo.
Khi gặp Sanjaya, hai vị đã thưa rằng:
- Thưa thầy, hôm nay trên đường chúng con đã tình cờ gặp được một vị mà chúng con cảm nhận rằng đó là bậc Alahán thật sự giữa thế gian này. Và vị ấy đã nói lên bài kệ khiến tâm chúng con được khai mở. Chúng con biết mình đã bắt đầu đặt chân được trên con đường đưa đến bất tử. Vậy xin thầy hãy cùng với chúng con đi đến Trúc Lâm tịnh xá – nơi có đại sa môn Cồ Đàm đang giáo hóa.
Hai vị cũng đọc lại bài kệ mà ngài Assàji đã nói, tuy nhiên Sanjaya thờ ơ không quan tâm. Hai vị thuyết phục hết lời ông vẫn không chịu đi. Thế là hai vị gặng hỏi:
- Kính thưa thầy, tại sao thầy không đi cùng chúng con trong khi cả cuộc đời thầy dâng hiến cho đạo, đi tìm chân lý, đi tìm cánh cửa bất tử? Giờ đây có một con người đã mở được cánh cửa bất tử ấy, xin thầy hãy theo chúng con, ba thầy trò ta cùng đến đó học đạo.
Sanjaya bèn hỏi rằng:
- Trên đời này người có trí và người ngu ai đông hơn?
Ngài Xá Lợi Phất đáp:
- Bạch thầy, trên thế gian này rõ ràng người ngu si đông hơn người trí tuệ.
- Đúng thế. Vậy ai trí tuệ thì cứ đến gặp Cồ Đàm mà tu, còn kẻ ngu thì cứ đến với ta. Như thế ta sẽ được đông tín đồ hơn.
Câu nói nghe thật bẽ bàng, thật đau lòng. Vậy sự thật có phải Sanjaya đang đi tìm chân lý không? Không. Điều mà ông tìm kiếm là danh vọng, là số đông. Thật là thấm thía! (Ở những phần sau chúng ta sẽ phân tích điểm này - thế giới ngày nay vẫn sai lầm cũng vì ai cũng đi tìm số đông).
Nghe Sanjaya trả lời rồi hai huynh đệ mới ngỡ ngàng phát hiện thì ra trước giờ thầy mình dù có giảng đạo, thậm chí thâu nhận nhiều người xuất gia nhưng thâm tâm ông không hề mong chờ chân lý. Nào giờ hai vị cứ tưởng ông cũng là một vị chân tu nên mới cố gắng thuyết phục, nhưng giờ đây, khi nghe ông tiết lộ sự thật về bản chất của mình các vị mới hiểu điều duy nhất mà ông theo đuổi chỉ là danh vọng mà thôi. Đó là lý do tại sao ông cứ muốn được đông người đi theo. Và ngài Xá Lợi Phất đã đứng lên nói rằng: “Thầy sẽ nổi tiếng vì câu nói này”. Quả nhiên câu nói của Sanjaya nổi tiếng cho đến bây giờ.
Rồi hai ngài từ giã đi về tinh xá Trúc Lâm gặp Đức Phật, lúc đó Đức Phật đang thuyết pháp. Vừa trông thấy hai vị từ xa, Đức Phật đã lập tức ngừng bài pháp lại và nói: “Kia là Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên, một đôi bạn phước duyên thật là viên mãn”. Rồi hai vị gia nhập hội chúng cùng lắng nghe giáo pháp của Thế Tôn. Điều kỳ lạ là mặc dù bài pháp hôm đó đã giúp cho nhiều người được chứng đạo nhưng hai vị vẫn không chứng thêm Thánh quả nào cả. Mãi đến một tuần sau ngài Mục Kiền Liên mới chứng Alahán, và một tuần nữa ngài Xá Lợi Phất cũng chứng Thánh quả tối thắng này. Có tài liệu ghi lại rằng hai vị chứng cùng một lúc, cũng lại có sử liệu khẳng định thời điểm chứng ngộ của hai vị chênh lệch nhau một tuần.
Sau khi hai vị chứng Alahán, Đức Phật liền tuyên bố giao quyền thống lĩnh toàn bộ Tăng đoàn cho hai ngài Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên, vượt hơn cả những trưởng lão đi trước. Khi ấy Tăng đoàn có những trưởng lão lớn tuổi như ba anh em ngài Ca Diếp, ngài Kiều Trần Như hay các trưởng lão cao tuổi khác, trong khi hai ngài Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên chỉ mới hai mươi mấy, vậy mà được Phật đưa lên làm đại đệ tử thống lãnh Tăng đoàn. Các vị đã chứng đạo thì rất bình thản, vì với trí tuệ của mình, các vị đã tự biết được lý do, nhưng vài người chưa chứng đạo thì lao xao thắc mắc tại sao có sự thiên vị như vậy. Và Đức Phật đã giải thích rất nhiều. Phật nói rằng: “Như Lai không thiên vị, Như Lai làm vậy bởi nhân duyên phải như thế”. Rồi Phật kể lại nhân duyên đời xưa, ngài Kiều Trần Như đã tạo công đức gì để cầu xin sau này được làm người đắc đạo đầu tiên và Phật đã độ cho ngài đúng như vậy; hoặc năm mươi lăm người bạn của chàng trai Yasa, rồi ngài Đại Ca Diếp đã phát nguyện gì để được đắc Thánh quả Alahán v.v... Còn riêng ngài Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên thì nhiều đời luôn phát nguyện sẽ phụ với Phật để thống lĩnh Tăng đoàn nên Phật đã sắp xếp đúng như lời nguyện đó, mọi việc sẽ tốt đẹp nên mọi người cứ nhu thuận vâng lời.
Khi ấy ngài Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên cũng thuật lại cho Phật nghe câu chuyện về vị tu khổ hạnh nổi tiếng Sanjaya đã nói rằng trên thế gian này người ngu đông hơn người trí nên ông cần số đông người ngu này hơn, miễn là đông người. Nhìn vào thấy ông có đông tín đồ hơn Phật thì xem như ông thắng. Từ nhân duyên đó mà Đức Phật mới nói bài Pháp Cú phê bình Sanjaya: Sai mà tưởng là đúng/Đúng mà tưởng là sai/Thu mình trong tà kiến/Đường giác ngộ đứng ngoài/Đúng thì biết là đúng/Sai thì biết là sai/An trú trong chánh kiến/Đường giác ngộ không dài. Sống trên đời, ai cũng có thể rơi vào cái gọi là “Sai mà tưởng là đúng, đúng mà tưởng là sai”, và vì thế nên ta mới khó tiến tu, không chứng Thánh quả, không giải thoát giác ngộ được. Đại ý của bài Pháp Cú này là như vậy.
Phật nói ra bài kệ này để phê bình Sanjaya rằng: Điều con người phải đi tìm là chân lý chứ không phải là số đông, đừng “đếm người tính tiền”, quan trọng là lẽ phải chứ không phải đông đệ tử. Suốt đời Sanjaya cứ an trú trong cái quan điểm sai lầm của mình, cứ nghĩ như vậy là đúng. Và nếu cứ tiếp tục chấp giữ quan điểm sai lầm ấy mãi thì chắc chắn ông sẽ phải đọa lạc.
Và quả nhiên sự thật không như Sanjaya nghĩ, bởi sau khi ngài Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên từ bỏ Sanjaya để theo Phật, được đắc đạo rồi trở thành bậc lãnh đạo Tăng đoàn thì toàn bộ những đệ tử của Sanjaya cũng bỏ đi, cả khu rừng nơi ông ở trở nên trống trải lạnh lẽo không một bóng người. Tham vọng sụp đổ, Sanjaya tức tối điên cuồng rồi uất lên mà chết.
Ngày hôm nay cũng vậy, trên cuộc đời này có rất nhiều điều sai mà chúng ta tưởng là đúng hoặc những điều đúng mà bị thấy thành sai. Và để tránh mắc phải sai lầm như Sanjaya trước kia, chúng ta sẽ cùng nhau phân tích một vài ví dụ rồi đối chiếu lại trong tâm xem mình có bị lỗi ấy không, để chúng ta biết thay đổi hoặc loại bỏ đi những quan niệm, thành kiến lệch lạc nếu có.
