Thuở ấy Đức Phật có một người em họ cùng ở trong hoàng tộc tên là Tissa. Đến hơn 50 tuổi Tissa mới đi xuất gia. Vì ỷ lại vào tuổi tác và gia thế của mình nên ông kiêu mạn, không xử sự đúng mực với các vị tỳ kheo khác.
Theo phép tắc bình thường trong Tăng đoàn của Phật thì người tu sau dù lớn tuổi hơn vẫn phải kính trọng người tu trước. Bởi khi vào đạo cũng giống như được sinh ra lần nữa, nên phải xem tuổi đạo là quan trọng chứ không được dựa vào tuổi đời. Dù trước một vị lớn tuổi mà xuất gia sau thì các tỳ kheo trẻ vẫn rất tôn trọng, nhưng chính bản thân vị ấy phải biết kính trọng người đi trước dù tuổi đời của họ nhỏ hơn mình.
Tỳ kheo Tissa do đạo tâm chưa vững nên cứ nuôi dưỡng tâm kiêu hãnh, cho rằng anh mình là bậc đạo sư, là vị thầy đắc đạo lừng lẫy, ai ai cũng kính trọng thì mình cũng được hưởng lây. Và để chứng tỏ vị thế của mình, ông thường lấn lướt các tỳ kheo khác. Như trong hội chúng đông người, thế nào ông cũng giành ngồi ở vị trí chính giữa đối diện với Phật. Hoặc mỗi khi đi cùng các tỳ kheo, ông cũng chen đi trước, một vài vị thấy hơi phiền nhưng vì hiền lành nên các vị cũng làm thinh không nói.
Một lần nọ, có những tỳ kheo từ phương xa tìm về tinh xá thăm Phật. Vài năm trước, các vị đã rời Phật đi giáo hóa ở những vùng xa xôi nên giờ đây khi trở về các vị không biết đến Tissa, người mới chỉ xuất gia được vài tháng. Vì thế khi thấy một vị tăng đã lớn tuổi với thân hình mập mạp tròn trịa luôn ngồi bệ vệ ngay giữa giảng đường, các vị đã nghĩ Tissa là bậc trưởng lão nào đó mà mình chưa biết. Thế là các vị tiến đến cung kính đảnh lễ, xin rửa chân cho Tissa (ngày xưa người Ấn Độ có phong tục rửa chân cho người mình kính trọng, vì thời đó người ta chỉ đi chân đất nên khi sắp sửa bước lên sàng tọa phải rửa chân cho sạch trước. Hoặc vì ăn bốc cho nên trước khi ăn người Ấn luôn phải rửa tay).
Sau khi đảnh lễ, họ hỏi Tissa:
- Thưa hiền giả, hiền giả đã xuất gia được bao lâu?
- Tôi mới xuất gia.
- Lúc nào vậy thưa hiền giả?
- Khoảng ba tháng nay.
- Nếu mới xuất gia như vậy ông không được ngồi đây, và khi một tỳ kheo khác đến đảnh lễ ông phải biết từ chối, không nên vô lễ như thế.
Nghe vậy Tissa giãy nảy lên:
- Các người dám mắng tôi, xem thường tôi. Tôi sẽ đi mách Phật.
Rồi ông liền chạy đến thưa với Phật:
- Bạch Thế Tôn, những sa môn này lăng mạ con.
- Nhưng ông đang ngồi ở đâu?
- Ở giữa giảng đường tinh xá, bạch Thế Tôn!
- Khi những sa môn này đến, ông có thấy họ không?
- Con có thấy họ, bạch Thế Tôn!
- Ông có đứng dậy chào họ không?
- Thưa Thế Tôn, không.
- Ông có đỡ giùm đồ đạc giúp họ không?
- Bạch Thế Tôn, không. Con không đỡ giùm đồ đạc cho họ.
- Ông có sẵn lòng phục vụ họ không? Và mời nước uống không?
- Không, bạch Thế Tôn! Con không phục vụ cũng chẳng mời nước uống.
- Ông có đem tọa cụ đến mời ngồi và chùi chân cho họ không?
- Thưa không, Thế Tôn!
- Tissa, ông nên làm các việc trên đối với những sa môn lớn tuổi, vì ai không làm thế sẽ không được quyền ngồi giữa tinh xá. Chỉ có ông là đáng bị rầy. Hãy xin lỗi những sa môn này đi!
