Bài Pháp Cú dưới đây xuất phát từ một sự kiện lớn trong cuộc đời Đức Phật là việc các tỳ kheo đã chia làm hai phe để tranh cãi với nhau. Trong bài này chúng ta sẽ xem lại những tình tiết xoay quanh câu chuyện, ôn lại những điều mà Đức Phật đã dạy, và ứng dụng đạo lý đó vào sự tu hành của mình.
Khi đọc bản dịch tiếng Việt của bài kệ này từ tiếng Pali, chúng tôi chưa hiểu rõ nghĩa, có lẽ vì người biên dịch đã dịch sát quá, vì thế chúng tôi đã tìm đọc thêm bản tiếng Anh và xin được viết lại như sau:
(6) Hơn thua nhau bởi vì
Quên rằng ai cũng chết
Nếu biết chết đang chờ
Còn tranh cãi làm chi.
Bài kệ bắt nguồn từ câu chuyện sau: Vào thời Tăng đoàn mới thành lập, trong 12 năm đầu Đức Phật chỉ nói giáo pháp mà không nói giới luật, nhưng nếp sống của chư Tăng thuở ấy hoàn toàn thanh tịnh, vì tăng chúng có căn cơ sâu dày, tâm linh đạo đức đã được chuẩn bị đầy đủ. Đó là những bậc A la hán mà đạo đức đã trở thành tuyệt đối, còn những vị căn cơ thấp hơn thì chỉ nghe Đức Phật khai thị vài lần liền chứng ngộ. Vì vậy, các vị nghe giáo pháp mà tự ấn định giới luật, tự không sai phạm.
Tuy nhiên, cũng trong khoảng thời gian này khi Tăng chúng ngày càng đông thì Tôn giả Ưu Ba Ly (Upali) đệ nhất về giới luật cũng đã đề nghị Phật chế nhiều luật nhỏ làm quy tắc chuẩn mực cho Tăng đoàn cùng sống an vui hòa hợp. Lúc đó, ngoài hai tinh xá tập trung đông chư Tăng nhất là Trúc Lâm và Kỳ Viên, còn lại các vị chia thành nhiều nhóm nhỏ ở rải rác khắp nơi theo sự hướng dẫn của các bậc Trưởng lão A la hán.
Riêng xứ Kosambi cũng có nhiều tỳ kheo xuất gia theo pháp và luật của Thế Tôn nhưng chưa có một trú xứ làm tinh xá chính thức. Các tỳ kheo ở rải rác nơi này nơi kia theo từng nhóm. Mãi đến khi Thế Tôn về Kosambi giáo hóa, một vị trưởng ngân khố đã cúng dường lô đất để xây cất tinh xá Ghosita. Từ đó Kosambi mới có tinh xá rộng lớn đủ cho tất cả các nhóm tỳ kheo vốn ở nhiều nơi cùng về chung sống và tu tập.
Từ lâu chư Tăng Kosambi không có một vị Thánh tăng thượng thủ làm mô phạm dẫn dắt dạy dỗ về chuẩn tắc cư xử theo uy nghi phép tắc nên đạo hạnh của các tỳ kheo ở đây cũng bị than phiền, hành vi còn thô tháo, ngôn hạnh còn kém cỏi. Các vị chưa có cơ hội được gần gũi Thế Tôn, ít được gần gũi các bậc A la hán, quen sống theo ý mình nên bản ngã chưa diệt trừ được bao nhiêu, sự cố chấp còn rất nặng nề. Và đó là nguyên nhân đưa đến việc Tăng đoàn ở đây chia làm hai phe tranh cãi nhau kịch liệt. Ngay cả khi Thế Tôn đã dạy bảo khuyên răn mà vẫn không thay đổi được tình hình bất hòa nên Đức Phật đã lặng lẽ rời đi.
Sau trường hợp của chư Tăng xứ Kosambi, các Tôn giả A la hán ở khắp nơi đều thấy rằng: Nhiều tỳ kheo sau này không đủ trí tuệ, nghe giáo pháp mà không rút ra được giới luật nên cần phải chế giới luật cho cụ thể. Điều này sai, điều kia đúng rất rõ ràng. Vì thế, các Ngài đã câu hội về tinh xá Kỳ Viên thỉnh Thế Tôn thành lập hệ thống giới luật chính thức cho Tăng đoàn, mở bày giới luật để làm khuôn phép cho muôn đời sau.
Từ đó, trong giáo đoàn của Đức Phật mới có những trưởng lão lớn tuổi chuyên về hành trì, giữ gìn, bảo vệ giới luật (Luật sư). Những vị luật sư thì chuyên dạy về luật và kiểm tra việc giữ gìn giới luật của tăng chúng. Những vị này có quyền như cơ quan Tư pháp ngày nay, tức là có thể kết tội và xử lý người vi phạm giới luật. Cũng lại có những trưởng lão chuyên đảm trách giảng dạy giáo lý (Pháp sư), nên Tăng đoàn ngày xưa cũng được chia ra nhiều nhóm, nhiều ban, nhiều chức vụ và cũng phân tán ở nhiều tinh xá khắp nơi.
Ta nên nhớ giới luật trong đạo Phật thì rất nhiều, rất tỉ mỉ, chi li, kỹ lưỡng từng chút một, người không xuất gia thì không thể tưởng tượng được. Chẳng hạn, phải đi đứng thế nào, tay chân để làm sao; khi bước vào nhà chân nào bước trước chân nào bước sau; bước vào chánh điện nơi có hình tượng Phật phải đi phía bên nào trước; khi ngồi ăn không được kéo ghế thành tiếng; khi nói chuyện với những đối tượng khác nhau thì phải đứng hay ngồi, nên đứng trên, đứng dưới, đứng trong, đứng ngoài thế nào; y áo thứ nào để đâu; khi ngồi xuống tay cầm y vén áo ra sao... Luật đều quy định rõ từng li từng tí như vậy. Cho nên thấy người xuất gia thanh thản đi tới đi lui vậy chứ chúng ta phải hiểu rằng thật ra các vị đang gò mình trong khuôn phép cả.
Trong cuộc đời giáo hóa của mình, Đức Phật không ở yên một nơi mà thường vân du đi giáo hóa khắp nơi, đồng thời cũng để thăm nom đệ tử của mình. Và rất nhiều lần Người cũng nhập hạ ở những nơi ấy. Vào một mùa hạ, Đức Phật đã đến xứ Kosambi và ở lại trong tinh xá Ghosita cùng một nhóm chư Tăng. Trong nhóm chư Tăng này cũng có một số vị pháp sư và luật sư.
Vào một buổi chiều, có vị pháp sư đến nhà tắm múc nước vào chậu tắm rồi bước ra khi trong chậu vẫn còn dư một ít nước. Mà luật thì không cho phép để nước dư lại trong chậu sau khi tắm. Luật quy định một tỳ kheo vào nhà tắm phải dội hết nước trong chậu và úp chậu lên ngay ngắn, giữ phòng tắm rất gọn, rất sạch để người sau vào được dùng như mới. Kỹ lưỡng như vậy.
Xui xẻo làm sao có vị luật sư đi vào ngay lúc đó và phát hiện vị pháp sư đã không giữ đúng oai nghi. Nhìn vào thấy chiếc chậu còn để ngửa khi bên trong vẫn còn một chút nước, vị luật sư đã quay ra hỏi:
- Thưa hiền giả, có phải hiền giả vừa tắm xong chăng?
- Dạ thưa phải, tôi vừa mới tắm xong.
- Có phải hiền giả đã để ngửa cái chậu còn một chút nước chăng?
- Dạ thưa phải, tôi đã để ngửa cái chậu còn một chút nước.
- Vậy hiền giả có biết đó là lỗi không?
- Thưa hiền giả, lúc để chiếc chậu như vậy và rời đi, tôi không biết đó là lỗi (vì luật quá chi li, vị pháp sư không nhớ hết). Nhưng bây giờ tôi đã biết đó là lỗi, tôi xin được sám hối.
- Không sao, vì hiền giả đã biết lỗi nên tội đã sạch, mọi chuyện xem như xong.
Vị pháp sư khiêm tốn nhận lỗi còn vị luật sư cũng nhã nhặn đáp lại như thế. Rồi hai người chào nhau, vị luật sư bước vào dọn rửa đổ nước vào tắm. Câu chuyện tưởng chừng như đơn giản, nhưng sau đó vị luật sư đã chê trách vị pháp sư với các đệ tử của mình. Vị luật sư này là thầy thế độ của khoảng mấy trăm đệ tử xuất gia, còn vị pháp sư tuy ở chung tinh xá nhưng cũng có mấy trăm đệ tử đi theo mình. Vị luật sư nói rằng: “Ông pháp sư kia vào tắm mà không sạch sẽ, tắm xong đã chừa lại một ít nước và để ngửa chiếc chậu không chịu dọn dẹp mà không biết đó là lỗi.”
Ông nói ‘không biết đó là lỗi’ nghĩa là người kia vô tình phạm luật mà không biết mình vừa phạm luật. Nhưng vì ông nói không hết ý nên các đệ tử nghe xong đã thuật lại rằng: “Ông pháp sư kia đã phạm luật mà khi được góp ý vẫn không chịu nhận lỗi”. Rồi tin đồn lan sang mấy trăm đệ tử của vị pháp sư kia, và cuối cùng cũng đến tai ông. Vị pháp sư ngạc nhiên nghĩ hôm trước mình đã nhận lỗi, đã sám hối và vị luật sư cũng bảo rằng tội đã sạch, nhưng tại sao sau đó lại kết tội mình chịu không nhận lỗi?
Vậy là vị pháp sư nói với các đệ tử của mình: “Ông luật sư đã nói dối, hôm đó thầy có nhận lỗi đàng hoàng rồi”. Từ đó các đệ tử của pháp sư cũng đồn râm ran khắp tinh xá, một tỳ kheo đã là luật sư rồi mà còn nói dối. Hai bên bắt đầu công kích qua lại, hiềm khích ngày càng nặng nề, và tinh xá lập tức chia làm hai phe. Kể cả những tỳ kheo không thuộc đệ tử của luật sư hay pháp sư cũng tự tách ra làm hai phe để tranh cãi quyết liệt.
Khi các cư sĩ nghe chuyện tranh cãi xôn xao trong tinh xá họ cũng chia làm hai phe, người bênh vực luật sư, người ủng hộ pháp sư. Dần dần chư Thiên tử, các Atula, các thiên thần trên những tầng trời nhìn xuống quan sát cũng dần dần chia làm hai phe để bênh vực vị mà mình cho là đúng (ngày xưa một số vị tỳ kheo cũng có thần thông nên các vị cảm ứng được với các tầng trời). Thế là sự chia rẽ bị kéo lan từ mặt đất lên đến tận các tầng trời. Câu chuyện là như vậy.