Một số cách hiểu lệch lạc về công đức
Những chuyện đúng - sai ngoài thế gian thì rất nhiều, nhưng vì chúng ta tu hành trong đạo rồi nên điều mà mình quan tâm và chú ý nhất là làm sao để tạo công đức cho đúng. Vì có những việc ta tưởng là công đức nhưng không ngờ thần thánh trên cao lại không hề công nhận. Thực chất là chúng ta đã bị ảnh hưởng bởi một cuốn sách hay một vị thầy nào đó rồi tin theo, cứ nghĩ làm như vậy là có công đức nên dành hết thời gian, công sức của cuộc đời mình để thực hiện. Nhưng coi chừng không phải.
Ví dụ như đạo thờ lửa ở Ấn Độ thời đó vậy. Trong các triết lý của đạo thờ lửa từ kinh Vệ Đà cho đến Upanishad đều cho rằng ngọn lửa là điều thiêng liêng đã nuôi sống con người, là gạch nối giữa con người và thần linh. Vì tính chất của lửa là bốc lên trên, vì vậy lửa sẽ mang những gì của trần gian gửi gắm lên cõi trên. Ai chết đi mà được hỏa thiêu thì sẽ theo ngọn lửa bay đến tận cõi trời. Hoặc ai muốn cúng dường chư thiên thì cứ đổ dầu thơm vào lửa, ngọn lửa sẽ đưa hương thơm dâng lên thiên giới. Cho nên, ai thờ cúng, lễ lạy lửa sẽ được phước lớn vô cùng, đời đời không đọa địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh và chắc chắn sẽ theo lửa mà thăng thiên. Công đức việc lạy lửa là vô cùng lớn.
Mới ban đầu thì có thể ta chưa tin, nhưng nghe mãi rồi mình cũng xiêu lòng, thấy cũng có lý. Bởi đã biết đạo Phật nên chúng ta mới có chánh kiến vững vàng để gạt đi, thấy niềm tin đó là ngây thơ vô lý. Nhưng người xưa thì không được như vậy, suy nghĩ của họ khá đơn giản, nghe lý luận một lúc là người ta thấy cũng hợp lý và bắt đầu phát sinh niềm kính tin lửa. Rồi mỗi ngày đều lễ lạy ngọn lửa và cứ nghĩ rằng mình có công đức lớn. Thay vì dành thời gian để giúp người, thương yêu con người, sống tử tế với những bổn phận của mình và tu tập thiền định để nhiếp tâm thì người ta lại mất quá nhiều thời gian để lạy ngọn lửa. Mà cái người ta tưởng là công đức này có thật sự là công đức không? Không, đó là một cái hiểu sai lầm, “Sai mà tưởng là đúng/ Đúng mà tưởng là sai” là vậy. Như thế, cái hiểu lầm đầu tiên của con người là về công đức.
Vì chịu ảnh hưởng niềm tin từ nhiều đời mà người ta cho rằng việc này là công đức, việc kia là công đức, nhưng thật sự, có không ít điều trong đó mà thần thánh không công nhận.
Ngoài thờ lửa, người Ấn Độ cũng có niềm tin mãnh liệt về con sông Hằng. Sông Hằng là con sông rất lớn của Ấn Độ, bên này bờ nhìn sang bên kia bờ rất xa, đến mùa lũ nước cuồn cuộn dâng lên dữ dội... và cũng không biết bao nhiêu truyền thuyết đã được dệt nên về con sông này.
Chẳng hạn, có người nói rằng dòng nước sông Hằng được chảy từ trên cõi trời xuống, khác với nước của những con lạch hay suối nhỏ. Và vì là dòng nước thiêng từ trên trời rót xuống nên nó mang đầy đủ tính chất của thần thánh, con người không cần phải học nhiều hay tu nhiều, chỉ cần nhúng mình trong dòng nước sông Hằng thì bao nhiêu tội lỗi đều sạch hết. Chúng ta nghe có lý không? Nhiều người bắt đầu nghe thấy có lý, bởi tiên đề được đặt ra là “nước từ trên trời rót xuống”, nếu chúng ta chấp nhận tiên đề này thì những lý luận phía sau ta đều xuôi theo cả. Người xưa cũng thế, và dần dần qua nhiều thế hệ truyền lại, người ta đã có niềm tin vững chắc rằng tắm nước sông Hằng sẽ có phước.
Người Ấn Độ lúc nào cũng ao ước được tắm trên sông Hằng và họ tin một cách mãnh liệt rằng sau khi chết mà được thả xác trôi theo con sông thì chắc chắn sẽ được về cõi trời. Hoặc người Ấn cũng tin rằng, ai uống được một ngụm nước sông Hằng thì sẽ được nhiều phước lành linh thiêng (nếu có tốn tiền mua thuốc thì tính sau). Còn ở những bến đò thì xác người trôi lập lờ theo dòng nước khiến những người xuống tắm phải xô cái xác ra xa để có không gian mà trầm mình cầu nguyện. Nếu không thể thả xác xuống sông, người ta sẽ đem thiêu tử thi rồi rải tro xuống đó. Và người ta tin chết tin sống rằng những việc làm đó chính là công đức, nếu mình có giải thích thì người ta cũng sẽ không tin.
Chúng ta đứng ở phía đạo Phật, đã biết giáo lý nên khi nghe cách họ hiểu về công đức như vậy mình chỉ thấy ngây ngô, buồn cười. Nhưng xin thưa, coi chừng mình cũng giống họ, tức là có những điều mình cũng đang tin chết tin sống là công đức mà thật ra lại không hề có công đức.
Ví dụ có những bài kinh được cho rằng sẽ mang đến công đức rất lớn cho ai đọc tụng, nên chúng ta đã dồn hết thời gian của mình để trì tụng liên tục. Nhưng sự thật các vị thần thánh trên cao nhìn xuống sẽ chỉ cười trừ, thấy ta cũng giống những người lạy lửa và tắm nước sông Hằng.
Hoặc ta tin rằng nếu liên tục xưng tụng danh hiệu một vị Phật sẽ được công đức vô lượng... coi chừng cũng không được công nhận đó là công đức, vì Phật không hề dạy như vậy. Hãy thử suy nghĩ, một Đức Phật thì còn bản ngã hay đã vô ngã? - Vô ngã. Một vị Phật đã vô ngã, không còn xem mình là quan trọng nữa, thì lúc đó cái tên có còn quan trọng không? Không.
Trong nhà thiền có bức tranh chăn trâu số 7 vẽ cảnh một con trâu đã chạy mất, chỉ còn chú mục đồng ngồi nhìn ánh trăng. Một thiền sư đã ghi chú phía dưới: “Muôn nghìn người gọi không quay đầu”. Nghĩa là tâm của các vị thiền sư đã thanh tịnh, bất động và các vị đã tách khỏi tên gọi của mình.
Khi tâm chưa ngộ đạo, chưa thanh tịnh thì chúng ta thấy cái tên chính là mình, mình cũng là cái tên đó, ai đem cái tên ra mắng cũng chính là mắng mình, ai viết tên lên tờ giấy rồi dùng chân giẫm lên cũng tức là giẫm vào mình, làm tim mình đau nhói. Nhưng khi đắc đạo rồi thì cái tên và mình hết dính với nhau. Người ta có viết cái tên đó lên đất rồi vứt xuống chà đạp lên, người ta có đem cái tên đó ra chửi bới ta cũng thấy không dính đến mình, tâm không động nữa. Hoặc người ta có mang cái tên đó ra khen: “Ồ, kia là con người vĩ đại nhất trần gian” mình cũng tỉnh bơ, bởi cái tên và mình hết dính líu với nhau rồi. Người có nội tâm thanh tịnh đã tách mình ra khỏi cái tên, khỏi cái danh nghĩa ảo hóa bên ngoài.