- Nhưng họ đã lăng mạ con, Thế Tôn! Con sẽ không xin lỗi họ.
- Tissa, chớ làm như vậy. Chỉ có ông mới đáng bị rầy. Xin lỗi họ đi!
- Con không xin lỗi họ, Thế Tôn!
Chúng ta thấy, con người từ xưa đến nay đều có lối suy nghĩ như thế, mỗi khi gây hấn với ai, chúng ta không chịu nhận lỗi mà cứ chấp vào việc người ta mắng mình nên mình mới phải nóng nảy giận dữ như thế. Như có người hỏi:
- Sao anh đánh người ta vậy?
- Vì lúc nãy nó sừng sộ với tôi nên tôi phải đánh.
- Anh đừng có giận quá.
- Không, chuyện này không giận không được...
Vị tỳ kheo Tissa trong câu chuyện trên cũng vậy, khi bị Đức Phật rầy, ông vẫn không chịu nhận lỗi và đổ tội cho các vị kia đã mắng mình. Cuối cùng Tissa đùng đùng bỏ về phòng. Các tỳ kheo khác ngạc nhiên hỏi Phật: “Bạch Thế Tôn, không biết tại sao Tissa lại ương ngạnh kỳ lạ như thế?” Đức Phật mới nói rằng: “Thật ra không phải đời này mà từ đời xưa Tissa cũng đã ương ngạnh, cứng đầu rồi.”
Rồi Phật kể lại nhân duyên quá khứ (Vào thời xưa cũng có những vị đạo sĩ đi du hành khắp nơi, có khi cũng sống bằng việc khất thực và giảng dạy đạo lý cho người dân nơi họ ghé qua). Một hôm, khi trời đã về chiều, có một đạo sĩ từ phương xa tên Devala đang đi vào thành, ông hỏi người dân trong thành:
- Thưa quý hiền hữu, khi những sa môn đến thị trấn này thì tối đến họ thường tá túc ở đâu?
- Thưa, có người thợ gốm tốt bụng thường hay cho những bậc tu hành ở nhờ.
Ông liền hỏi đường đến gặp người thợ gốm và nói:
- Này hiền hữu gia chủ, tôi là đạo sĩ phương xa có việc ghé ngang đây, nếu không có gì trở ngại xin hiền hữu hãy cho tôi tá túc qua đêm.
- Vâng thưa ngài, ban ngày thì ngôi nhà bày biện chật chội chứ ban đêm khi mọi người đã về hết, tôi dọn dẹp sẽ rộng chỗ, mời hiền giả cứ vào.
Thế là người thợ gốm vào nhà sắp xếp chỗ nghỉ. Không lâu sau, xuất hiện người đạo sĩ thứ hai tên Nàrada tìm đến, vị này cũng xin được tá túc:
- Này gia chủ, tôi bị lỡ đường phương xa, xin hãy cho tôi được ở lại qua đêm.
- Thưa hiền giả, trước ngài cũng có một vị đạo sĩ đã đến đây và xin ở lại. Xin cho tôi quay vào hỏi vị đạo sĩ ấy trước, nếu vị ấy đồng ý thì tôi xin mời hiền giả ở lại.
Người thợ gốm hơi ưu tiên đạo sĩ đến trước một chút nên hỏi ý kiến xem ông có chịu ở chung với người đến sau hay không. Rồi đạo sĩ Devala đồng ý. Thế là hai người được sắp xếp ở chung. Trong đêm, vị đến sau tên Nàrada ngồi thiền xong muốn đi ra ngoài kinh hành, còn vị đến trước tên Devala lại lăn ra giữa cửa mà ngủ cho mát. Vì trời tối đen, đạo sĩ Nàrada khi rón rén bước ra ngoài đã vô tình giẫm ngay trên đầu Devala khi ấy đang nằm giữa cửa hóng gió, làm ông tức giận la lối:
- Trời ơi, sao ông giẫm lên đầu tôi!
- Vì trời quá tối nên tôi không thấy rõ đường, không ngờ hiền huynh nằm ngay cửa, xin hãy thứ lỗi cho tôi.