Sau đó các tỳ kheo đã thưa lại với Phật chuyện này, một điều không đáng nhưng đã gây chia rẽ trong toàn bộ trú xứ. Đức Phật nói: “Này các tỳ kheo, hãy hòa hợp đoàn kết, ngừng lại sự tranh cãi”. Đức Phật nói lần thứ nhất các vị không hề lay chuyển, vẫn tranh cãi quyết liệt. Phật nói đến lần thứ hai, họ ương bướng đáp lời: “Bạch Thế Tôn, Thế Tôn đã lớn tuổi rồi, xin Thế Tôn cứ vào nghỉ ngơi, tọa thiền, việc này xin hãy để chúng con tự xử lý, chúng con phải làm cho ra lẽ ai đúng ai sai”. Lần thứ ba Đức Phật lại phải tập hợp Tăng đoàn và đích thân đến dạy bảo, Người đã nói rất nhiều, rằng: “Các ông là những người có bổn phận đem ánh sáng giải thoát chiếu soi cả thế gian này, nếu vì một chuyện rất nhỏ mà các ông vẫn không thể hòa hợp được, cứ tranh cãi với nhau mãi như thế thì làm sao làm gương, làm sao trở thành nơi nương tựa an lành cho Trời, người và cho bao nhiêu chúng sinh”. Rồi Phật kể lại nhiều chuyện tích từ xưa, có những người vì tranh cãi mà bị tổn phước, thiệt hại, rơi vào hoàn cảnh khốn cùng, có khi mất luôn cả sinh mạng. Đức Phật đã nói bài pháp rất dài như thế.
Vậy mà khi Phật dứt lời, các tỳ kheo đó vẫn trơ trơ: “Bạch Thế Tôn, Thế Tôn đã già yếu, xin Thế Tôn hãy vào nghỉ và tu hành cho thanh thản, xin Thế Tôn đừng bận tâm những việc này, xin hãy để chúng con xử lý tìm ra ai sai ai đúng. Trước sau rồi quần chúng tín đồ sẽ biết ai là kẻ đáng kính, không thể để như vậy được...”. Họ ương bướng đến mức độ như thế. Khi thấy các tỳ kheo đã ‘hết thuốc chữa’, nên trong một lần đi khất thực Phật âm thầm rời đi không trở về tinh xá nữa.
Chúng ta thấy rằng cái chấp của con người thật khủng khiếp, khi đã hơn thua rồi thì ngay cả đối với người thầy mà mình đã thề trọn đời đi theo, mình cũng không chịu vâng lời nữa. Khi phân tích dần dần, chúng ta sẽ thấy trong mỗi người đều có một phần nào giống các tỳ kheo đó.
Chúng tôi trong vai trò của người làm thầy cũng đã từng gặp nhiều trường hợp tương tự như vậy. Tức là có nhiều người sau khi nghe giảng pháp đã tìm đến chúng tôi quy y, xin làm đệ tử. Rồi sau một thời gian gắn bó với chùa, làm việc này việc kia, họ bắt đầu có ý kiến: “Theo con việc này nên giải quyết thế này, việc kia nên sắp xếp thế kia...”. Khi nghe thầy mình cản: “Xử lý như vậy chưa hợp lý” họ lập tức phản đối, kết tội thầy mình kém dở, không trí tuệ nên đã xử lý sai vấn đề. Lúc mới nghe giáo lý thì thấy thầy hay, vì “mình không nghĩ ra mà thầy nghĩ ra được, chắc thầy hay hơn mình”. Nhưng khi bước vào công việc thực tế thì bản ngã mới trỗi dậy, thường thấy mình hay hơn thầy, bắt đầu không vâng lời và phê bình thầy. Trường hợp này rất phổ biến.
Và người xưa cũng có tâm lý như chúng ta hôm nay vậy. Đến lúc Đức Phật thấy những tỳ kheo đã bất trị, Người đành dùng một biện pháp khác đó là im lặng, nhưng là sự im lặng sấm sét cần thiết để thức tỉnh đại chúng.
Cũng vì lúc đó Tăng đoàn chưa hình thành giỏ giới luật thực sự nên các vị mới để xảy ra sự việc đáng tiếc như trên.
Sau này, Thế Tôn mới chính thức tuyên bố thành lập giới luật chính thức cho Tăng đoàn, có khuôn khổ quy định rõ ràng điều gì nên làm và điều gì không nên làm. Đã là giới luật khuôn phép cứng rắn thì phải có sự trách phạt nếu vi phạm.
Trở lại câu chuyện ở Kosambi. Sau khi rời khỏi tinh xá, Đức Phật đi đến thăm trưởng lão Bhagu và giảng một bài pháp cho trưởng lão. Rồi Người tìm đến khu rừng nguyên sinh tên Pārileyyaka và sống độc cư ở đó.
Vì Đức Phật đầy đủ hùng lực và tâm Người tuyệt đối an tĩnh nên việc sống độc cư trong khu rừng không có trở ngại gì. Tuy nhiên, với phước lực vô lượng, Phật không bao giờ bị ở một mình mà không được ai hầu hạ, ngay cả khi Người đã vào trong rừng sâu heo hút, thậm chí cũng không mang theo Ananda, người thị giả thân cận nhất.
Lúc đó, tự nhiên có con voi chúa với tuệ giác mẫn tiệp vượt hơn cả loài người, cảm nhận được Đức Phật là bậc siêu phàm nên đã đi đến xin được hầu Phật. Cần biết rằng trong các giống loài thì voi là một trong những loài có trực giác linh mẫn nhất, không khác gì con người. Những người dạy voi lâu năm đều biết điều đó, chúng có trực tánh thông minh kỳ lạ. Còn trong những loài cá thì có cá heo cũng vô cùng thông minh, có thể biết thẳng vào tâm con người.
Trong kinh ghi lại rằng con voi chúa cũng phiền mệt vì bầy đàn đông đúc của mình nên đã bỏ về khu rừng sống độc cư, và may mắn thay nó được hầu Đức Phật. Vừa trông thấy Phật, với trực giác bén nhạy nó đã biết ngay đó là bậc Thánh vượt cả trời người nên liền tự nguyện quỳ xuống lạy rồi theo hầu Đức Phật chu đáo như một người đệ tử tận tụy.
Trong đêm khi Phật ngủ, nó dùng vòi quấn tàng lá rồi quạt đuổi muỗi cho Phật. Đức Phật thì không bao giờ bị muỗi cắn nhưng voi vẫn quạt và đi tới đi lui như bảo vệ cho Phật. Voi còn tạo một chỗ trũng quanh tảng đá nơi có dòng suối chảy ngang qua rừng để làm chỗ tắm cho Phật. Rồi mỗi buổi chiều voi đi xuống trước, dọn dẹp hết rác để nước mới chảy vào chỗ trũng, chừng nào thấy nước sạch trong rồi mới thỉnh Đức Phật đến tắm. Ngày ngày voi đi tìm hái trái rừng, chọn những trái chín ngon mang về cúng Phật...
Truyện kể lại rằng, trong thời gian ấy, có một con khỉ chúa cũng rất thông minh đã bắt chước voi hầu Phật với tâm hết sức cung kính, bởi nó cũng cảm nhận được Phật là một vị Thánh tột độ. Sau này khi học đến chuyện tích về hoàng tử Nanda ta cũng sẽ thấy tâm cung kính của ngài Nanda với Đức Phật cũng thật lớn lao kỳ lạ, không thể giải thích được.
Con voi và con khỉ trong câu chuyện này cũng thế, nhưng con khỉ không may chết sớm. Vì được hầu Phật nên nó quá vui mừng, nhảy nhót lung tung rồi đạp nhằm nhánh cây gãy, nó rơi xuống và bị một nhánh cây đâm xuyên qua tim. Sau khi chết, khỉ liền được lên đến cõi trời bởi tâm kính Phật quá mạnh. Còn voi thì may mắn hơn, được theo hầu Phật cho đến hết mùa hạ.
Tuy nhiên, còn một chi tiết rất quan trọng là trong thời gian Thế Tôn an cư trong rừng, Người luôn được Tôn giả La Hầu La cùng một nhóm thám tử bí mật bảo vệ chăm sóc, như: quét dọn chỗ nghỉ, thay cỏ mới, rót đầy nước nóng nấu với lá thơm vào chiếc ghè, mang thức ăn xớt vào bát của Phật,...
Cùng thời điểm đó, tại tinh xá Ghosita các cư sĩ Phật tử tới lui bắt đầu phát hiện rằng Đức Phật đã ra đi không một lời từ giã. Họ xôn xao hỏi: “Thế Tôn đã đi đâu rồi? Vì sao Thế Tôn lại ra đi?” Các tỳ kheo đáp: “Bởi vì Thế Tôn đã bảo chúng tôi đừng tranh cãi, hãy sống hòa hợp nhưng chúng tôi không làm theo, vì vậy mà Thế Tôn đã ra đi.”
Các cư sĩ bắt đầu nổi giận: “Khi xuất gia theo Thế Tôn, các vị đã hứa là sẽ đem hết thân mạng mình để tôn thờ Thế Tôn. Vậy mà một lời dạy của Thế Tôn các vị cũng không nghe theo. Như thế các vị không xứng đáng hưởng sự cung kính cúng dường của chúng tôi nữa. Từ đây xin đừng bao giờ đến gặp chúng tôi.”
Thế là từ đó, suốt mấy tháng mùa hạ các cư sĩ không mang đồ ăn đến cúng nữa. Khi các vị đi vào làng gần đó để khất thực, có lẽ vài người cư sĩ vẫn cúng dường nhưng không đáng kể, vì nếu chia ra thì mỗi vị chỉ được một ít nên vẫn không đủ. Còn đa số cư sĩ vì quá giận nên đã không cúng dường, không cung phụng gì cho tăng chúng. Trong khi theo luật thì trong ba tháng hạ chư Tăng không được phép đi khất thực nơi xa, điều này được giới luật quy định rất nghiêm ngặt nên không ai dám vi phạm cả. Các pháp sư không dám ra ngoài vì sợ luật sư phê bình, còn các luật sư thì tuyệt đối không dám đi bởi từ trước tới nay chuyên phê bình người khác. Thế là các tỳ kheo đành ở yên trong tinh xá. Kinh ghi lại là mùa hạ năm đó chư Tăng ở vùng Kosambi đã đói lả đến mức gần chết. Mà đến lúc cái chết đã gần ngay trước mắt thì không còn ai tranh cãi đúng sai nữa.