Với một người tâm thanh tịnh đã được như thế thì với Đức Phật - gấp triệu triệu lần cao siêu hơn thế thì cái tên có còn dính với Người nữa không? Hoàn toàn không. Vậy nếu có ai cứ gọi tên Phật để cầu xin được ban ơn thì Người thấy sao? - Chỉ thấy buồn cười và tội nghiệp cho họ. Phật cũng không bỏ người đó vì họ cũng đã gieo duyên với chư Phật, đã có chút lòng tôn kính với đấng Giác Ngộ, nhưng các ngài biết rằng cách tu trên chưa đúng.
Vậy, tu thế nào mới đúng? Chúng ta còn nhớ, từ niệm nghĩa là nhớ, niệm Phật nghĩa là nhớ Phật. Và có ba cách để nhớ Phật. Cách thứ nhất là suốt ngày kêu tên Phật; cách thứ hai là học hỏi, suy nghiệm lời Phật dạy; cách thứ ba là thực hành theo lời Phật dạy.
Trong ba cách trên, cách thứ ba là hay nhất, đúng nhất với ý nghĩa “nhớ Phật” thiêng liêng, và người niệm Phật chân chính sẽ chọn cách này. Đừng tối ngày gọi tên Phật mà nghĩ rằng mình đang miên mật tu hành và được nhiều công đức. Đó quả là: “Sai mà tưởng là đúng. Đúng mà tưởng là sai.”
Như vậy là không chỉ riêng ngoại đạo mà ngay cả người trong đạo Phật cũng bị hiểu lầm về công đức. Và chỉ trên thần thánh mới biết ta đúng hay đã sai, còn bây giờ mà có ai gọi mình ra góp ý thì chúng ta ‘xắn tay áo’ cự cãi đến cùng ngay. Vì người kia đã động đến niềm tin cố hữu trong bao nhiêu năm qua của mình. Đâu ngờ sự thật là ta đã sai, sai bứt luôn. Mà không phải chỉ đời này, có thể nhiều đời trước ta cũng đã sai rồi, giống như ngoại đạo cứ nối tiếp hết thế hệ này đến thế hệ kia cứ thờ lửa và tắm sông Hằng vậy. Đến bây giờ họ vẫn còn duy trì niềm tin đó. Chúng ta may mắn gặp được đạo Phật nên không tin chết tin sống vào những điều đó, nhưng chúng ta không được phép chủ quan vì ngay trong đạo Phật cũng tồn tại những niềm tin cố chấp sai lầm khác. Và đây là chỗ chúng ta phải gan dạ thoát ra một lần nữa.
Ví dụ, có người mơ thấy người thân đã mất về than thở là lạnh lẽo, không có quần áo mặc, thế là họ lật đật chạy đến hỏi thầy bói. Thầy bói phán: “Đây, thầy sẽ bán cho con một xấp áo giấy. Con hãy mang về đốt cúng cho người thân, họ có quần áo mặc ngay”. Rất, rất nhiều người đã làm theo như thế. Tại sao? Vì chúng ta không đọc kinh Phật hoặc đã đọc nhưng quên rằng trong kinh Phật đã từng hướng dẫn rất rõ về cách giúp cho người cõi âm bớt lạnh lẽo theo đúng nhân quả. Kinh Phật có ghi một câu chuyện tương tự: Có người Phật tử mơ thấy người thân đã mất về báo mộng là rất lạnh, không có quần áo mặc, thế là chư Tăng mới dạy người đó hãy mang vải vóc đến cúng dường chư Tăng, hãy bố thí quần áo cho người nghèo... và đứng trước Phật hồi hướng công đức cho người đã mất, người đó tự nhiên sẽ được lành lặn ấm áp.
Nghĩa là, khi người sống làm công đức và hồi hướng cho người chết thì tự nhiên trong cõi giới bên kia người chết cũng được hưởng phước thật. Chứ không phải cứ cắt quần, cắt áo giấy rồi đốt thành tro mà người thân của mình nhận được quần áo đầy đủ. Tuy nhiên, một sô nơi còn hay lẫn một chút mê tín, tức là vẫn duy trì tục đốt vàng mã. Muốn người thân đã khuất có ngôi nhà thì đốt ngôi nhà giấy, đâu ngờ ở cõi bên kia người ta vẫn tiếp tục vất vưởng ở bờ ở bụi. Hoặc sợ ở dưới cõi âm không có xe nên đốt luôn chiếc xe giấy, nhưng nếu người ta có nhận được thì cũng để nhìn mà thôi vì ở dưới cõi âm không có xăng, làm gì có xăng giấy mà đốt xuống, khổ như vậy. Rất nhiều điều ta tưởng là công đức nhưng thật ra đều không phải.
Hoặc ta tin câu chú nào đó rất linh thiêng, ta tụng đọc liên tục và tự cho là mình có phước rất nhiều. Nhưng kỳ thực thần thánh trên cao nhìn xuống lại không thấy như thế. Vậy công đức nằm ở đâu? Nằm ở lòng từ bi. Ai có lòng từ bi thương yêu tất cả chúng sinh thì trong tim người đó đã tồn tại một câu thần chú vĩ đại làm thần thánh cảm động, yêu mến. Còn nếu thiếu vắng tình thương yêu, chỉ có câu thần chú lầm rầm trên miệng thì ta không hề chiêu cảm được với đất trời, cũng chẳng gặt hái được chút công đức nào cho tự thân.
Có một Ni sư tu hành nhiều năm, thường tụng chú và hay đi làm từ thiện, cứu trợ nơi này nơi kia nhưng không may qua đời trong một tai nạn. Vài năm sau, Ni sư về báo mộng cho đệ tử: “Thầy vẫn còn đang vất vưởng ở cõi siêu hình, con hãy nhờ quý thầy cầu nguyện giúp. Ở đây có rất nhiều Tăng Ni cũng chưa được siêu thoát.” Sau đó người đệ tử đã báo cho quý thầy biết. Câu chuyện gây chấn động, người ta ngạc nhiên tại sao Ni sư tụng chú rất nhiều và làm phước cũng không ít, vậy mà sau khi mất vẫn không siêu được. Có lẽ từ đây chúng ta nên xét lại tất cả những gì mà trước nay mình vẫn cho là công đức, vì coi chừng những điều ấy không hề được thần thánh chấp nhận.
Nếu chúng ta thấy được đâu là công đức thật sự thì đúng là một con đường thênh thang đã mở ra trước mắt mình. Tuy nhiên, hầu hết chúng ta lại không biết đâu mới là công đức thật sự để đi theo. Vì ngay đến vị thầy mà ta luôn tin tưởng, nói đạo lý như mây như gió, có khi cũng đang hiểu lầm về công đức. Và khi đi theo ông, mình cũng sẽ làm những điều huyễn hoặc mà cứ tưởng là công đức ngập tràn, đến khi chết rồi ông thầy mình không siêu, mà chính mình cũng vậy. Trong khi lúc sống ta tin chắc là nếu làm theo những điều thầy mình dạy thì sẽ được phước vô lượng. Đây là điều rất đáng sợ.
Chúng ta nghe một câu chuyện khác: Có một giám đốc trại giam rất thương yêu tù nhân, không chỉ ân cần dạy dỗ đạo đức cho tù nhân mà ông còn lo cho tương lai của những người đã mãn hạn tù. Ai thất nghiệp ông sẽ tìm cho công ăn việc làm, ông mở cả một nông trường nhận tù nhân vào làm việc, xem họ như con nuôi. Có người còn được ông dựng vợ gả chồng, lo lắng lúc bệnh tật... Và sau khi mất ông được lên đến cõi trời, mặc dù lúc ở cõi này ông không hề biết đạo. Vì những điều mà ông đã làm được thần thánh công nhận là công đức. Trong khi đó, rất nhiều người biết đạo Phật (ngay cả người xuất gia), tụng bao nhiêu kinh chú, vậy mà sau khi chết vẫn không có công đức, không siêu thoát được, phải vất va vất vưởng quanh chùa chờ người cúng cho ăn. Quả là một sự thật đau lòng!