Sau khi đi kinh hành, Nàrada quay trở lại vào nhà. Vì nhớ rằng Devala nằm quay đầu ở bên này nên ông bước lui, không ngờ lần này Devala đã trở đầu. Ông bước vào và giẫm ngay cổ Devala. Devala giận dỗi giãy nảy:
- Trời ơi anh ác quá, anh hại tôi, anh giết tôi!
- Xin thứ lỗi cho tôi, tôi không biết hiền huynh đã quay đầu...
Nhưng thật ra Devala đã cố ý. Ông có cái tật kỳ lạ là rất thích trách móc người khác, mà muốn trách được thì không có lý do nào hay bằng việc vin vào cớ người khác đã hại mình để công kích, kết tội người ta.
Câu chuyện về sau rất dài dòng. Cả đêm Devala quậy phá làm cả thị trấn thức dậy, vị kia có xin lỗi thế nào cũng không được. Devala cứ khăng khăng kết tội: “Lỗi tại anh, anh hại tôi, anh muốn giết tôi, muốn xúc phạm tôi. Người ta nằm đây mà anh đành lòng giẫm đạp lên đầu lên cổ người ta...”. Chỉ bao nhiêu câu thôi mà ông cứ ngồi trách mãi cho đến sáng. Người chủ nhà cũng khổ sở, hàng xóm nghe lào xào cũng thắp đèn qua coi chuyện gì. Chúng ta không nói đến những phần tiếp theo vì rắc rối và hơi huyền thoại.
Sau khi kể lại câu chuyện, Đức Phật đã nói rằng người đạo sĩ tên Devala - cố ý cho người ta đạp vào đầu mình để có lý do trách mắng chính là Tissa ngày nay. Và cho đến kiếp này, ông vẫn chưa bỏ thói quen cũ, nên Đức Phật mới nói câu Pháp Cú:
(3) Nó mắng tôi, đánh tôi
Nó hại tôi, cướp tôi
Ai ôm ấp niệm ấy
Hận thù không thể nguôi.
(4) Nó mắng tôi, đánh tôi
Nó hại tôi, cướp tôi
Không ôm ấp niệm ấy
Hận thù sẽ tự nguôi.
Chúng ta thấy, mỗi bài kệ Pháp Cú ngăn ngắn đều xuất phát từ một truyện tích như vậy. Những câu kệ đều ngắn gọn, rất dễ hiểu và dễ nhớ, nếu chúng ta biết ứng dụng vào việc tu hành thì sẽ sửa được rất nhiều lỗi. Như bài Pháp Cú trên đây cũng vậy, ai sống trên đời cũng sẽ có lúc gặp những trường hợp tương tự, tức là sẽ có người đến mắng chửi nhục mạ xúc phạm, thậm chí đánh mình. Nhưng vì nhớ đến lời Phật dạy trong bài kệ này nên ta sẽ không chấp vào việc đó nữa, nhờ vậy mà những thù hằn, sân hận trong tâm sẽ vơi đi rất nhiều.
Đó là trên lý thuyết, còn trong thực tế thì có nhiều lúc chúng ta đã không làm được như vậy. Vì sức mạnh của tập khí vô cùng khủng khiếp nên không dễ để ta có thể thực hành trong một sớm một chiều mà thành tựu được. Giả sử ta đi trên xe, bị người khác lỡ giẫm vào chân mà mình cự nự lại thì mình là ‘anh em họ’ với Tissa, còn nếu mình sực nhớ đến bài kệ trên rồi ráng nhịn, bỏ qua thì mình là ‘anh em họ’ của Phật. Chúng ta cố gắng làm sao trở thành ‘anh em họ của Phật’ chứ đừng làm ‘anh em họ của Tissa’, thì cuộc đời mình đỡ rắc rối mà những người chung quanh cũng được an vui.
Chúng ta sẽ cùng phân tích các bài kệ trên để rút ra cho mình bài học khi gặp phải sự xúc phạm của người khác.
Ba mức độ đạo đức
Đối trước bao điều nhục mạ, chê bai, công kích hay hãm hại, con người sẽ có ba mức độ tâm lý đạo đức để lựa chọn.