Lúc đó các vị mới hối hận và nghĩ tại sao từ một chuyện rất vô nghĩa mà mình cãi nhau dai dẳng, không chịu nghe lời khuyên can của Đức Phật đến nỗi Người phải bỏ đi, cư sĩ nổi giận và bây giờ tất cả đều gần chết đói. Đến khi đã quá rã rời, các vị mới xin lỗi nhau, nguyện sống hòa hợp không tranh cãi hơn thua nữa.
Vì sự phản ứng quyết liệt của những cư sĩ quanh vùng Kosambi nên chư Tăng đều rã rời kiệt sức và sau khi đã nhận ra lỗi lầm, họ đến nói với các cư sĩ:
- Đạo hữu, chúng tôi đã hòa hợp, xin đối với chúng tôi như xưa.
- Thưa chư tôn giả, các vị đã sám hối với Đức Thế Tôn chưa?
- Chưa, đạo hữu.
- Vậy thì hãy sám hối với Thế Tôn, và ngay khi được Phật tha lỗi, chúng tôi sẽ trở lại với các vị như trước.
Các vị tỳ kheo muốn đi tìm gặp Phật để sám hối nhưng vì đang giữa mùa an cư nên các vị phải ở yên trong tinh xá chờ cho qua hết ba tháng hạ. Rồi có các tỳ kheo ở nơi khác biết chuyện cũng tìm về, và ngài Ananda cũng biết sự việc xảy ra nên dẫn theo đoàn tỳ kheo đi tìm Phật để xin sám hối.
Đến khu rừng Pārileyyaka, ngài Ananda không để các tỳ kheo đi vào mà đích thân ngài vào gặp Phật trước. Ngài quỳ xuống đảnh lễ Phật và nói: “Bạch Thế Tôn, sự tình đã xảy ra như thế, các vị tỳ kheo nay đã biết lỗi, chúng con xin Thế Tôn hoan hỷ chấp nhận sự sám hối của họ và xin Thế Tôn hãy về sống với chúng con”. Lúc đó Đức Phật mới cho gọi các tỳ kheo vào. Thấy đông người xuất hiện voi chúa định xông tới, khi Đức Phật bảo: “Đây là các đệ tử của ta” nó mới lui lại. Và Đức Phật đã dạy các tỳ kheo: Chỉ vì không nghĩ rằng ai rồi cũng phải chết nên tranh cãi không thôi, nếu hiểu rằng vô thường đang kéo đến thì còn ai muốn hơn thua nữa?
Đức Phật chỉ nói vài câu kệ đơn giản để quở trách các tỳ kheo mà cũng ứng với sự tình bị bỏ đói thê thảm đến gần chết mà các vị vừa trải qua. Nghĩa là bản năng hơn thua hiếu thắng cũng phải chịu thua bản năng sinh tồn, lúc đói gần chết thì không ai còn tranh cãi nổi nữa.
Khi Đức Phật theo đoàn tỳ kheo ra về, voi chúa lặng lẽ tiễn đưa đến bìa rừng và muốn theo Phật về tinh xá. Nhưng Phật đã quay lại nói: “Con phải ở lại, con không thể ở gần loài người được, rất nguy hiểm cho con”. Rồi Phật nói thêm: “Đây là lần cuối ta gặp con, trong kiếp này con không thể gặp lại ta nữa, và trong kiếp này con cũng không thể chứng được thiền định hay Thánh quả nào cả”. Mặc dù cái duyên rất đủ nhưng vì nghiệp cũ vẫn còn, kiếp này phải mang thân súc sinh nên voi không thể chứng được Thiền định hay Thánh quả, đành chờ đợi sang kiếp sau.
Voi quỳ xuống lạy Đức Phật, lưu luyến nhìn Phật ôm bình bát theo các tỳ kheo ra đi. Cho đến khi dáng Phật đã khuất tầm mắt, con voi liền vỡ tim chết và truyện kể rằng sau đó voi được sinh lên cõi trời.
Trên đường về, Người cùng đoàn tỳ kheo đi đến khu rừng Sừng Bò gặp ba tôn giả Kimbila, Anuruddha, Nandiya. Ba vị từng là những thanh niên sống trong hoàng cung, là hoàng thân quốc thích của hoàng tộc nhưng rồi đã dõng mãnh xuất gia và được đắc đạo, sau đó cùng sống với nhau trong một khu rừng.
Đức Phật hỏi:
- Ở đây đời sống các ông như thế nào, sức khỏe có tốt không?
- Dạ tốt, bạch Thế Tôn.
- Các ông đi khất thực có đủ ăn chăng?
- Bạch Thế Tôn, vì dân làng có tín tâm nên chúng con được đầy đủ vật thực.
- Các ông sống với nhau có hòa hợp chăng?
- Bạch Thế Tôn, chúng con sống hòa hợp như nước với sữa.
Thời Đức Phật có thành ngữ “hòa hợp như nước với sữa”, vì nước và sữa khi hòa vào nhau sẽ tan ra, không giống như nước với dầu. Đức Phật lại hỏi:
- Dựa vào quan điểm nào, phương pháp nào mà các ông có thể sống hòa hợp với nhau?
- Bạch Thế Tôn, mỗi người chúng con tự ý thức trách nhiệm của mình không đợi ai nhắc. Vào buổi sáng ai thức dậy trước sẽ lo dọn quét tinh xá, thứ gì cần chỉnh thì điều chỉnh, thứ gì cần sắp đặt thì sắp đặt, thứ gì cần dọn rửa thì dọn rửa. Sau đó chúng con chia nhau đi khất thực. Trở về tinh xá, trước khi thọ thực chúng con luôn chừa lại một phần để phòng khi có huynh đệ nào về sau mà khất thực không đủ, như thế huynh đệ vẫn còn phần ăn được sớt lại. Trong mọi việc chúng con luôn sống theo tâm của huynh đệ, tâm huynh đệ muốn thế nào chúng con sẽ sống theo như vậy, chúng con không sống theo ý của mình.
Đức Phật tán thán ba vị Alahán ở đó đã có một cuộc sống hòa hợp, vô ngã. Nhờ vô ngã mà các vị đã đạt được sự hòa hợp tuyệt đối như vậy. Thứ nhất các vị có niềm tin rằng huynh đệ của mình là người đầy đủ giới hạnh, trí tuệ. Thứ hai, vì tin tưởng lẫn nhau nên các vị cứ sống theo tâm của huynh đệ, không cần phải thắc mắc. Và khi cả ba vị đều nghĩ như thế, đều sống theo tâm ý nhau và theo đạo lý, không ai còn bản ngã thì cuộc sống của các vị trở nên hòa hợp, gắn bó và đẹp đẽ không thể tưởng tượng được.
Rồi Đức Phật đã ấn chứng và thọ ký rằng: “Từ đây cho tới vĩnh viễn về sau, chúng sinh nào nghe đến danh hiệu của ba tôn giả Kimbila, Anuruddha, Nandiya mà khởi lòng kính ngưỡng thì sẽ thành tựu được nhiều công đức trong cuộc sống.”
Biết được điều này rồi thì từ nay, mỗi khi gia đình, công sở hay nơi mình sinh sống có bất hòa, chúng ta hãy niệm danh hiệu của ba vị. Hoặc những lúc công việc ta sắp bước đến có nhiều bất trắc hiểm nguy đón chờ thì cũng hãy niệm danh hiệu ba vị, rồi mọi việc sẽ được bình yên. Vì công đức từ đời sống hòa hợp vô ngã của các vị đã được đích thân Đức Phật ấn chứng, thọ ký và làm nên một thần thông tồn tại vĩnh viễn về sau. Điều này kinh điển đã ghi lại rất rõ ràng nhưng vì ít ai để ý đến đoạn kinh này nên khi gặp chuyện chúng ta thường không nhớ để niệm danh hiệu của ba vị tôn giả.
Sau khi thăm ba tôn giả Kimbila, Anuruddha, Nandiya và nói bài kinh Sống hòa hợp (Tiểu kinh Rừng Sừng Bò), Đức Phật cùng đoàn tỳ kheo đi vào xứ Kosala của vua Ba Tư Nặc. Nghe tin có các tỳ kheo từ Ghosita thuộc Kosambi đến, vua Ba Tư Nặc đích thân kéo quân lại ngăn cấm không cho các vị bước vào lãnh thổ của mình. Đến khi thấy Đức Phật vua mới xuống voi, quỳ lạy Phật và nói rằng:
- Bạch Thế Tôn, đây có phải là những tỳ kheo mà trong ba tháng mùa hạ vừa qua đã tranh cãi nhau dữ dội hay không?
- Đúng vậy.
- Bạch Thế Tôn, xin Thế Tôn cho phép con được cấm không cho các vị này bước vào lãnh thổ của con nữa.
- Này đại vương, các tỳ kheo này đã biết lỗi, đã ăn năn sám hối, đã hòa hợp rồi.
Nghe vậy vua Ba Tư Nặc mới rút lại lệnh cấm và mời các tỳ kheo đi vào vương quốc Kosala. Chúng ta thấy rằng, vào lúc cần thiết thì sự can thiệp của vua cũng rất quyết liệt. Bình thường thì chư Tăng đóng vai trò hướng dẫn quần chúng cư sĩ, nhưng vào lúc chư Tăng phạm sai lầm thì nhà vua, chính quyền và quần chúng cư sĩ lại chính là những người giúp chư Tăng điều chỉnh lại. Bởi không phải lúc nào chư Tăng cũng luôn đúng (trừ Đức Phật), vẫn có những vị phàm tăng chưa chứng Thánh quả nên còn cố chấp, thiên kiến và phiền não, luôn cho mình là đúng.
Tình trạng này hiện nay vẫn xảy ra. Đôi khi chúng ta vẫn bắt gặp những chia rẽ trong Tăng đoàn, người khẳng định giáo hội này là đúng, người cho rằng giáo hội kia mới chân chính... Và để bảo vệ quan điểm của mình, họ cực lực công kích bên kia. Nhưng vì không có áp lực của vua chúa, không có sức ép từ cư sĩ như thời Đức Phật nên sai lầm đó cứ tồn tại rất nhiều năm.
Đừng nên kể lỗi của người ra rộng rãi
Chúng ta phân tích câu chuyện trước rồi mới tìm hiểu bài kệ mà Đức Phật đã nói. Câu chuyện bắt đầu từ một vị luật sư không chịu yên lặng khi thấy lỗi của vị pháp sư, mà cái lỗi đó thật ra vị pháp sư cũng đã sám hối. Vậy mà chuyện thành ra trầm trọng làm chia rẽ cả Tăng chúng xứ Kosambi. Đó là nguyên nhân thứ nhất.