Phân tích đến đây chúng ta đã đụng chạm đến rất nhiều người kể cả người xuất gia, nhưng dù thế nào đi chăng nữa chúng ta vẫn phải nói, vì sự thật mà Đức Phật khẳng định trong bài Pháp Cú này quá mạnh mẽ. Không chỉ có ngoại đạo mà ngay trong đạo Phật cũng còn rất nhiều người đang hiểu nhầm, hiểu sai. Bởi sau mấy ngàn năm tồn tại và được truyền tụng qua nhiều quốc gia, rất nhiều tà kiến đã lẫn vào đạo Phật, bị lầm tưởng là do Đức Phật nói ra, nhưng sự thật lại không phải như vậy.
Có những niềm tin tôn giáo cho rằng ai đi theo sẽ được ơn trên ban phước lành, sau khi chết được lên thiên đường... Thậm chí có kẻ lợi dụng niềm tin tôn giáo còn xúi người ta đánh bom tự sát và khẳng định kẻ đó sẽ được lên cõi trời...Vậy mà có người cũng tin. Nhưng sự thực là kẻ nào dám ôm bom đi giết người sẽ nhận kết cục thế nào? Đầu tiên là chính họ mất mạng, rồi sau khi chết lập tức bị đọa xuống cõi địa ngục chịu vô số hình phạt khốc liệt, do lúc sống đã làm cho nhiều mạng người phải chết oan, bao nhiêu gia đình đau khổ tột cùng. Như thế mới là công bằng. Không bao giờ có chuyện một kẻ nhẫn tâm giết hại biết bao người vô tội mà được sinh thiên, vậy mà có những người vẫn tin và làm theo.
Hoặc có tôn giáo cứ nói rằng nếu ai chịu làm nô lệ cho thần linh thì cầu xin gì cũng được ban cho. Vậy cầu xin thần linh có mang lại công đức không? Có chăng chỉ được một chút lòng khiêm tốn mà thôi.
Trong đạo Phật cũng có một quan niệm sai là: Xuất gia gieo duyên. Ví dụ một ông cụ đến chùa gặp thầy trụ trì xin: “Thưa thầy, con đã già yếu, sống nay chết mai, xin thầy cho con được xuất gia để gieo duyên cho kiếp sau con được làm người xuất gia”. Vị thầy nói: “Ờ tốt, thầy sẽ cho cụ được xuất gia”. Ông xuất gia rồi đắp y được vài bữa là qua đời. Và sang kiếp sau không xuất gia được nữa. Vì sao vậy? Vì khi xuất gia rồi thì đương nhiên là ngày ngày ông phải hưởng sự cung kính lễ lạy của mọi người trong khi ông đã già yếu lụm khụm, không thể tinh cần tu hành, uy đức không còn, cũng không công quả, không lao tác hay làm việc đạo được nữa. Chính vì vậy mà phước tổn rất nhanh, qua đời sau không còn phước xuất gia.
Cho nên cái duyên phải đi với cái phước, có duyên mà không có phước thì không thể thành tựu. Nhiều người cố xuất gia để gieo duyên cho đời sau, không ngờ đời sau mất luôn cái duyên xuất gia.
Vậy, phải gieo duyên gì để được xuất gia? Trước hết phải kính trọng người xuất gia. Kính thầy mới được làm thầy, kính Phật mới được làm Phật. Cũng thế, có kính trọng chư Tăng Ni thì ta mới có cái duyên để sau này đứng vào hàng ngũ của người xuất gia. Nhưng chỉ kính trọng thôi vẫn chưa đủ, ta còn phải gieo thêm cái phước cúng dường người xuất gia, nhất là những bậc chân tu. Như thế đời sau ta mang hình thức xuất gia mà vừa được kính trọng, vừa được cúng dường đúng mức, không phải vất vả chạy vạy lo cơm ăn áo mặc. Nhân nào quả nấy là thế.
Nhưng được kính trọng, được cúng dường mà không được học hành, không thể thuyết pháp, không có đệ tử, phải ở vất va vất vưởng không có chùa thì sao? Cũng thật là khổ sở. Vậy để làm người xuất gia viên mãn đầy đủ mọi công đức thì chúng ta phải gieo duyên rất nhiều, tạo phước rất nhiều và đừng vội vàng hưởng sớm. Để một khi đã xuất gia rồi là ta có đầy đủ công đức mà trở thành một vị xuất gia chân chính, được nơi ở đàng hoàng, đủ oai nghi tế hạnh và có thể giáo hóa độ sinh. Nghĩa là hãy gieo đầy đủ các công đức rồi mới nên bước vào đời sống xuất gia. Phải chín chắn, thận trọng như vậy.
Còn nếu người nào chỉ vì thích được lễ lạy cung kính mà vội vàng bước vào hàng ngũ xuất gia thì đời đời sẽ mất luôn phước xuất gia. Khi mang hình tướng xuất gia mà nội tâm tu hành không xứng đáng, đời sau ta không còn được làm người tu nữa, thậm chí không được mang thân người nữa mà phải đọa làm súc sinh. Cho nên cái suy nghĩ vội vã xuất gia để gieo duyên cũng là một quan niệm sai lầm, “sai mà tưởng là đúng.”
Nhiều người cho rằng tu theo đạo Phật là tìm cầu giải thoát, mà giải thoát nghĩa là không dính mắc, và muốn không dính mắc thì đừng làm gì cả. Nghe như có lý, không ngờ đã sai trầm trọng. Có người thắc mắc: “Sao ông đó tu hành mà không thấy ông làm gì hết vậy?”
- “Vì ông tu tìm cầu giải thoát mà, nên không làm gì cả”. Xã hội sẽ nhìn con người sống thụ động đó thế nào? Bắt đầu khinh bỉ. Người sống trên đời mà không làm điều gì có lợi cho ai, sẽ phải bị con người khinh bỉ, thần thánh chê bai, đừng nói đến chuyện giải thoát. Bởi giải thoát nghĩa là trở thành một bậc Thánh siêu việt mà từ cõi trời đến cõi người ai cũng đều thương kính. Và bậc Thánh đó không thể là người ở không hưởng nhàn mà đó phải là người bận nhất trần gian này. Họ bận rộn lo việc đời, lo việc đạo, lo làm sao đem thật nhiều lợi ích cho chúng sinh, lo hoằng dương Phật Pháp phát triển rực rỡ. Tức là cần công đức rất lớn mới có thể làm một vị Thánh tung bay vào bầu trời giải thoát.
Còn ta không hiểu, cứ tưởng là không cần làm gì cả, chỉ tránh duyên sống nhàn nhàn cho qua ngày thì không ngờ con người sẽ khinh, thần thánh sẽ chê và ta không bao giờ giác ngộ giải thoát được cả. “Sai mà tưởng là đúng” nên “đường giác ngộ đứng ngoài” là thế.
Hoặc có người cho rằng ai tu đến mức độ tâm thanh tịnh trống rỗng rồi an trú trong cái tâm này, người đó sẽ được bất tử, được công đức vượt hơn mọi công đức thế gian. Đây lại là một hiểu lầm nữa. Vì sao vậy? Vì cái tâm thanh tịnh rỗng rang trong thiền là cái phước của cõi trời. Ai sống cõi người này mà tâm nhiếp được trong thiền, người ấy đang hưởng phước cõi trời. Nhưng nếu ta có phước rồi chẳng chịu làm gì nữa, chỉ chấp giữ, ca ngợi, an trú trong cái tâm đó thì phước tổn dần dần. Cho đến ngày phước hết thì chuyện gì xảy ra? Tâm loạn động trở lại. Đừng nghĩ đơn giản là tâm được thanh tịnh, được định rồi thì cái định ấy sẽ còn mãi, mà chúng ta phải hiểu rằng, cái định trong tâm cũng là một loại phước cao cấp hơn các loại phước khác -phước cõi trời. Nhưng vì chưa chứng được đạo quả bất thoái chuyển nên nếu chúng ta đứng lại, không chịu tiếp tục gây tạo phước thêm mãi thì dù phước lớn đến đâu cũng tới lúc phải cạn.