Mức độ thứ nhất cũng là mức độ thấp nhất, là khi người khác hại mình thì mình ghi nhớ, kết tội và hiềm hận mãi. Ví dụ ngày xưa nhà mình còn nghèo, lúc đi đám giỗ, đến giờ ăn rồi mà người ta cứ để mình đứng ngoài sân không thèm mời vào, và mình nhớ chuyện đó đến lúc lớn, rồi tới già, năm sáu chục tuổi vẫn chưa quên được, và nếu có dịp sẽ tìm cách mắng lại người ta để trả mối thù ngày xưa. Nghĩa là mình ôm cái hiềm hận suốt cuộc đời, không thể quên được và chỉ muốn trả thù khi có cơ hội. Đây là mức độ đạo đức rất thấp.
Hoặc một ngày trời mưa, trên đường có người chạy xe vội vàng làm bùn từ vũng lầy dưới đất hắt lên làm dơ hết quần áo của mình. Họ không cẩn thận mà cũng chỉ là vô tình, nhưng mình thì vô cùng tức giận, liền lớn tiếng chửi mắng hoặc nhớ mặt họ để sau này tìm cách đón đường đánh cho bõ ghét. Đó cũng là biểu hiện của mức độ đạo đức rất kém, không quên được sự xúc phạm nên cứ ôm hiềm hận mãi.
Mức độ thứ hai là người đạt được như lời Phật dạy, là quên đi sự xúc phạm và hiềm hận cũng vì thế mà biến mất. Mà để quên được điều mình giận, quên được người xúc phạm mình thì dễ hay khó? Rất khó, để làm được điều này đòi hỏi tâm hồn chúng ta phải tương đối cao thượng.
Trên đời cũng có người đạt được mức độ đạo đức như thế nhưng tỷ lệ chỉ khoảng 1/10. Còn lại đa số chúng ta đều khó tha thứ cho kẻ đã làm mình tổn thương, tự ái. Chỉ những ai biết suy ngẫm về đạo lý Phật dạy, tin vào luật Nhân Quả, đã tập trải lòng từ bi thì mới hy vọng là có thể quên được những điều xúc phạm ấy. Tuy nhiên, mức độ quên của mỗi người cũng không giống nhau. Có người ngay khi bị xúc phạm thì cũng giận sôi lên, nhưng vì nhớ lời Phật dạy nên ráng quên dần quên dần, qua một tuần sau thì không nhớ đến nữa. Có người rút ngắn thời gian này lại còn trong 3 ngày, hay có người chỉ cần một ngày là hết giận.
Nhưng có những người tâm rất tốt thì họ quên ngay tức khắc và không bao giờ nhớ lại nữa. Nghĩa là dù bị lăng mạ hay mưu hại đủ điều, lòng họ vẫn buông xả, không còn giữ lại gì cả. Đến lúc gặp lại kẻ kia họ vẫn đối xử bình thường, không để cách cư xử của mình còn phảng phất chuyện vừa qua, cũng không cho phép bản thân hậm hực, khó chịu vì người đối diện mới mắng mình hôm trước. Tự trí tuệ và đạo đức đã kiểm soát nội tâm họ chặt chẽ, không bao giờ chấp nhận làm con người nhỏ nhen, hẹp hòi và thù dai. Chuyện vừa xảy ra là họ buông bỏ ngay lập tức.
Đây là hạng người đạt đến mức độ đạo đức thứ hai: Không nhớ đến việc người khác đã xúc phạm mình để không ôm hiềm hận. Chúng ta tu theo đạo Phật nên có lẽ hầu hết đều đạt được mức độ này. Chỉ vì trình độ tu tập mỗi người khác nhau nên có người phải mất một tháng, có người cần một tuần, có người ba ngày, hay có người chỉ qua một ngày sẽ quên. Hiếm ai trong tích tắc mà quên ngay được nhưng chúng ta hãy lấy tiêu chuẩn ấy để cố gắng.