Ngẫm lại cuộc đời mình, ta thấy mình cũng từng phạm phải sai lầm như vị luật sư kia. Tức là nhiều khi một người phạm phải lỗi rất nhỏ, không đáng, vậy mà ta mang đi kể khắp nơi làm sự việc cứ trầm trọng dần. Điều này khiến chính bản thân bị tổn phước mà tình cảm của mình với mọi người cũng mất đi. Tất cả cũng chỉ bởi ta đã không kín đáo, rêu rao lỗi của người – đây cũng là nguyên nhân gây ra biết bao nhiêu phiền toái trên đời.
Từ đây chúng ta hãy nguyện với lòng mình, cũng xin hứa với Phật rằng:
Cho con biết im lặng
Không nói lỗi của người
Chỉ lặng lẽ dùng lời
Cầu cho người hết lỗi.
Mỗi đêm đều tụng như thế thì chúng ta mới tránh được cái tội như vị luật sư đã gây ra. Chỉ vì một chuyện lặt vặt trong buồng tắm, cái lỗi người huynh đệ vô tình phạm phải là không đáng nhưng vị này vẫn về kể cho đông đảo đệ tử nghe làm phát sinh đủ chuyện rắc rối, đời sống chung với nhau cũng vì thế mà mất vui. Điểm đầu tiên mà ta phân tích trong câu chuyện này là vậy.
Sự công kích của ta vô tình đánh vào uy tín, danh dự của người khác
Điểm thứ hai mà chúng ta thấy được qua câu chuyện trên là khi tai tiếng lan rộng, sự công kích của hai vị không còn là sự trách móc đơn thuần giữa cá nhân này với cá nhân kia nữa, mà đã trở thành sự tổn hại uy tín và danh dự của một vị thầy có đến bốn, năm trăm đệ tử.
Thực tế, vị thầy nào ít đệ tử thì tự nhiên vị ấy cũng ít xem trọng uy tín, còn một vị thầy đã có vài trăm chúng xuất gia, đệ tử tại gia cũng vài nghìn người, thì vấn đề uy tín cực kỳ quan trọng. Không phải vị đó chấp vào danh vọng hão huyền, mà vì đó là điều kiện để tiếp tục dạy đệ tử được. Đã nhận lãnh trách nhiệm dạy dỗ vài trăm đệ tử xuất gia cùng mấy nghìn đệ tử tại gia thì danh dự và uy tín là điều vô cùng cần thiết. Nếu không còn danh dự, uy tín thì đâu còn ai vâng lời, nghe mình dạy bảo nữa. Lúc này danh dự hay uy tín không còn là cái chấp nữa mà là một phương tiện để có thể làm thầy.
Cũng vậy, ngày xưa lúc chúng tôi chưa có đệ tử thì dù bị ai gièm pha công kích như thế nào cũng thấy không quan trọng, cứ cười cười không trả lời. Nhưng bây giờ có đệ tử rồi, chúng tôi biết rằng mình không được quyền như vậy nữa, mà buộc phải giải thích, đính chính lại ngay rằng không có chuyện như thế, như thế... để các đệ tử có niềm tin mà tiếp tục theo thầy học đạo.
Nên chúng ta hãy thông cảm với vị pháp sư trong câu chuyện trên, bởi một khi tai tiếng đã lan rộng thì nó lập tức đánh vào cái danh dự, uy tín của ông, buộc ông phải lên tiếng bảo vệ mình. Tuy nhiên, khi ông bảo vệ mình, chứng tỏ rằng mình không sai thì ai là người sai? - Vị luật sư. Mà vị luật sư cũng có danh dự, uy tín cần phải bảo vệ, nên ông buộc phải nói ai sai? - Pháp sư sai. Mọi chuyện trở nên ngày càng trầm trọng là vì vậy.
Đây là một nguyên lý tất yếu, khi sự tranh cãi lan rộng thì nó động đến một vấn đề rất quan trọng và cần thiết là danh dự, uy tín của một bậc thầy. Danh dự, uy tín của một bậc thầy không phải chuyện hão huyền, mà là phương tiện để vị ấy có thể dạy đệ tử, dù các thiền sư hay các Thánh sư không hề chấp.
Như ngày xưa ngài Động Sơn lúc gần viên tịch đã nói với các đệ tử: “Ta có tiếng tăm ở đời, ai có thể dẹp cho ta được?” Một đệ tử bước lên nói: “Hòa thượng cho con xin cái pháp hiệu”. Ngài Động Sơn cười nói: “Tiếng tăm ta đã hết” rồi tự tại viên tịch. Nghĩa là ngài Động Sơn thấy tiếng tăm vang xa khắp nơi chỉ là điều hão huyền nhưng ngài không nói ra ý này, chỉ hỏi “Ai có thể dẹp tiếng tăm cho ta được” để thử lòng các đệ tử. Và người đệ tử kia đã hiểu nên mới xòe tay xin thầy cho mình cái tên - tức là cái tên thì đâu thể cầm nắm được, vậy nó là điều gì đó không có thật, và danh dự hay tiếng tăm cũng vậy mà thôi, cũng là hão huyền. Cái tên không có thật, tiếng tăm cũng không có thật, như thế có cần phải dẹp tiếng tăm chăng? Không. Ngài Động Sơn cười vì biết người đệ tử của mình đã ngộ đạo.
Bản thân các thiền sư đều thấy danh vọng là hão huyền, nhưng trên phương diện dạy dỗ đệ tử thì danh dự, uy tín là rất quan trọng. Vì đệ tử mà các vị mới cần giữ uy tín và danh dự chứ không phải các vị vì bản thân mình. Như vậy, bài học thứ hai mà ta rút ra trong câu chuyện này là khi việc bắt lỗi đụng đến uy tín, danh dự thì mọi chuyện trở nên nghiêm trọng và không còn là vấn đề của cá nhân nữa.
Tỉnh táo thoát khỏi sự cộng hưởng tâm lý của số đông
Bài học thứ ba từ câu chuyện trên là khi số đông cùng tham gia vào thì người ta lập tức bị cộng hưởng tâm lý và trở nên bảo thủ, cố chấp khủng khiếp. Ví dụ có người thấy một huynh đệ của mình vào nhà bếp mở tủ thò tay bốc món gì đó cho vào miệng, vì nhìn không rõ nên người này mới hỏi:
- Này, anh ăn vụng gì đấy?
- Xin lỗi, huynh đừng nói ai, vì đói quá nên tôi tìm chút gì lót dạ để chốc nữa tụng kinh đỡ xót ruột.
Chuyện không có gì, và người phát hiện ra có khi cũng chẳng xem chuyện ăn vụng đó là quan trọng, nhưng nếu có năm người cùng biết rồi bàn ra tán vào thì cái tội ăn vụng bỗng thành rất lớn. Những người này sẽ kiên quyết bảo vệ quan điểm của mình và kết tội người phạm lỗi. Tương tự, nếu một mình mình chê ai đó thì ta sẽ dễ dàng bỏ qua, nhưng nếu năm người cùng chê giống mình thì ta không bỏ qua nữa mà ghim chắc trong lòng rằng người kia là xấu.
Hoặc ta phê bình kẻ kia ăn nói vô duyên, nói lung tung bừa bãi không đúng lúc... Chỉ một mình ta nghĩ như vậy, một chốc sau thì đã quên, gặp lại người ta mình cũng hết giận. Nhưng nếu có nhiều người cùng nhận xét, cùng thống nhất với nhau như thế, thì tự nhiên mình sẽ không bao giờ bỏ được cái ý phê bình ấy nữa. Và từ giờ cho đến lúc chết, người kia vẫn là kẻ vô duyên trong ý nghĩ của mình.
Ta nên nhớ, khi nhiều người cùng tham gia thì cái hiếu thắng, hơn thua, bảo thủ của con người là rất lớn. Do đó chúng ta nên cẩn thận trước quan điểm của số đông vì số đông không phải luôn đúng, nhiều khi họ không dùng lý trí để phán xét mà chỉ bị cộng hưởng tâm lý với nhau mà thôi. Nên khi thấy nhiều người cùng chống lại ai đó, chúng ta hãy cảnh giác vì rất có thể quan điểm của số đông đã sai.
Tâm lý số đông kích động bản năng hiếu thắng và lòng thù hận
Tâm lý số đông được cộng hưởng tạo thành sự cố chấp khủng khiếp, nhất là khi nó kích động bản năng hiếu thắng và lòng thù hận.
Nắm được tâm lý này, có những thế lực xấu sẽ lợi dụng kích động sự hơn thua và kiêu ngạo của con người. Bởi vậy chúng ta phải rất cẩn thận với bất cứ một tư tưởng chính trị nào mới được đưa ra. Nhất là trong thời đại ngày nay, khi mà những mưu đồ chính trị ngày càng tinh vi, thâm hiểm hơn, và các chính trị gia đều nắm rất rõ nguyên tắc này. Những thế lực xấu luôn nghiên cứu tâm lý quần chúng rất kỹ và họ biết nếu muốn quần chúng theo mình thì phải kêu gọi điều gì, phải kích động cho quần chúng ghét bỏ, căm thù, chống lại ai. Khi sự hận thù, căm ghét lây lan qua nhiều người rồi sẽ tạo thành sức mạnh rất khủng khiếp, có khi còn đủ sức lật đổ cả một chính phủ.
Chúng ta dễ dàng chứng kiến rất nhiều cuộc biểu tình nổi lên ở các quốc gia trên khắp thế giới chỉ bởi những lý do ban đầu rất lặt vặt. Ví dụ có viên chức nào đó trong chính quyền tham nhũng rồi câu chuyện được kể cho nhiều người nghe, nhưng thay vì kể với giọng ôn hòa khách quan, người ta cố ý kể với giọng đầy căm phẫn để kích động thù hận. Khi sự thù hận lan qua chừng vài nghìn người, nó bùng vỡ thành các cuộc biểu tình khắp nơi. Hoặc một người lên mạng than thở về thuế khoán nặng nề, cuộc sống chật vật. Từ một tâm sự cá nhân, một số người chia sẻ rồi lan truyền rộng rãi và kích động sự chống đối Nhà nước. Đến khi có đông người tham gia thì sự hung hãn ngày càng tăng, buộc phải có sự xuất hiện của cảnh sát để ngăn chặn. Rồi người biểu tình bắt đầu tấn công cảnh sát, đập phá tài sản bên đường, trở thành cuộc bạo loạn khủng khiếp, kéo dài nhiều ngày. Khi truy ngược lại nguyên nhân ban đầu của các cuộc nổi loạn, chống đối chính phủ, người ta nhận thấy rất nhiều vụ việc bắt nguồn từ những chuyện rất nhỏ, không đáng.