Trên đây là một vài ví dụ về những tư tưởng, quan điểm sai lầm mà từ trước đến nay chúng ta đã vướng vào. Không ngờ chính vì những cái sai lầm ấy mà đường giác ngộ đã đóng lại trước mắt chúng ta. Đừng nghĩ chỉ có người ngoại đạo mới sai, bởi ngay chính trong đạo Phật cũng đã lẫn rất nhiều tà kiến. Vì thế, ngày hôm nay chúng ta hãy cầu xin Phật gia hộ để mình gạn lọc hết tà kiến, dựng lại một đạo Phật chân chính từ nền tảng căn bản nhất, có như vậy những người đệ tử Phật mới đi đúng con đường giác ngộ, không bị lạc lối ra bên ngoài nữa.
Ý kiến số đông không phải là chân lý
Trở lại trường hợp của Sanjaya. Hiện nay trên thế giới khi phải đưa ra lựa chọn nào đó thì người ta thường lấy ý kiến của số đông, ví dụ trong một cuộc biểu quyết hay bầu cử thì thiểu số phải phục tùng đa số. Nghĩa là bên nào đông thì bên đó sẽ thắng, ý kiến nào được nhiều người lựa chọn thì ý kiến đó phải được thực thi. Và như vậy người ta đã mặc nhiên cho rằng: Ý kiến của số đông là đúng. Nhưng liệu số đông có thật sự là đúng?
Vì ngày xưa Sanjaya dù không theo đạo Phật, dù vẫn còn nhiều sai lầm trong tư tưởng, vậy mà ông vẫn nhận ra một thực tế là trên thế gian này người trí ít hơn người ngu. Như vậy ý kiến số đông có phải ý kiến của người trí không? Chưa chắc đúng.
Chúng ta cứ tưởng số đông là chân lý, không ngờ rằng số đông ấy vẫn có thể bị mua chuộc như thường. Ví dụ quốc hội của một quốc gia họp bàn để thông qua một bộ luật, và cũng biểu quyết trên ý kiến số đông. Nếu số đông đại biểu bầu chọn thì bộ luật sẽ được áp dụng trên toàn quốc. Tuy nhiên, người ta không ngờ rằng vẫn có bàn tay bí mật nào đó mua chuộc từng từng dân biểu nghị sĩ để bộ luật ấy được thông qua: “Tháng sau bộ luật này sẽ được đem ra bàn bạc, anh hãy biểu quyết tán thành, tôi sẽ chung cho anh 50 nghìn dollar”. Chỉ cần bỏ ra vài triệu dollar là mọi chuyện được trót lọt, bộ luật được thông qua để đem lại lợi ích cho một nhóm người nào đó.
Nên chúng ta phải hiểu một điều: Số đông chưa phải là chân lý, điều mà số đông lựa chọn cũng chưa phải đúng nhất. Điều mà cách đây hơn 2500 năm, Sanjaya đã nhìn thấy rằng trên thế gian người trí ít hơn người ngu nên người trí cứ theo Cồ Đàm, còn người ngu cứ về với ông để ông được số đông. Tức là ông sai là bởi vế sau, còn vế đầu ông đã đúng khi nhận định người trí luôn ít hơn người ngu. Chỉ vì thèm khát danh lợi nên ông đã chọn số đông với hy vọng là nếu mình lấy được số đông thì sẽ áp đảo được sa môn Cồ Đàm. Chẳng hạn nếu sa môn Cồ Đàm có 500 đệ tử còn ông có đến 5000 đệ tử thì xem như ông thắng. Cái sai của ông nằm ở đây. Vậy mục tiêu cuộc đời ông là được đông tín đồ chứ không phải tìm con đường bất tử. Chính mục tiêu sai lầm đó đã giết chết ông. Sau khi ngài Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên theo Phật và được đắc đạo, toàn bộ đồ chúng của ông cũng bỏ đi. Cuối cùng ông đã chết trong đau đớn tức tưởi khi tham vọng bị sụp đổ.
Cố chấp giữ lấy cái sai
Chúng ta cũng thấy rằng ngày nay thế giới vẫn chưa hoàn toàn văn minh. Khi khoa học đã phát triển vượt bậc với vô số công trình nghiên cứu được cả thế giới cộng nhận, nhiều quan niệm tôn giáo đã không còn phù hợp. Tuy nhiên, cũng giống như Sanjaya, những người theo quan niệm đó không thay đổi. Người lãnh đạo rất cao của tôn giáo đó cũng biết rằng nhiều điểm trong giáo lý của họ không thể phát triển được nữa nhưng vẫn không chịu bỏ cái sai để đi tìm chân lý. Thay vào đó, họ tìm cách truyền đạo bằng nhiều phương thế khác nhau.
Nhận định ban đầu của họ rất đúng, rằng “Nhiều điểm trong giáo lý của họ không còn phù hợp”, nhưng ý thứ hai thì không còn đúng nữa, mà đó là sai lầm cố chấp: “Thôi thì ta sẽ truyền đạo sang những vùng khác”. Nghĩa là không phải chỉ mình Sanjaya mà ngay trong thời đại ngày nay, còn rất nhiều giáo sĩ của các tôn giáo khác có tâm lý tương tự như vậy. Để bù đắp cho sự sa sút, họ mở rộng truyền bá, chứ họ nhất định không từ bỏ những quan niệm sai lầm trong giáo lý của mình, không khác gì Sanjaya trước kia cả.
Ngày nay người Phật tử cũng có bổn phận tìm đến những miền biên địa nắng gió, những vùng rừng núi xa xôi mà hóa độ, giúp cho người anh em của mình sớm biết được chân lý, lẽ phải.
Có nên dùng tiền để đo lường hạnh phúc?
Một sai lầm nữa của thế giới là ngày nay những nhà chính trị, kinh tế, xã hội đều đo sự thịnh vượng của một quốc gia qua thu nhập bình quân đầu người trên một năm. Tức là người ta lấy tổng thu nhập quốc dân chia cho số dân của quốc gia đó. Con số này càng cao thì quốc gia đó càng được đánh giá là thịnh vượng, là văn minh, là hạnh phúc. Như thế tiền vẫn được dùng để đo hạnh phúc của một đất nước - thật là đau đớn và oan ức cho nhân loại. Tại sao?
Vì để thúc đẩy sự tăng trưởng về thu nhập, người ta sẽ phải cày hết sức mình. Từ trên xuống dưới làm thành một bộ máy hoạt động hết công suất, không còn biết trời đất, không còn thời gian rảnh rang nữa. Nên đừng nghĩ người dân ở các nước có chỉ số thu nhập bình quân đầu người cao mà hạnh phúc, mà ngược lại, họ phải làm việc vất vả từ sáng tới tối và luôn phải sống trong căng thẳng, sợ hãi. Họ sợ nếu mất việc thì sẽ mất nhà (do nhà trả góp), mất xe (xe cũng trả góp luôn), mà không có tiền thì lập tức bị lấy lại tất cả, cuối cùng phải ra đường ở. Thế là người ta phải làm việc quần quật trong căng thẳng và lo sợ, luôn tìm cách làm cho chủ hài lòng. Mà vất vả - căng thẳng – lo sợ là tâm trạng của ai? Của một nô lệ.
Nghĩa là dù lao động rất vất vả nhưng người ta vẫn không thể làm chủ cuộc đời mình, tâm lý lo âu luôn thường trực, đó chính xác là tâm trạng của một người nô lệ. Vài thế kỷ hay cả nghìn năm trước những người nô lệ cũng thế, cũng phải làm việc luôn tay luôn chân với đầu óc căng thẳng, rất giống với người dân ở nhiều quốc gia được đánh giá là văn minh, phát triển. Phải chăng, ngày hôm nay nơi những đất nước rất giàu có, luôn kêu gào về dân chủ, văn minh thì chế độ nô lệ hà khắc xưa kia vẫn còn được duy trì, chỉ có điều, nó đã được ngụy trang ở một hình thức tinh vi hơn rất nhiều. Những thực trạng kể trên đều bắt nguồn từ việc người ta đã đo mức độ thịnh vượng và hạnh phúc bằng tiền bạc.