Bây giờ, chúng ta hãy nhớ lại từ trước đến nay mỗi lần bị xúc phạm, mình phải mất bao lâu mới buông bỏ, tha thứ được. Tiếp đến, chúng ta hãy tập rút ngắn thời gian đó lại dần dần. Nhất là những người lớn tuổi, đã đến gần với cái chết, thời gian tu tập không còn lâu như người trẻ thì lại càng không được phép ôm hiềm hận qua kiếp sau. Vì nếu sự sống ở kiếp này đã chấm dứt rồi mà hiềm hận vẫn còn thì kiếp sau ta sẽ tạo nghiệp rất nặng. Với người trẻ, nếu ỷ lại vào việc mình còn nhiều thời gian để trì hoãn việc tu tập thì không phải là điều hay. Vì bình thường thì có thể người trẻ còn nhiều thời gian hơn người già, nhưng chẳng may mắc một nghiệp nào đó khiến thọ mạng ngắn ngủi, như là bị tai nạn hay dính căn bệnh hiểm nghèo chẳng hạn, thì thời gian của người trẻ cũng không còn dài nữa. Do đó, chúng ta tạm bỏ qua yếu tố thời gian, tuổi tác thì dù già hay trẻ nhưng đã là đệ tử Phật đều phải cố gắng rút ngắn thời gian hiềm hận lại dần dần. Cho đến ngày nào ta đạt được trình độ trong tức khắc là quên ngay, chuyện đã xảy ra rồi là không bao giờ nhớ tới nữa mới được. Tức là, một giờ trước mình vừa bị ai mắng mỏ khinh chê, một giờ sau gặp lại lòng mình đã sạch, không còn giận nữa. Đệ tử Phật phải làm sao đạt được đến trình độ này.
Mức độ thứ ba là bắt đầu nhớ lại, nhưng không phải nhớ để hiềm hận như mức độ thứ nhất, mà nhớ để dùng đạo lý xem xét, tìm ra gốc rễ của vấn đề và dứt cho sạch luôn ở những kiếp sau. Đây là mức độ của người thuộc hàng thượng thừa, bản lĩnh cao, đạo đức sâu dày, trí tuệ sáng tỏ, đạo tâm kiên cố. Họ cũng nhớ lại chuyện cũ nhưng không bao giờ phiền giận mà chỉ mang đạo lý ra mổ xẻ và tìm cách hóa giải cho hết luôn. Người nào đạt đến mức độ này thì đã thuộc vào hàng thượng căn, có đủ đạo đức, trí tuệ để làm thầy thiên hạ.
Trong bài kinh này, chúng ta không nghe Phật nói đến hạng người thứ ba, có lẽ vì thời gian không dài. Trong thoáng chốc sự việc xảy ra Đức Phật chỉ dừng ngang hạng người thứ hai để mọi người dễ ghi nhớ hơn. Nghĩa là từ một người cứ chấp vào việc kẻ khác xúc phạm mình để kết tội, giận lẫy, thù hằn (hạng người thứ nhất), Đức Phật dạy đến mức độ khá hơn một chút là quên sự xúc phạm đi để đừng ôm hiềm hận trong lòng (hạng người thứ hai).
Nhưng khi phân tích sâu để học thì chúng ta phải biết là còn có mức độ thứ ba là: Nhớ chuyện người ta xúc phạm nhưng không giận mà dùng đạo lý để hóa giải cho hết những gốc rễ từ nhiều kiếp. Vì những người làm được tới mức độ thứ ba này mới có thể trở thành bậc thầy dạy đạo cho người khác được.
Tuy nhiên, như chúng ta đã nói, hạng thứ ba là những bậc thượng căn, hiếm có ở đời. Còn với đa số chúng ta thì việc đạt được mức độ thứ hai thôi đã là rất vất vả rồi. Tại sao vậy? Tại vì trong tâm lý của chúng ta có một tiến trình bí mật, tên là tiến trình tuần hoàn ác tính, chính tiến trình này sẽ ngăn cản việc thực hành những đạo lý cao đẹp trong tâm ta.
Tiến trình tuần hoàn ác tính trong tâm lý
“Tiến trình tuần hoàn ác tính” là một quy luật của tâm lý khi ta bị xúc phạm hay tổn hại về tâm lý. Tức là, sự xúc phạm của người khác sẽ làm tâm ta bị chấn động, mà một khi bị chấn động rồi thì tâm ta sẽ có ấn tượng và ghi nhớ về sự xúc phạm ấy mãi. Khi đã được ghi nhớ trong tiềm thức thì mỗi lần vô tình nhớ lại ký ức ấy, tâm ta sẽ lặp lại sự chấn động và tiếp tục ghi nhớ sâu thêm. Giống như một vòng tròn luẩn quẩn của tâm lý vậy.