Do đó, khi thấy số đông đang bị kích động chúng ta phải khéo giữ gìn sự ôn hòa và khôn ngoan thoát ra, đừng để mình rơi vào một cái bẫy, một dòng thác do kẻ nào đó đã bí mật tạo ra. Hãy hiểu rằng số đông chính là nạn nhân, là con cờ trong cái bẫy mà thế lực xấu đã giăng sẵn.
Đức trọng quỷ thần kinh
Trong câu chuyện kể rằng cả chư Thiên trên các tầng Trời cũng chia làm hai nhóm, nhóm này bênh vực vị thầy này, nhóm kia bảo vệ vị thầy kia. Chúng ta nghe điều này thấy rất lạ lùng, nhưng đây là một sự thật. Chư Thiên trên các cõi trời vẫn chưa có chân lý tuyệt đối, dù các vị có thể sáng suốt hơn chúng sinh ở cõi người. Không thể phủ nhận một điều là các vị thiên tử có phước lớn, có thần thông hơn con người nên biết được nhiều chuyện, nhưng không có nghĩa là các vị đã thông suốt được mọi đạo lý. Đó là lý do tại sao chư Thiên vẫn phải xuống đảnh lễ một vị đạo sư ở cõi người nếu vị đạo sư đó có nguồn đạo lý tràn đầy. Cho nên, ông bà ta có câu “Đức trọng quỷ thần kinh”, tức là một vị dù chỉ mang thân xác con người nhưng nếu đức độ của vị ấy quá lớn thì quỷ thần dẫu có thần thông vẫn phải nể trọng là vì vậy.
Và cũng chính vì quỷ thần trong cõi siêu hình hay chư Thiên trên các tầng Trời không phải luôn luôn có được nguồn đạo lý cao siêu tuyệt đối nên người ta vẫn có thể mua chuộc được thần linh.
Ở cõi người thì việc mua chuộc, hối lộ quan chức để lấy lòng, mưu lợi cho bản thân không phải là chuyện hiếm. Thực tế cho thấy từ xưa đến nay, ở bất cứ quốc gia nào, tình trạng lén lút hối lộ các quan chức trong chính quyền vẫn luôn luôn tồn tại và chưa bao giờ chấm dứt. Với thần linh cũng vậy, con người cũng có thể mua chuộc được như thường. Ví dụ một ngôi đền có vị thần thật sự ngự trong đó và vị này cũng có chút phép thuật, nhiều người cứ mang trái cây, mang gà vịt đến cúng vái rồi cầu xin, vậy chứ vẫn được toại nguyện. Vì sao như vậy? Vì họ đã mua chuộc vị thần, vị thần đã thiên vị họ rồi nên sẽ dùng thần lực mà đáp ứng lời cầu xin của họ.
Vị thần ấy không phải là lẽ phải, vẫn còn tình cảm và vẫn có thể bị thiên vị. Chỉ có luật Nhân Quả là khách quan tuyệt đối và vượt qua tất cả, còn thần linh thì vẫn bị mua chuộc không khác gì các quan chức ở cõi người. Chúng ta vẫn nghe chuyện mỗi năm mọi người lại đến đền của bà chúa này, bà chúa kia dâng cúng để cầu xin được tài lộc buôn bán và đôi khi vẫn được như ý. Nhưng tiếc rằng năng lực của một vị thần ở trong ngôi đền không thể đủ sức bao trùm hết cả nước. Thần thông của họ có giới hạn nên chỉ ban phép giúp cho khoảng 10 người, 20 người, 50 người, 100 người là hết. Vậy mỗi mùa lễ hội người ta kéo 50 nghìn, 70 nghìn người tới thì sao? Thần lực của vị thần đó không đủ để đáp ứng. Mọi người sau khi dâng lễ về mà mua may bán đắt là do phước của họ chứ không phải do bà chúa ban cho, vì thần lực của bà chỉ ban được khoảng 100 người mà thôi.
Nhiều khi bây giờ bà không còn tồn tại ở ngôi đền cũ nữa, vì qua bao nhiêu năm hưởng sự cung kính, hưởng bao vật thực dâng cúng bà đã hết phước làm thần, và đã đi đầu thai, còn mọi người thì vẫn đều đặn đến cúng tế. Nhưng chính nhờ bà không còn tồn tại nên nhiều người mới không bị ‘vật’. Vì sao vậy? Vì họ đã cúng ‘giả’, đi thuê con lợn quay mang vào cúng rồi vác ra trả lại, rất nhiều người cúng giả dối như thế mà không ai bị vật vì bà chúa trong đền đã không còn ở đó nữa.
Đừng lan truyền lỗi của người
Trong câu chuyện trên, chúng ta thấy lỗi của vị pháp sư là không đáng, lỗi rất bé mà đã bị xé thành to, và điều này cũng thường xảy ra trong cuộc sống đời thường của chúng ta. Đôi khi có những điều rất lặt vặt mà ta xem là quan trọng rồi làm thành to chuyện gây bất hòa và phiền toái cho mọi người rất nhiều. Hãy nhớ rằng nếu ai đó có lỗi thật thì hãy để một mình người đó có lỗi thôi, đừng thêm người thứ hai có lỗi. Người thứ hai ấy là ai? Chính là người làm lớn chuyện bằng cách đi phê bình, công kích và nói xấu người phạm lỗi khắp nơi, và cái tội của người thứ hai này còn lớn hơn người thứ nhất.
Cho nên biết ai có lỗi chúng ta hãy lặng lẽ nguyện cầu cho họ vượt qua, đừng công kích rêu rao khiến mình trở thành người thứ hai có lỗi, và cái tội còn nặng hơn cả lỗi của người thứ nhất.
Mà trên đời này có ai là người không có lỗi? Ai cũng có lỗi cả. Đức Phật đã nói rằng: “Không có ai hoàn toàn được khen, cũng chẳng ai hoàn toàn bị chê”. Nghĩa là đến chính Phật khi làm điều tốt cho nhóm người này thì vô tình lại làm phiền lòng nhóm người khác, cứ như vậy. Đức Phật là bậc Thánh tuyệt đối mà còn phải than như vậy, huống hồ là phàm phu như chúng ta. Nên quả thật, chúng ta sống trên đời là đi trong lầm lỗi, không ai tránh khỏi cả.
Đặt trường hợp nếu có ai phát hiện ra lầm lỗi của mình rồi đem ra rêu rao, công kích khắp nơi thì chúng ta có vui lòng chăng? Không ai chấp nhận điều ấy cả. Do vậy, trước lầm lỗi của tha nhân thì chúng ta hãy yên lặng. Nếu mình có duyên thì hãy khuyên bảo họ, còn nếu không có duyên thì cũng thầm cầu cho họ tự biết lỗi rồi từ từ vượt qua được lầm lỗi chứ đừng buông lời chê bai.
Cho nên, việc chúng ta thấy một người có lỗi rồi đi nói xấu là một điều vô cùng tàn nhẫn và không công bằng. Bởi người phạm lỗi có khi họ đã sám hối xong, đã chấm dứt sự sai lầm rồi, trong khi điều chúng ta nói xấu thì vẫn tiếp tục lan truyền. Lầm lỗi của họ thì đã ngừng nhưng điều tiếng ta gây ra cho họ vẫn cứ tồn tại. Như thế ta đã rất tàn nhẫn và không công bằng.
Do đó trong cuộc sống này, chúng ta phải hết sức cẩn thận và kiên nhẫn, nhất là khi thấy ai phạm lỗi.
Đừng bao giờ kết tội ai lâu bởi có thể hôm nay họ sai lầm nhưng ngày mai họ đã ăn năn, tháng sau đã vượt qua rồi, hãy để một người có lỗi thôi chứ đừng tự biến mình trở thành người thứ hai có lỗi.
Dùng lỗi lầm của người khác để lôi kéo sự ủng hộ về mình là hành động vô đạo đức.
Khi có sự bất đồng xảy ra thì chúng ta hãy nhớ lại bài học từ câu chuyện này - đừng bao giờ để cho nhiều người biết về sự bất đồng đó. Ví dụ giữa mình với người thân hay với người huynh đệ có bất đồng thì hãy giữ trong lòng, đừng kể cho nhiều người biết nhằm kéo thêm sự ủng hộ về mình. Cách xử sự này chỉ khiến sự chia rẽ trầm trọng thêm, sự bất hòa lan rộng và rất khó hàn gắn lại. Không những thế, việc kể lể lỗi của người khác nhằm mục đích kéo thêm phe cánh, thêm người ủng hộ cho mình là cách hành xử của kẻ tiểu nhân, của người không có đạo đức. Còn người quân tử, có đạo đức khi có bất đồng thường giữ yên trong lòng, nhẫn nại chịu đựng, tìm cách hóa giải, chứ không cần lôi kéo thêm ai ủng hộ mình cả.
Ngay cả khi chúng ta không phải là người ở trong sự bất hòa ấy mà chỉ nghe kể lại thôi thì cũng xin giữ yên lặng, đừng mang đi rêu rao khắp nơi, kiểu như: “Ông A xem ông B như kẻ thù” hay “Ông B gặp ông A ở đâu là mắng chửi đó”. Có thể đúng là hai người họ không ưa nhau thật nhưng nếu không ai biết thì họ sẽ dần bỏ qua chuyện cũ để vui với nhau như xưa. Nhưng nếu ai cũng biết chuyện xích mích giữa họ rồi thì bỗng nhiên sẽ thành lớn chuyện. Nhất là khi người ngoài cứ ‘thêm mắm dặm muối’ vào thì mọi việc đã trở nên nghiêm trọng, họ sẽ không đội trời chung và căm thù nhau suốt đời.
Bản năng hiếu thắng hơn thua khiến người đệ tử không vâng lời, thậm chí công kích, kết tội cả thầy mình.
Khi xuất gia theo Phật ai cũng phát nguyện rằng sẽ đem cả thân mạng mình cho Phật. Người xuất gia chấp nhận từ giã cha mẹ, vợ con, anh em, khước từ những thú vui ăn ngon mặc đẹp, những lạc thú trần gian... để đi theo Phật bởi tin rằng con đường của Phật sẽ đưa mình đi đến một hạnh phúc lớn hơn mọi hạnh phúc nơi trần gian này, sẽ cho mình tình thương yêu lớn hơn mọi tình thương yêu của thế gian này. Tin vào điều đó nên các vị mới bỏ lại cuộc sống thế tục mà theo Phật, mang cả thân tâm, mạng sống mình cúng dường Đức Phật. Ngày đầu tiên xuất gia đa phần các vị đều phát nguyện như thế. Vậy mà nhiều người khi đụng chuyện hiếu thắng hơn thua vẫn sẵn sàng không vâng lời Phật ngay.