Ngược lại, có những quốc gia mà người dân ở đó được sống và làm việc một cách thanh thản hơn, họ có văn hóa, có kỷ cương nề nếp hơn, họ sống sâu sắc, có đạo lý hơn. Rõ ràng quốc gia đó hạnh phúc hơn dù có thể thu nhập bình quân đầu người còn thấp. Người ta làm việc với nhau trong tình thương yêu và tương trợ, họ chăm chỉ mà không quần quật, có trách nhiệm mà không căng thẳng, và vì thế họ không hề sợ hãi. Vậy người dân ở đó thực sự rất hạnh phúc.
Đã đến lúc chúng ta phải thay đổi quan niệm về kinh tế, thay vì tạo ra một cuộc sống căng thẳng, quần quật và lo âu, hãy để cho người dân được sống và làm việc với tinh thần chăm chỉ, có trách nhiệm nhưng thanh thản vui vẻ. Thế giới hãy dừng lại việc đo lường hạnh phúc bằng tổng thu nhập quốc dân vì điều đó chỉ khiến con người trở thành nô lệ, thay vào đó, hãy khuyến khích con người sống vị tha, có trách nhiệm nhiều hơn. Đó mới là con đường đưa đến hạnh phúc thật sự.
Còn một quan điểm sai lầm nữa mà rất nhiều người mắc phải, đó là quan niệm cho rằng có tiền là có tất cả, và để có tiền họ chấp nhận đánh đổi kể cả lương tâm, phẩm giá, đạo đức, tiết hạnh. Nhưng không ngờ kết cuộc chỉ toàn đổ vỡ, đau khổ và mất mát, chút danh dự của con người cũng không còn. Ngược lại, có những gia đình sống nghèo hơn nhưng đồng tiền của họ chân chính, và những người con được nuôi bởi đồng tiền chân chính nên chúng ngoan ngoãn và đạo đức hơn. Vậy tuy rằng họ không giàu hơn nhưng rõ ràng họ hạnh phúc hơn. Có lẽ từ nay chúng ta nên xét lại việc dùng tiền để đo lường hạnh phúc của con người.
Hiểu đúng về giới không sát sinh
Một ngôi chùa bị ruồi tấn công quá khủng khiếp, vị trụ trì đành yêu cầu mọi người tìm cách diệt bớt ruồi đi. Một sư cô đến thăm chùa, tình cờ biết được việc này mới chê trách vị trụ trì tàn nhẫn nỡ lòng nào sát sinh nhiều như vậy, và sau đó cô đã được nghe giải thích nguyên nhân.
Có nhiều người từng hỏi chúng tôi: Vì sao đạo Phật không sát sanh mà có người vẫn diệt ruồi, diệt muỗi? Thật ra giới không sát sinh rất lớn, không đơn giản như chúng ta nghĩ là không được giết hại bất cứ sinh vật nào. Ví dụ, nói theo đạo Phật ta phải thương yêu muôn loài, con cọp hay con thỏ mình cũng thương... Nhưng nếu thấy con cọp ăn con thỏ, ta biết bênh con nào? Hoặc quý thầy thương các Phật tử và thương những con cá nữa, nhưng biết chắc rằng thế nào về nhà
Phật tử cũng ăn cá, vậy phải bênh ai? Vì thế, giới sát sanh không hề đơn giản, đừng bao giờ hiểu một chiều rằng không sát sanh nghĩa là không động tay giết con vật nào, mà chúng ta nên có cái nhìn lớn hơn một chút và phù hợp với khoa học. Phải hiểu rằng mục đích của giới sát sinh là để bảo vệ sự sống. Vậy đâu là sự sống lớn nhất mà chúng ta cần bảo vệ trước? Đó chính là môi trường sống chung của trái đất, vì sự tồn tại của các sinh vật khác đều lệ thuộc vào môi trường sống chung này. Chúng ta ưu tiên gìn giữ môi trường sống trái đất trước, kế đến mới là sự sống của các loài khác, xếp theo thứ tự thấp dần, thấp dần.
Và theo vị trụ trì thì ruồi và muỗi nằm ở vị trí ưu tiên ‘hơi chót’, nên vị ấy buộc phải bảo vệ sức khỏe cho đệ tử xuất gia sống ở chùa và những Phật tử tìm đến chùa trước đã. Vị trụ trì cũng tâm sự thêm: Mỗi lần tổ chức buổi lễ lớn với cả mấy mươi nghìn người tham dự, Phật tử phải ở tràn ra các gốc cây, lùm bụi ven chùa, và điều mà thầy lo lắng nhất là rắn có thể xuất hiện cắn ai đó. Nên luôn luôn chúng ta phải ưu tiên mạng sống con người, sức khỏe con người, ưu tiên môi trường sống chung là trên hết.
Hơn nữa, nếu nói đạo Phật là hiền lành không sát sinh thì tại sao các chùa lại thờ tượng Hộ pháp tay cầm cây gươm ở trước cổng? Hoặc nếu mọi người đều giữ giới không sát sinh thì lấy ai để bảo vệ đất nước, bảo vệ đạo Pháp trước những kẻ ác tâm bạo tàn? Chúng ta nên có suy nghĩ lớn hơn, mới hơn một chút về giới không sát sinh.
Quan niệm sống “mạnh được yếu thua”
Có đứa trẻ từ nhỏ đã hung dữ, và nó thấy rằng mỗi lần nó gầm gừ dọa nạt thì bạn bè sợ, từ đó nó chỉ cần đưa nắm đấm lên là những đứa trẻ kia phải nghe lời rồi phải ‘cống nạp’ thứ gì đó, có tiền phải nộp tiền, có bánh kẹo phải nộp bánh kẹo. Dần dần nó rút ra được một ‘chân lý’: Sống trên đời phải hung dữ thiên hạ mới sợ mình. Theo cái đà ấy thì khi lớn lên đứa trẻ này sẽ trở thành kẻ ngang ngược xấu ác, du đãng, xã hội đen, chuyên đi trấn lột hà hiếp mọi người. Nếu chấp nhận quan điểm dùng nắm đấm có thể bắt bạn bè phải phục tùng mình, phải chia tiền chia bánh cho mình thì chắc chắn khi lớn lên nó cũng sẽ chọn con đường đi bảo kê mà lấy tiền của người ta. Cứ bước vào quán người ta la lối: “Tháng này mày nộp tiền bảo kê chưa?”, nếu chưa thì đấm thẳng vào mặt người ta một cái là lấy tiền ngay. Rõ ràng đứa trẻ ngỗ nghịch trước kia đã trở thành một tay du đãng bặm trợn.
Từ muôn kiếp gian tham ích kỷ
Quên tha nhân, chỉ nghĩ lợi mình Dối gian, trộm cướp, tranh giành Để cho kẻ khác mặc tình khóc than...
Nhưng khi còn phước thì còn hung dữ ngông cuồng được, chứ đến khi hết phước rồi thì người ta băm mình ra làm trăm mảnh ngay. Nên cái quan niệm “hễ sống trên đời phải có sức mạnh để người ta sợ” là sai hay đúng? Hoàn toàn sai. Đúng là người quá nhu nhược thì sẽ không bảo vệ được lẽ phải, nhưng người quá tàn bạo thì hết phước rất nhanh. Nhớ như vậy!
Thương yêu sai lầm
Có người cha rất thương con, một lần ông gọi đứa con đến nói: “Con là kết tinh tình yêu của bố mẹ nên bố mẹ thương con vô cùng, sẵn sàng hy sinh tất cả vì con. Con không cần làm gì cả, chỉ cần lo một việc là gắng học cho thành tài mà thôi”. Mấy mươi năm sau, đứa con phải chịu án tù vì bí mật ăn chơi và phạm pháp. Nguyên nhân sâu xa cũng từ cách thương con sai lầm của ông bố.