Ví dụ đang yên lành, trước mặt đông người bỗng có người đến mắng mình: “Sao chị ngu như chó” khi ấy tâm ta lập tức bị chấn động (trước lời lăng mạ nặng nề, hầu như không có ai còn giữ bình tĩnh nổi). Tiếp theo chấn động ấy, tâm ta cũng bị ấn tượng mạnh, cái ấn tượng này sẽ làm ta nhớ câu nói của người kia rất lâu. Rồi sau đó, mỗi khi nhớ lại lời nói ấy, tâm ta lại bị chấn động một lần nữa, chấn động này làm ta càng nhớ đến lời nhục mạ kia nhiều hơn và phiền muộn cứ theo đó mà chất chứa thêm dần. Y khoa gọi đây là vòng tuần hoàn ác tính, nghĩa là cái này thúc đẩy cho cái kia, cái kia khơi gợi cái này trở lại và điều xấu ác cứ tăng lên mãi.
Hoặc mình đang đi, bỗng có mấy người cố ý dùng chân ngáng đường làm mình té nhào rồi xúm nhau vỗ tay cười. Hay lúc ta đang đứng phát biểu hùng hồn họ nhanh tay rút đi chiếc ghế, đến khi mình ngồi xuống thì ghế đã không còn, làm mình té nhào trước mắt bao nhiêu người. Bị mang ra làm trò cười như thế mình vừa đau, vừa xấu hổ mà vừa giận. Sự chế giễu của người khác khiến tâm ta bị chấn động. Cái chấn động đó làm ta cứ nhớ đến sự chế giễu ấy mãi, rồi mỗi khi nhớ đến thì tâm lại bị chấn động mạnh một lần nữa, và không bao giờ được yên. Cứ như vậy, ta không làm sao thoát ra khỏi quy luật tâm lý này được.
Vì thế, để quên đi sự nhục mạ, khinh chê, mưu hại mà không ôm giữ mối hiềm hận là điều không hề đơn giản, nếu không muốn nói là cực kỳ khó khăn. Ngẫm lại cuộc đời mình, chúng ta sẽ thấy trong những lần bị xúc phạm mình cũng đã buồn phiền sân hận biết bao nhiêu, những buồn giận, phiền não ấy gọi là sự chấn động, và nó cứ thúc đẩy mình nhớ lại mãi, phải mất một thời gian dài ta mới có thể nguôi ngoai. Nhưng dù đã nguôi ngoai thì cái tức giận vẫn còn nằm yên trong tâm, nên sẽ có lúc ta trả thù.
Vậy làm sao để khi bị xúc phạm ta vẫn không nhớ, không giận? Hãy ôn lại quy luật chúng ta vừa phân tích ở trên, khi nào thì ta nhớ đến sự xúc phạm - khi tâm ta chấn động. Vậy nếu tâm không chấn động thì ta sẽ không nhớ. Đây chính là điểm mấu chốt của vấn đề. Quan trọng là tâm ta đừng bị chấn động, đừng bị ấn tượng, đừng bị đánh gãy, đừng bị chao đảo, thì ta sẽ không nhớ đến nữa.
Nhưng làm cách nào để tâm ta không chấn động dù gánh chịu bao lời nhục mạ cay đắng? Đừng ai nghĩ rằng chỉ cần ‘không suy nghĩ’ là được, không đơn giản như vậy. Vì sự thực là chúng ta không hoàn toàn làm chủ được suy nghĩ của mình. Có những chuyện ta muốn quên đi, có những người ta không muốn nhớ tới mà không làm được, tâm ta cứ sôi trào, thương nhớ, giận dữ mãi không yên. Nên một thi sĩ đã từng nói rằng “Cố quên là cố nhớ” là rất chính xác. Bởi theo quy luật tâm lý bình thường, việc nào khiến tâm thức bị chấn động sẽ làm ta nhớ đến nó mãi, càng cố gắng quên thì càng không quên được.
Trong phạm vi bài này, chúng ta chỉ đề cập đến loại chấn động khi bị xúc phạm, còn thật sự trên đời chúng ta gặp phải rất nhiều loại chấn động khác nữa cũng rất khó quên, nhất là những người trẻ, tâm hồn còn hay bị xao động bởi những cảm xúc nhớ thương, yêu mến, giận dỗi hay ghét bỏ. Thậm chí, có người sau khi trải qua một chấn động là họ nhớ suốt đời, gọi là “có những niềm riêng lòng không muốn nhớ/ Nhưng sao con tim cứ luôn mộng mơ...”.