Mà thời đó các tỳ kheo không vâng lời Phật là còn nhẹ nhàng, vì thời nay người đệ tử còn chống đối, kết tội thầy mình luôn. Chẳng hạn có những người xuất gia chia làm hai phe để chống nhau, và vị thầy chung của hai phe đó đến khuyên bảo, khi ấy người đệ tử không còn hành xử được như các tỳ kheo ngày xưa. Ngày xưa các tỳ kheo nói: “Thôi thầy cứ ở yên để chúng con xử nhau, thầy già yếu rồi cứ lo tu là được...”, vẫn là ‘vô cùng lịch sự’. Còn thời nay người đệ tử sẵn sàng nói: “Thầy mà không để cho tôi xử vụ này là tôi xem thầy không ra gì”, “Tôi đúng mà thầy không thấy, thầy đòi xử hòa là sao?” Tức là chúng ta sẽ nói nặng, sẽ kết tội thầy mình nhu nhược không biết ai đúng ai sai; chúng ta ác độc hơn, tàn nhẫn hơn, hung dữ hơn,... ngày xưa rất nhiều. Khi đụng chuyện hiếu thắng, hơn thua là chúng ta lập tức quên hết những lời thề đem cả thân mạng theo thầy lúc xuất gia.
Chúng ta nên hiểu rằng, bên trong con người luôn luôn tiềm tàng bản năng hiếu thắng rất khủng khiếp và chính bản năng này sẽ khiến ta tạo tội rất nhiều. Lúc bình yên thì không ai thấy vì bản năng này đang ngủ ngầm ở đâu đó, đến khi gặp chuyện tranh cãi ta mới thấy nó thật dữ dội, nặng nề. Bản năng tranh cãi này chỉ chịu thua duy nhất bản năng “cơm” mà thôi. Chỉ khi nào thiếu cơm, hết cơm mới yên xuống, còn hễ vẫn còn cơm gạo, còn có cái mà nhai nuốt để có sức là cứ tiếp tục tranh cãi giành phần thắng về mình bằng được.
Vì vậy Đức Phật đã nói rằng, nếu biết ai rồi cũng phải chết thì đừng tranh cãi nữa. Nghĩa là cái tâm hiếu thắng chỉ chịu thua bản năng sinh tồn, khi nào bị dồn vào chỗ đói ăn người ta mới không còn lo tranh cãi để lo kiếm ăn. Khủng khiếp như vậy!
Vai trò của cư sĩ đối với Tăng đoàn
Chúng ta có thêm một nhận xét nữa là Đức Phật không bao giờ trực tiếp thực hiện việc xử phạt mà các vị hộ pháp sẽ làm chuyện đó. Nhưng ai là hộ pháp? Có thể là chư Thiên tử trên cõi trời hoặc cũng có thể là các cư sĩ. Người cư sĩ với vai trò là người cúng dường ủng hộ chư Tăng nên đôi khi ý kiến của họ cũng rất quan trọng, có thể giúp Tăng đoàn điều chỉnh lại những sai lầm. Ví dụ khi Tăng đoàn xuất hiện sự chia rẽ trầm trọng, các cư sĩ không theo bên này chống bên kia mà buộc các bên phải hòa hợp với nhau, nếu chư Tăng không làm được điều đó thì cư sĩ không thừa sự, không cúng dường nữa. Nhờ vậy mà chư Tăng cũng ngừng lại, thôi tranh cãi hơn thua.
Có thời gian chúng ta nghe chuyện những người xuất gia trong đạo Phật tranh cãi quyết liệt vì người bênh vực giáo hội này, người ủng hộ giáo đoàn kia. Sở dĩ điều này có thể xảy ra là vì các cư sĩ cũng chia rẽ, phe cư sĩ này theo giáo đoàn này, phe cư sĩ kia theo giáo đoàn kia... nên người xuất gia vẫn còn có chỗ dựa, vẫn còn có người ủng hộ để tiếp tục tranh cãi: “Chỉ có Tăng đoàn của tôi, giáo hội của tôi mới là chính thống, còn những Tăng đoàn, giáo hội khác là giả mạo.”
Nếu ngày nào đó toàn bộ cư sĩ rút lui và thống nhất với nhau rằng: “Nếu thầy cho mình là chính thống và công kích bên kia là giả mạo thì chúng con xin phép không cúng dường, không ủng hộ thầy nữa”. Cư sĩ quyết tâm đồng lòng như vậy thì người xuất gia sẽ không dám hơn thua nhau mà lúc đó sẽ phải lật đật lo đi tìm sự hòa hợp, không còn tự nhận mình là chính thống để kết tội người khác là giả mạo nữa.
Đây là bài học muôn đời cho chúng ta. Tăng đoàn sẽ tiếp tục bị chia rẽ nếu ta còn bênh phe này chống phe kia. Và như vậy, nếu chia rẽ Tăng đoàn là một trọng tội mà Phật gọi là tội “phá hòa hợp tăng”, ai phá hòa hợp tăng sẽ phải xuống địa ngục, thì ai là người sẽ xuống trước? Người nào còn thích bênh phe này chống phe kia khiến Tăng đoàn còn tiếp tục chia rẽ.
Do đó để tránh cái tội trên, chúng ta hãy quyết tâm giúp cho Tăng đoàn tìm lại sự hòa hợp bằng cách đến gặp những vị thầy cứ chống giáo hội này giáo hội kia và yêu cầu các thầy ngừng lại: “Các vị đã đầu tròn áo vuông thì đều là con Phật, đều là một cả, không phân chia giáo hội này giáo hội kia, nếu quý thầy cứ tiếp tục chống nhau chúng con sẽ không ủng hộ nữa”. Tăng đoàn sẽ hòa hợp khi tất cả Phật tử đều đồng lòng như vậy.
Sự kiện xảy ra thời Đức Phật trên đây cũng là bài học để hôm nay chúng ta có thể ôn lại, vừa tránh cái tội cho chư Tăng mà cũng tránh cái tội cho chính mình. Chính nhờ quần chúng quyết liệt “cấm vận” mà Tăng đoàn thời Đức Phật đã chấm dứt sự kiện tranh cãi từ cõi đất lên đến tận cõi trời. Vai trò của quần chúng quan trọng là như vậy.
Cho nên, nếu quần chúng được giáo hóa bởi một đạo lý tốt đẹp thì cuộc đời này sẽ rất tốt đẹp, và Phật Pháp cũng sẽ rất tốt đẹp. Còn nếu đa phần quần chúng không thấm nhuần một đạo lý chân chính, mà bị ảnh hưởng bởi những tư tưởng có một chút cực đoan, một chút mê tín, một chút thụ động, một chút hơn thua, tự tôn... thì ta biết chắc hai điều, một là Phật giáo sẽ suy thoái đổ vỡ và hai là cuộc đời này cũng sẽ ít nhiều suy thoái theo.
Sức mạnh quần chúng là vô cùng quan trọng như thế nên chúng ta hãy cố gắng mang đạo lý chân chính tốt đẹp đến cho mọi người, đến mọi ngõ ngách trong cuộc đời này.
Nhưng, thế nào là đạo lý tốt đẹp?
Thực tế là các vị thầy, các giảng sư thường bị tâm lý chủ quan, cho rằng lý thuyết mà mình đang hành trì, đang giảng dạy là hay. Vì tin như thế nên các vị mới dõng dạc thuyết giảng, lan truyền cho nhiều người được. Ngay cả với bản thân chúng tôi cũng vậy, nếu bây giờ chúng tôi nói rằng những điều mình đang giảng là số một thì đó cũng là chuyện bình thường của một con người tầm thường mà thôi. Bởi thế mà chúng tôi chưa bao giờ dám nói giáo lý mình đang giảng là số mấy cả, chúng tôi chỉ khuyên mọi người hãy cố gắng tìm một đạo lý tốt đẹp và truyền bá rộng rãi khắp nơi, đây là công đức rất lớn. Vì khi đa số quần chúng có được đạo lý tốt đẹp rồi thì cuộc đời này sẽ tốt lên, Phật giáo sẽ tốt lên.
Do đó, chúng ta sẽ xây dựng xã hội, xây dựng thế giới và cũng góp phần xây dựng đạo pháp bằng cách giúp cho mọi người chung quanh mình thấm nhuần được một đạo lý chân chính. Mà đạo lý đó nằm ở đâu? Xin hãy tự mình tìm kiếm, và nếu không tìm ra xin hãy cầu Phật gia hộ: “Lạy Phật, từ xưa đến nay rất nhiều vị đạo sư đã giảng dạy vô số triết thuyết khác nhau nhưng bằng trí tuệ non nớt của mình, con thấy ai cũng hay cũng đúng. Xin Phật gia hộ cho con gặp được vị minh sư, gặp được một đạo lý chân chính để đi theo, tu học và truyền b á” . Nhờ lời cầu nguyện mỗi ngày như thế mà một lúc nào đó chúng ta sẽ có duyên lành gặp được một đạo lý chân chính mà đi theo.
Còn thông thường thì vị thầy nào cũng hoặc âm thầm hoặc công khai khen ngợi giáo lý của mình là chân chính, là cao siêu, là lợi ích nhất. Nên chúng ta đừng vội tin mà hãy biết đó chỉ là một tâm lý bình thường của con người mà thôi.
Đi qua một cuộc tranh cãi, tâm hồn con người đều tụt dốc Ta trở lại bài kệ:
Hơn thua nhau bởi vì
Quên rằng ai cũng chết
Nếu biết chết đang chờ
Còn tranh cãi làm chi.
Bài kệ này thật ra có thể hiểu nôm na là: chết đến nơi rồi còn ở đó mà cãi nhau. Bình thường bài kệ nào Đức Phật nói ra cũng rất sâu sắc, mỗi lời dạy của Người chúng ta phải suy ngẫm rất kỹ mới hiểu hết được, nhưng tại sao trong trường hợp này Đức Phật lại nói rất đơn giản, không có gì đặc biệt như vậy? Bởi vì trải qua mấy tháng trời tranh cãi, tâm hồn của các vị đều đã bị tuột dốc, không đủ để tiếp thu đạo lý cao siêu nào cả.
Chúng ta cũng vậy, sau một cuộc cãi vã, sau một trận hiếu thắng rồi tâm chúng ta đều bị sa sút và trở nên cạn cợt hơn trước. Vì vậy hãy giữ lòng mình tránh khỏi cái tâm hơn thua, mỗi khi ta muốn tranh hơn với ai thì hãy biết rằng đạo đức mình đã bị khuyết lở rồi. Các tỳ kheo năm xưa cũng vậy, sau những ngày tháng tranh cãi tâm hồn các vị cũng đã tuột dốc nên Đức Phật không nói những điều sâu xa, mà Người chỉ lấy cái chết ra cảnh tỉnh mà thôi.