Tại sao câu nói đó sai? Vì câu nói ấy thể hiện rằng người cha thương con nhưng đã không dạy con đạo đức, không tập cho con biết nỗ lực làm phước, không khuyên con biết xót xa trước nỗi đau của tha nhân, không buộc con biết cúi đầu trước bậc đáng kính... mà chỉ bảo con học, “học để thành tài” – mục tiêu rất tầm thường. Mà một khi đã thiếu đạo đức, đã có mục tiêu sai thì đứa trẻ nào cũng dễ hư hỏng. Nếu người cha biết kiềm chế tình thương trong lòng lại để nghiêm khắc dạy răn, rót vào tim con lòng vị tha, thương yêu con người thì có lẽ đứa con đã có đạo đức hoàn thiện hơn. Có thể nó sẽ chậm thành tài một chút nhưng khi đã thành rồi thì thành công rất vững chắc. Chính vì quan niệm sai lầm của người cha về tình thương, thương con là cứ phải bày tỏ, chiều chuộng, cho con hưởng thụ mọi tiện nghi sung sướng nên kết quả ông nhận được thật là chua xót.
Khoe khoang
Nhiều người luôn thấy sung sướng, khoái chí mỗi khi khoe khoang về mình. Ví dụ buổi sáng ngày hè nóng nực, người này mặc nguyên bộ vest đến thăm người bạn, đi qua đi lại rồi ngồi phủi bụi trên áo. Thấy người bạn vẫn làm lơ không để ý, cuối cùng chịu không nổi đành buột miệng: “Chiếc áo này tôi mới mua, giá ba triệu đó!” Hoặc nghe có người ca sĩ nổi danh, người này tặc lưỡi: “Ồ, nó là hàng xóm của tôi, ban đầu tôi dạy nó hát chứ ai.”
Hầu hết chúng ta đều mắc căn bệnh này, mỗi khi khoe được cái hay của mình là thấy rất sung sướng. Nhưng người biết tu thì ngược lại, việc tự khoe về mình khiến họ thấy khó chịu, mà khi tự nhận mình thấp kém họ mới cảm nghe lòng mình hạnh phúc.
Giống như khi ngài Xá Lợi Phật hỏi ngài Assàji: “Thưa tôn giả, tôn giả tu theo pháp nào, thầy của tôn giả là ai mà các căn của tôn giả thật là thanh thản, điềm đạm và sáng tỏ...”, ngài Assàji đã đáp rằng: “Này hiền hữu, tôi cũng chỉ là một người tầm thường mà thôi”. Chỉ bậc Alahán mới nói được như thế, và quả thật ngài an vui trong câu nói khiêm cung tột cùng của mình.
Người đệ tử Phật cũng vậy, ai có thể chiêm nghiệm được chỗ sâu sắc của đạo lý này rồi luôn tự chê mình, luôn thấy mình tầm thường thấp kém, trí tuệ của người ấy sẽ ngày một sáng lên và nội tâm cũng an tĩnh thanh thản hơn.
Để con hiểu đạo là khiêm hạ Xem mình như cỏ lá mà thôi Chắp tay cung kính nơi nơi Mong ai cũng được sáng ngời vẻ vang.
Sau bài giảng này, khi trò chuyện với mọi người chúng ta hãy thử chiêm nghiệm: gặp người thứ nhất ta tự khen mình, gặp người thứ hai ta tự chê mình và mỗi lần đều chú ý xem cảm giác trong lòng mình như thế nào. Tối về ta ngẫm lại xem hai trường hợp khác nhau ra sao. Đúng là ban đầu khi mới khen mình ta có cảm giác thích, nhưng đó là cái thích của bản ngã, của xao động, mới nhìn thì thấy vui nhưng đầy bất an. Còn khi tự chê mình thì ta không có cảm giác thích ấy nữa nhưng lòng mình lại bình an kỳ lạ. Không ngờ niềm bình an này mới là hạnh phúc thật sự. Chúng ta hãy thí nghiệm ngay để xem thế nào là cái sai cái đúng trên cuộc đời, biết đâu nhờ những thí nghiệm này mà chúng ta vỡ ra rằng: Từ nay mình nên chấm dứt mọi lời nói khoe khoang của bản ngã.
Trí tuệ phân định đúng sai đến từ đâu?
Từ đầu đến giờ, chúng ta đã đưa ra rất nhiều ví dụ về những cái sai mà ta tưởng là đúng, những cái sai đó không phải chỉ ở ngoại đạo mà ngay cả những người trong đạo Phật cũng mắc phải không ít. Vậy tại sao có người đúng thì biết là đúng, sai thì biết là sai, nhưng cũng có người lại không được trí tuệ này? Thật ra trí tuệ phân định được đúng sai là cả một bí ẩn của tâm hồn. Không dễ để sau khi nghe một câu nói mà tự nhiên chúng ta biết người kia nói đúng hay sai. Vì có những người nói rất hay, họ nói một chốc là ta thấy họ có lý ngay dù điều mà họ nói là hoàn toàn sai lầm. Hoặc có những ý nghĩ trập trùng khởi lên trong tâm mình, chúng ta cứ tưởng là đúng, đâu ngờ đều sai cả.
Nên việc nhận định đúng sai trong một câu nói của người khác, hay trong từng ý nghĩ bí mật xuất hiện trong tâm là một bí ẩn của tâm hồn. Và điều gì giúp ta nhận định đúng sai phải trái một cách chuẩn xác? Đó chính là công đức từ quá khứ, một thiện duyên bí mật nào đó từ kiếp xưa đã làm thành trí tuệ lạ lùng ở kiếp này, khiến ta “Đúng thì biết là đúng” “Sai thì biết là sai”, nên được “An trú trong chánh kiến”, và như vậy “Đường giác ngộ không dài”. Tất cả bắt đầu từ một công đức bí mật đã được gieo trồng ở kiếp xưa. Nhưng đó là công đức gì?
Ví dụ có người đời xưa từng gặp một vị thầy khả kính và đặt điều kiện: “Thưa thầy, con xin theo thầy tu hành nhưng thầy đừng nhận đông đệ tử, con không muốn khu vực tu hành này đông đúc ồn ào”. Vị thầy ôn tồn đáp: “Con đừng suy nghĩ hẹp hòi như thế, mọi người đến đây tu hay không là do nhân duyên của họ. Còn bổn phận của ta là mở rộng vòng tay để giáo hóa. Nếu không có duyên họ sẽ chẳng bao giờ đến đây. Chỉ trừ người nào cố ý phá hoại thì thôi còn một khi họ đã có duyên tìm đến và thật lòng tu thì ta phải ân cần giúp đỡ, tạo điều kiện cho họ.”
Nghe xong lời dạy bảo của thầy, người này nhận ra được cái lỗi của mình, biết rằng cái suy nghĩ của mình thật là hẹp hòi ích kỷ, liền quỳ xuống xin sám hối. Vì một lần đã nhận ra cái sai của mình, một lần đã từ bỏ ý kiến của mình để đón nhận lời dạy của minh sư, một lần đã quỳ xuống xin sám hối, mà vô tình mình đã tạo một nhân lành để đời sau tự nhiên có trí tuệ phân biệt đúng sai. Việc gì đúng thì biết là đúng, việc gì sai thì biết là sai. Còn nếu khi đó người này cố chấp, cãi lời thầy thì có thể đời đời không còn trí tuệ biết đúng sai nữa.
Hoặc vào kiếp xưa ta đã từng tặng kinh sách cho người khác, khiến họ cũng ngộ ra được đạo lý sâu xa. Nhờ cái nhân này mà nhiều đời sau ta có trí tuệ phân định đúng sai rõ ràng.
Hoặc mình biết một pháp hội có vị giảng sư lỗi lạc, giảng đúng lời Phật dạy lại rất hấp dẫn thì ta không bao giờ đi nghe một mình mà luôn cố gắng rủ nhiều người cùng đi. Thế là từ đó và nhiều đời sau ta luôn biết đúng sai rất chính xác. Trí tuệ biết đúng biết sai luôn luôn xuất phát từ cái phước nào đó trong quá khứ chứ không phải do cái tài hiện tại của mình.
Hay khi ngồi thiền, ta buông bỏ mọi vọng niệm, ta không chấp vào cái ý của mình nữa bởi biết ý mình chưa chính xác. Ta chỉ âm thầm giữ cái tâm ‘không’ để chờ đợi chân lý thật sự đến lần cuối. Nên mọi ý nghĩ khởi lên ta đều buông hết, buông hết... với cái tâm rỗng rang thanh thản như vậy, chắc chắn một ngày nào đó chân lý sẽ hiện ra. Chính vì ta buông hết những ý nghĩ của mình, không tin mình là đúng nữa nên trong nhiều kiếp về sau, điều gì đúng ta biết là đúng, điều gì sai ta biết là sai. Còn người nào hễ khởi lên ý nào là chấp ý đó thì người ấy đời đời không còn biết đúng sai rõ ràng nữa.
Cũng có thể, trong kiếp nào đó ta đã một lần quỳ xuống lạy Phật với lòng tôn kính tuyệt đối tha thiết, thì từ đó về sau ta cũng có trí tuệ minh định đúng sai, bởi Đức Phật chính là nguồn chân lý, nguồn trí tuệ bao la vô tận.
Như vậy, chúng ta thấy rằng cái trí tuệ biết đúng biết sai khởi nguồn từ công đức quá khứ chứ không phải từ cái tài giỏi trong kiếp này. Vì thế đừng ai ỷ mình học nhiều mà tự cho là mình đã thấu rõ mọi đúng sai trên đời. Thực tế cho thấy rất nhiều bác sĩ, tiến sĩ, kỹ sư... đã cuồng nhiệt mê muội đi theo các tà sư. Tình trạng này xảy ra nhiều nơi trên thế giới kể cả những nước rất phát triển, và Việt Nam chúng ta cũng không phải ngoại lệ. Vì vậy đừng bao giờ cho rằng chỉ nhờ kiến thức, tài năng mà ta có trí tuệ biết đúng sai sáng rõ. Trí tuệ này chỉ đến từ sự khiêm tốn, từ bề dày đạo đức và từ những công đức đã tích lũy trong quá khứ.
Khả năng nhìn đúng sai càng sắc bén bao nhiêu thì chúng ta càng tiến xa trên con đường đi đến Thánh vị bấy nhiêu. Bởi yếu tố duy nhất để nhận diện một vị Thánh là điều gì đúng biết là đúng, điều gì sai biết là sai, chỉ vậy mà thôi.
Đừng định nghĩa rằng: Thánh là bậc có phép thuật, gương mặt quang minh, ai nhìn cũng kính nể... không phải vậy. Mà hãy nói rằng: “Đó là một vị mà cái gì đúng biết là đúng, cái gì sai biết là sai”. Nhưng định nghĩa như vậy vẫn chưa đủ. Để có định nghĩa đầy đủ, phải bổ sung thêm rằng: “Đó là một vị biết cực kỳ sâu sắc, đến từng đường tơ kẽ tóc nho nhỏ; biết tận sâu thẳm trong tâm hồn mỗi con người cho tới những điều tế nhị tinh vi trong cõi người này; biết cả những điều ẩn khuất trong thế giới siêu hình và biết luôn cả những việc trên cõi trời cao xa. Mà cái gì đúng thì biết là đúng, cái gì sai thì biết là sai. Đó chính là bậc Thánh.” Định nghĩa như vậy là chính xác, vừa đúng vừa đủ cho một vị Thánh.
Ngày nay trên thế giới, tất cả những người làm kinh tế,... ai nắm được thông tin nhiều và đúng bao nhiêu thì người đó có cơ hội thành công lớn bấy nhiêu. Họ có những bộ phận chuyên đi tiếp nhận thông tin chuyên nghiệp. Những người đi tìm thông tin này sẽ tỏa ra khắp nơi, phát hiện những thông tin mới, cung cấp kịp thời... Hoặc trong chính trị hay quân sự cũng vậy, ai nắm được thông tin chính xác người đó sẽ vượt lên giành chiến thắng.
Và trong đạo, trong sự tu hành cũng không khác. Ai biết rõ thiện ác, đúng sai, tội phước thì người đó đang từng bước tiến lên trên con đường làm Thánh. Ngược lại, ai không có trí tuệ phân biệt đúng sai, người đó sẽ mãi lặn hụp trong si mê tà kiến, mãi đứng lại ở thân phận phàm phu trong dòng luân hồi vời vợi khổ đau này.
Ba lý do khiến ta ra ngoài chân lý
Chúng ta đặt câu hỏi lại rằng, tại sao Sanjaya lại từ chối theo Phật?
Thứ nhất là vì tự ái. Lúc đó Sanjaya lớn tuổi hơn Phật, trong khi Đức Phật chỉ mới hơn ba mươi tuổi thì Sanjaya đã gần bảy mươi tuổi rồi, cái tự ái về tuổi tác khiến ông không chấp nhận đi theo một người trẻ hơn mình.
Thứ hai là háo danh. Ông đang lãnh đạo một số lượng đồ chúng không nhỏ và đương nhiên là ông muốn tiếp tục làm lãnh tụ một giáo phái hơn là trở thành đệ tử của một vị chân sư. Dù vẫn công nhận rằng có thể Đức Phật đã đúng nhưng đối với ông, vị trí đệ tử của một chân sư không hấp dẫn bằng người đứng đầu một giáo phái, tức là dù ít dù nhiều, dù sai dù đúng thì mình vẫn là một lãnh tụ. Đây chính là quan điểm sai lầm khiến Sanjaya thua hẳn ba anh em ngài Ca Diếp. Ba anh em ngài Ca Diếp cũng dẫn dắt cả một giáo phái rất lớn, đang có ảnh hưởng mạnh mẽ nhưng ngay sau khi biết Đức Phật là một vị Thánh giác ngộ, các vị liền dẫn tất cả môn đồ của mình đến xin được làm đệ tử Phật, và đều được giải thoát.
Sai lầm thứ ba của Sanjaya là xem nhẹ chân lý, thấy chân lý không bằng cái danh vọng hão huyền bên ngoài.
Ba điều sai của Sanjaya ngày hôm nay chúng ta vẫn có thể bị vấp phải. Bài học quá khứ từ Sanjaya cũng là cơ hội để ta nhìn lại đời sống hiện tại của mình. Từ trước đến nay đã bao giờ ta tự ái, đố kỵ khi thấy người nhỏ tuổi hơn mình nhưng tài đức hơn không? Thứ hai, ta có háo danh thích ở địa vị cao hay không? Thứ ba, ta có xem thường chân lý hay không? Nếu ta xem trọng chân lý, có chết vì chân lý cũng chấp nhận, hoặc dù có phải cúi mình quỳ rạp dưới chân lý ta cũng sẵn lòng, thì biết rằng mình đã đi đúng đường.
Và một cái nhân nữa để có trí tuệ biết rõ đúng sai là chúng ta cần luôn giữ gìn tâm khiêm hạ. Phải biết rằng cái hiểu, cái trí của mình còn rất hạn hẹp. Chân lý thì mênh mông như đại dương còn những điều ta biết chỉ như giọt nước giữa lòng biển cả. Thường xuyên tác ý khiêm hạ như thế giúp ta tích lũy phước dần dần, sau này sẽ sáng lên trí tuệ phân định đúng sai rõ ràng.
Học bài kệ này chúng ta nhận ra những ý nghĩa thật là thâm thúy mà Đức Phật đã gởi gắm trong đó. Cuộc đời mình đau khổ đã nhiều mà vui sướng cũng không ít, ta đã khóc và cũng đã cười biết bao nhiêu lần. Sau tất cả, chúng ta nhận ra rằng, mọi chuyện rồi