Lấy cái chết để cảnh tỉnh con người
Có thể thấy rằng cái chết là điều hiển nhiên, dù giàu hay nghèo, mạnh hay yếu, khôn hay dại, nói nhiều hay nói ít... tất cả rồi đều phải chết. Chính vì thế Phật đã lấy cái chết ra để cảnh tỉnh chư Tăng xứ Kosambi.
Còn những điều khác trên đời thì người có người không nên chưa đủ sức cảnh tỉnh. Ví dụ ta nói: “Thôi các anh đừng cãi nhau nữa, biết đâu lát nữa ra đường bị xe tông bây giờ”, nhưng không phải ai cũng bị xe tông, có người sống khỏe mạnh đến già mới chết. Hoặc nói: “Mày cãi cho hăng đi, méo miệng bây giờ”, nhưng đâu phải ai cũng bị méo miệng, có người đến già vẫn không bị méo miệng. Dọa những điều tương tự như thế người ta không sợ vì không phải ai cũng gặp phải, nên Phật đã lấy cái chết ra cảnh cáo, bởi sự thật là ai rồi cũng phải chết.
Hơn nữa, Đức Phật lấy cái chết ra cảnh tỉnh cũng từ thực tế là vừa rồi các tỳ kheo đã bị bỏ đói đến suýt chết. Mãi đến hết mùa hạ các vị mới lật đật đi khất thực, nhiều người thương tình cũng cúng dường nên sau khi sức khỏe phục hồi các vị mới đi đến khu rừng Pārileyyaka xin sám hối với Đức Phật. Nếu không đi khất thực được thì có lẽ các vị đã đói lả và chết trong tinh xá, không đi tìm Phật nổi.
Trong nhiều trường hợp, ta cũng có thể dùng cái chết để cảnh tỉnh người khác. Ví như có người tối ngày suy tính để tìm cách kiếm thật nhiều tiền, tích lũy thật nhiều tài sản, vậy ta có thể nói với họ: “Sau khi chết liệu anh có thể mang theo được điều gì trên thế gian này? Chẳng có gì cả, nên anh cứ chất đống tiền trong nhà để làm gì?” Người đó sẽ giật mình, nhận ra sau bao nhiêu năm lao vào làm giàu họ đã quên mất một điều là cái chết đang chờ mình ở cuối con đường, mà chết rồi thì không thể mang tiền theo được...
Rất nhiều người từng rơi vào tình trạng này, bởi con người ta có một tâm lý hơi lạ lùng, đó là: khi chất đầy tiền trong tủ tự nhiên lại thấy yên tâm. Ví dụ có người ngày ăn 3 bữa cơm, mặc 2 bộ quần áo, một tháng cần 3 đến 5 triệu là trang trải đủ. Nhưng dù một tháng làm đến 10 triệu người này vẫn chưa yên tâm, vẫn loay hoay, chạy vạy làm thêm cái này cái kia để một tháng chi ra 5 triệu thì thu vào phải 50 triệu mới thấy dễ chịu.
Chính vì cái cảm giác yên tâm, dễ chịu này mà người ta cứ lao vào kiếm tiền, chấp nhận cực khổ, đôi khi dám nhúng tay vào cả điều tội lỗi. Với những trường hợp như thế, ta hãy lấy cái chết ra nhắc nhở: “Chết đi rồi anh không mang theo tiền bạc được đâu, chỉ mang được tội hay phước mà anh đã tạo trong kiếp sống này mà thôi. Vậy anh cực nhọc một đời, tội lỗi một đời, hơn thua tranh giành một đời làm chi khi đến lúc chết cũng phải buông xuôi hết, chẳng giữ được gì cả. Tiền bạc không phải là giá trị để mang theo.”
Hoặc có người thấy ai giỏi hơn là họ cứ khó chịu và ganh tị chẳng hạn, ta cũng hãy khuyên họ: “Thôi ganh đua làm gì, chết có còn gì nữa đâu, có sống mãi được đâu mà anh cứ ganh tị đòi hơn người khác...”. Dùng cái chết để cảnh tỉnh đôi khi cũng khiến người ta giật mình lại. Hoặc với người nóng giận cũng vậy, khi họ đang phùng mang trợn mắt phừng phừng tức giận, ta bảo họ hãy nhìn vào ti vi: “Anh có thấy người đàn ông nằm chết giữa rất nhiều xác người ngổn ngang kia không? 5 phút trước khi sóng thần đến, ông cũng nóng giận như anh bây giờ đấy.” Nói vậy có khi người ta giật mình.
Tức là lấy cái chết ra để cảnh tỉnh con người
cũng hay lắm chứ không phải không.
Phép tu “tử niệm”
Thường suy tư về cái chết, đối diện với cái chết cũng là một pháp tu độc đáo mà đạo Phật gọi là “Tử niệm”. Thông thường con người hay lảng tránh và xem cái chết là điều chẳng có gì hay, là chấm dứt, là đau khổ. Nhưng không ngờ chúng ta đang trốn chạy điều mà ai cũng phải đi tới. Chi bằng từ bây giờ chúng ta hãy đối diện, suy tư về nó và có sự chuẩn bị trước, như thế vẫn hay hơn. Và khi đối diện với cái chết như thế, tự nhiên ta sẽ ngộ ra nhiều điều trong cuộc sống này. Ví dụ, “hãy sống như là ngày mai không còn được sống nữa”, rồi sẽ thấy cuộc sống mình đẹp vô cùng.
Hãy thử tưởng tượng ngày mai mình sẽ chết thì hôm nay chúng ta phải làm gì? Chắc chắn là không ai cố kiếm thật nhiều tiền nữa, mà sẽ viết email, nhắn tin từ giã: “Trước giờ nếu tôi có làm anh buồn lòng, thôi anh bỏ qua cho tôi nhé”; “Tôi để dành cho anh mấy phần quà ở trong nhà, mai tôi phải đi xa không mang đến kịp, anh nhớ đến lấy giúp”. Tức là nếu biết ngày mai mình sẽ chết thì hôm nay chúng ta sẽ đối xử rất tử tế với nhau và việc vô cùng quan trọng với mình lúc đó chỉ là bày tỏ tình cảm cho nhau. Còn lại bao giận hờn oán ghét, bao tham lam ganh tị trước kia ta đều bỏ hết. Việc cần làm nhất bây giờ là chúng ta làm sao tìm lại những người mà trước kia mình đã sơ xuất trong đối xử, để xin lỗi, bày tỏ tình cảm với họ. Có như vậy thì ngày mai mình mới thanh thản ra đi được. Tâm lý chung là như vậy.
Vì thế pháp tu “tử niệm” – đối diện với cái chết là pháp tu rất hay, khiến con người sống tử tế với nhau, bỏ đi những hơn thua cố chấp vô lý.
Còn bây giờ, dù không phải là ngày mai mình sẽ chết, nhưng ta biết chắc rằng lúc nào đó mình cũng phải chết thì ngay từ bây giờ, điều ta phải làm là gì? Phải lo tu, lo tạo công đức để mang theo sang cõi bên kia. Vì khi qua cõi bên kia, chúng ta không thể mang theo được bất cứ điều gì của thế gian này, ngay cả khi mình được sắm cho chiếc hòm thật đẹp thì cũng phải bỏ lại, không vác theo qua được. Điều duy nhất mà chúng ta có thể mang theo được chỉ là công đức mà thôi. Thế nên từ nay trở đi, trong từng giờ từng phút còn lại của cuộc đời, chúng ta hãy chắt chiu từng chút công đức, làm bao nhiêu điều phước, đối xử tử tế với con người và lễ Phật thiết tha.
Người thích nhường nhịn điều tốt đẹp cho kẻ khác là người có phẩm chất của bậc Thánh
Bình thường khi chưa để ý đến cái chết thì ta giành nhau vật chất trước, rồi khi vật chất không còn quá nặng, có người đã đủ ăn đủ mặc thì họ chuyển sang tranh giành với nhau về uy tín, ý kiến, tư tưởng, quan điểm, tình cảm thương mến... tức là chuyển qua yếu tố tinh thần. Bản chất con người là thế, luôn muốn hơn người khác, không chịu nhường cho ai hơn mình. Gốc rễ của vấn đề nằm ở chỗ này, và đó là biểu hiện của phàm phu. Ngược lại, nếu ai có cái tâm thích cho người khác hơn mình thì đó là người có phẩm chất của bậc Thánh.
Phàm phu bình thường luôn muốn mình là số một, mình là người tốt nhất, giỏi nhất, uy tín nhất, được ưu ái nhất... nên nếu ai xuất hiện tâm lý “ngược đời” là muốn người khác hơn mình, có vật chất họ nhường vật chất, có danh dự họ nhường danh dự, thậm chí có thể nhường luôn chiến thắng vinh quang cho kẻ khác, thì người ấy có cái chất làm Thánh trong tâm, và chắc chắn sẽ được chư Phật, chư Thiên yêu mến.
Trong những mẩu truyện “Nét đẹp tâm hồn” trên internet có câu chuyện “Hai lần chiến thắng” nội dung như sau: Trong cuộc chạy đua marathon tại một trường phổ thông, có đứa bé trai khôi ngô, hiền lành, đạo đức và khỏe mạnh, trong vòng đua thứ nhất đã nhanh chóng chiến thắng. Gia đình cậu bé vui mừng reo hò trên khán đài. Sang ngày bước vào vòng đua thứ hai, cậu bé vẫn tiếp tục dẫn đầu nhưng bỗng nhiên càng về gần đích càng chạy chậm dần, cuối cùng thua luôn năm, sáu người bạn.
Cha mẹ cậu bé ngạc nhiên hỏi:
- Bố mẹ thấy con vẫn dư sức vượt lên, tại sao con lại đuối sức?
- Dạ con đã thắng một lần rồi, hôm nay con để cho bạn khác thắng.
Câu chuyện dừng lại ngang đó, lấy tựa là “Hai lần chiến thắng”. Chúng ta thấy rằng lần thứ nhất cậu bé đã thắng về thể lực, nhưng lần thứ hai đã thắng được cái tâm ích kỷ hơn thua của mình.
Nhìn mọi người vượt hơn mà lòng mình vẫn vui mừng thật sự, không hề gượng gạo – người như thế thật sự có cái chất làm Thánh trong tâm. Còn phàm phu bình thường không thể làm được như vậy. Ví dụ nghe ai nói: “Ồ, chị kia đã đạt được phần thưởng cao quý”, ta cũng đến chúc mừng, tay thì vỗ, miệng thì cười nhưng trong lòng không thật vui. Tức là gượng gạo không thật lòng. Chỉ những người có phẩm chất cao quý đặc biệt trong tâm mới có thể đi ngược lại khuynh hướng đố kỵ tầm thường được.
Tuy nhiên, chúng ta đừng hiểu rằng nhường lại tất cả là tốt. Ví dụ ta nhường lại diễn đàn của mình cho kẻ xấu, khi họ cầm được micro rồi là chỉ đào sâu sự chia rẽ, thổi bùng sự hận thù trong lòng mọi người thì sự nhường nhịn của ta là sai lầm và mình sẽ mang tội. Hoặc ta nhường một chức vụ quan trọng cho người gian tham, ta nhường lại uy tín của mình cho người kém đạo đức... tất cả những sự nhường nhịn như thế đều sai. Vì khi kẻ xấu có được chức vụ, địa vị, uy tín quyền lực rồi thì thế nào cũng lợi dụng điều đó để làm bậy và xúi giục mọi người làm bậy theo. Như thế cái tội của ta là rất lớn.
Dùng nhân quả nghiệp báo mà cảnh tỉnh con người
Chúng ta đã nói rằng ‘hãy lấy cái chết để cảnh tỉnh con người’, nhưng thật sự có những người mà sự mưu tính của họ còn vượt hơn cả cái chết nên cái chết không còn làm họ sợ hãi nữa. Ví dụ nếu ta nói với một đại gia: “Cả đời anh kiếm thật nhiều tiền để làm gì, chết rồi đâu mang theo được”, ông sẽ trả lời: “Không, tôi đã viết lại di chúc rồi, sau khi tôi chết gia tài của tôi sẽ để lại cho đứa này đứa kia...”. Vậy bây giờ ta nói đến cái chết ông có sợ không? Không. Ông vẫn tiếp tục làm giàu, ngày nào còn sống thì còn tìm cách tích lũy thêm tài sản bởi gia tài đó con cháu ông sẽ hưởng, tức là cái tham nó vẫn truyền đi chứ không hết. Người có suy nghĩ như thế thì sự đáng sợ của cái chết vẫn không thể cảnh tỉnh họ được.
Hoặc có người đang muốn bành trướng giáo phái của mình, nếu bây giờ chúng ta nói: “Ông gắng gượng làm gì, cái chết đến bây giờ”, ông cũng sẽ nói: “Chính vì lo cho ngày mình sẽ chết nên tôi phải cày, phải hoạt động, để sau khi tôi chết giáo phái của tôi vẫn tiếp tục tồn tại và lớn mạnh”. Đối với người này, chúng ta càng nói đến cái chết bao nhiêu thì họ càng điên cuồng truyền đạo bấy nhiêu. Hoặc người đứng đầu quốc gia cũng phải sắp xếp lên kế hoạch rất xa cho mọi việc của đất nước, càng mang cái chết ra dọa bao nhiêu thì họ càng làm việc dữ dội bấy nhiêu, họ nỗ lực không ngừng để sau khi họ chết mọi việc được yên ổn tốt đẹp.
Với người bình thường thì cái chết sẽ làm người ta sợ. Nhưng với những người đã lo toan chuyện lớn thì đúng là họ nhìn qua khỏi cái chết, họ luôn cố gắng tính toán sắp đặt mọi chuyện nên càng nói đến cái chết bao nhiêu họ càng bươn tới bấy nhiêu. Có những trường hợp mà cái nhìn về sự nghiệp, vinh quang, tiếng tăm, hoặc sự hơn thua của con người đã vượt ra khỏi giới hạn của cái chết.
Với hạng người mà cái chết không làm họ sợ hãi, càng nghĩ về cái chết bao nhiêu họ càng bươn tới làm bấy nhiêu thì chúng ta lấy gì để cảnh tỉnh họ? Hãy lấy cái nghiệp, lấy điều nhân quả tội phước để cảnh tỉnh họ. Hãy cho họ biết về nhân quả, về luân hồi kiếp trước kiếp sau, những nghiệp họ đang tạo ở kiếp này sẽ mang đến quả báo ra sao cho họ vào những đời sau... Nhờ vậy mà họ ngộ ra rằng tiền tài vật chất, vinh quang tiếng tăm cũng chỉ là tạm bợ, chẳng mang theo được qua những kiếp sống sau, mà chỉ có tội, phước mới là điều sẽ đi theo họ qua vô lượng kiếp. Nên nếu họ cứ bất chấp thủ đoạn, bất chấp đúng sai để đạt được điều mình muốn, thì sau khi chết quả báo vẫn theo họ, để nhiều đời sau họ sẽ trở thành con người hèn hạ, nghèo khó, khốn khổ, bị mọi người nguyền rủa... Khi hiểu về sự tồn tại vĩnh viễn của nhân quả, phước đức như vậy, họ sẽ từ từ tỉnh ra, chứ nói đến cái chết họ không sợ nữa, vì đó là hạng người có cái tâm lớn, trí lớn, họ đã sắp xết mọi việc trước khi chết rồi.
Với phàm phu như chúng ta thì nói chuyện vài năm sau ta còn dễ hình dung, nhưng nói đến kiếp sau hay kiếp sau nữa là ta đã bắt đầu thấy mơ hồ, huyền hoặc. Còn các vị Bồ tát có tính chất đặc biệt là nhìn thấy luân hồi mấy nghìn năm sắp tới như chuyện trước mắt. Ta nhúc nhích tay chân, tạo một hạnh nghiệp nhỏ nhặt nào, các vị đều thấy ảnh hưởng của nó đến cả ngàn kiếp sau. Các vị thấy trước, biết trước và nhìn thấu suốt vấn đề, nên chúng ta phải đem cái trí của một vị Bồ tát để cảnh tỉnh những con người có tham vọng lớn, trí tuệ lớn, mà tầm nhìn và mưu sự của họ đã vượt khỏi giới hạn của cái chết.
Trong trường hợp các tỳ kheo kia Đức Phật chỉ mang cái chết ra cảnh tỉnh, Phật nói điều rất đơn giản ấy vì hai nguyên nhân: thứ nhất là ứng với hoàn cảnh các vị vừa mới đói gần chết, thứ hai là sau một cuộc tranh cãi đã khiến nội tâm các vị đã tuột dốc xuống rất cạn, Phật không thể nói điều gì sâu xa hơn được.
Nhưng ngày hôm nay khi học bài kệ này chúng ta phải hiểu sâu hơn, vì đứng trước những con người có mưu sự, tính toán vượt xa hơn cái chết thì nếu chúng ta dùng cái chết để cảnh tỉnh thì họ sẽ không sợ. Khi ấy chỉ còn cách lấy nhân quả nghiệp báo ra mới làm người ta thức tỉnh mà điều chỉnh cuộc sống, điều chỉnh những cái nghiệp trong cuộc đời họ.
Ví dụ trong câu chuyện trên, vì tranh hơn thua mà các tỳ kheo đã chia rẽ Tăng đoàn, chia rẽ con người, chia rẽ chư Thiên, bất kính với Đức Phật, bất trung với bậc trưởng thượng, mỗi điều đó đều là cái tội rất lớn. Và vì hàng loạt tội lỗi ấy mà quả báo chờ đợi họ ở kiếp sau là sứt môi, đọa làm thân súc sinh, là nghèo khó, bị khinh rẻ.... Vậy chúng ta hãy dùng những quả báo này mà cảnh tỉnh mọi người nếu họ vô tình tạo nghiệp như các tỳ kheo trên.
Những điều cần ghi nhớ để chấm dứt tranh cãi
Để không lao vào những tranh cãi hơn thua, chúng ta hãy ghi nhớ những điều sau:
Thứ nhất là đừng kết tội, hãy mở lòng bao dung, thông cảm và tìm cách giúp người khác sửa lỗi.
Thứ hai là đừng rêu rao lỗi của người rộng rãi, dù thật sự họ có lỗi.
Thứ ba là đừng kể lể làm sự bất hòa lan xa cho nhiều người biết, hãy để cho người trong cuộc từ từ xử lý, vượt qua.
Thứ tư là nên tập nhường phần đúng cho người khác và sám hối cái lỗi của mình. Tuy nhiên đừng nhường uy tín, danh dự, vị trí, diễn đàn... cho kẻ xấu ác.
Thứ năm, nên tập từ bỏ ý của mình để nhận lấy ý của Phật, của thầy mình, vì dù sao Đức Phật hay thầy mình cũng sáng suốt, trí tuệ hơn mình.
Thứ sáu, hãy tập đối diện, suy tư về cái chết. Cái chết sẽ chấm dứt tất cả nên thật không đáng để từng giờ còn sống quý giá như thế này chúng ta không chịu thương nhau mà cứ tranh cãi giận dỗi, kết tội nhau.
Thứ bảy, hãy tập nghĩ đến quả báo ta sẽ đeo mang sau khi chết. Chết chưa phải là hết, vẫn còn tội phước mang theo, vì thế từ bây giờ hãy sống thương yêu, tạo công đức để còn có phước lành mang theo đến những kiếp sau. Còn lại mọi vật chất, địa vị, tình cảm, tiếng tăm... ở thế gian này đều không mang theo được, không đáng để ta cứ cãi lẫy, tranh giành.
Thứ tám, hãy nghĩ đến vận mệnh chung của Phật Pháp, của thế giới: Phật Pháp cần sức mạnh đoàn kết, thế giới này cần thanh bình thương yêu, đất nước cần êm ấm thuận hòa... Vì nghĩ đến những điều lớn lao ấy mà tâm hồn ta buông bỏ được những điều nhỏ bé vụn vặt, ta không còn cố chấp, hiềm hận, hung dữ, không tranh cãi hơn thua, không chống đối kết tội ai nữa. Khi tâm mình đã mênh mông thì những điều lặt vặt chỉ như một hạt bụi không làm mình lung lay. Và ta cũng tập trải lòng từ bi rộng lớn bao la, khi ấy ta cũng dễ tha thứ, bao dung hơn.
Cái chết sẽ chấm dứt
Những điều ta hơn thua
Nhưng quả báo không mất
Khi gây nghiệp tranh đua
Vì vậy hãy từ bỏ
Tâm nhỏ hẹp của mình
Để nghe lời dạy dỗ
Từ Đức Phật cao minh
Mỗi ngày quỳ trước Phật
Phát lời nguyện thương yêu
Nguyện hiền lành chân thật
Thương chúng sinh rất nhiều.