Làm sao để tâm không bị chấn động
Quay trở lại với vấn đề chính, chúng ta hãy lặp lại nguyên tắc: Không muốn nhớ đến thì đừng để tâm bị chấn động. Vậy bí quyết giúp tâm không chấn động là gì?
Hãy quan sát một sự kiện vật lý, ví dụ có ngôi nhà to lớn kiên cố, rồi một người cầm hòn đá ném vào cột nhà, vậy ngôi nhà có bị chấn động không? Không hề, trừ phi có sóng thần hay động đất thì mới có thể tác động được, còn những hòn đá nhỏ thì chắc chắn không thể làm ngôi nhà suy suyển được. Hoặc nếu cầm quả trứng chọi vào tảng đá to, tảng đá có chấn động không? Không nhằm nhò gì cả. Hay có người giận dữ ra gốc cây cổ thụ đấm thùi thụi thì sao? Cũng không ăn thua. Như thế chúng ta rút ra quy luật rằng: Nếu ta là một cái gì đó rất to lớn, rất kiên cố thì những xúc phạm lặt vặt mà cuộc đời ném vào sẽ không làm mình bị chấn động. Vấn đề đặt ra là ta ‘đang to’ hay ‘đang nhỏ’. Nếu ta không phải ngôi nhà to lớn mà chỉ là một trái xoài nhỏ thì khi có hòn đá ném đến, ta sẽ dập nát ngay. Hoặc nếu ta cũng là một hòn đá cùng kích cỡ thì khi va chạm, cả hai đều văng ra. Còn nếu ta là quả trứng thì sao? Sẽ tan vỡ ngay.
Những mưa gió giông bão, những gươm đao xúc chạm của cuộc đời chỉ có thể làm ta chấn động, lung lay và tan vỡ nếu ta nhỏ bé. Còn nếu ta đã trở nên to lớn vĩ đại thì những điều đó chỉ là chuyện nhỏ, không ảnh hưởng đến mình được.
Nhưng vì sao ta to lớn? Bởi vì tâm hồn ta lớn. Chính vì tâm hồn lớn nên ta mới trở thành tảng đá to, trở thành lâu đài kiên cố mà không giông bão nào có thể quật ngã, không một xúc chạm lặt vặt nào của cuộc đời có thể làm suy suyển được.
Phương pháp nuôi dưỡng tâm hồn lớn dậy
Vậy như thế nào thì được gọi là tâm hồn lớn lao vĩ đại? Chúng ta nên lưu ý điểm này, tâm hồn vĩ đại không phải là một tâm hồn tự cao. Người nào cứ nghĩ mình to thì người ấy càng nhỏ, và người nào cứ ngồi lẩm nhẩm tự nói rằng: “Tâm hồn tôi to lắm, tâm hồn tôi to lắm...”, thì một lát sau bước ra mà bị ai mắng một câu sẽ lập tức giận dữ sôi trào, đến ba năm sau chưa nguôi ngoai.
Sự thật thì ngược lại, người có tâm hồn lớn lao lại là người thấy mình vô cùng nhỏ bé. Cho nên, muốn biết tâm hồn của một người lớn nhỏ ra sao, ta hãy hỏi họ: “Bạn là gì giữa cuộc đời này?” Người nào trả lời là cái gì đó càng nhỏ thì ta biết rằng tâm hồn họ càng lớn. Nếu họ nói rằng, “Tôi chỉ là một hạt bụi giữa cuộc đời này”, thì mình có thể quỳ xuống lạy họ được rồi, vì tâm hồn người này lớn quá. Còn ai trả lời rằng: “Tôi là thủ lĩnh tối cao, là bá chủ thế giới” thì mình phải đưa người đó vào bệnh viện tâm thần ngay, bởi họ đang ôm ảo tưởng rất nặng, ngã mạn rất cao, và đương nhiên là tâm hồn cực kỳ nhỏ hẹp. Lớn hay nhỏ là như vậy.
Sau khi đã biết như thế nào là một tâm hồn vĩ đại thì bây giờ chúng ta phải tìm cách làm sao cho tâm hồn mình lớn lên, để những xúc phạm cuộc đời bỗng trở nên vô nghĩa, không thể khiến ta phải chấn động nữa.
Đầu tiên, là chúng ta phải luôn luôn thấy mình nhỏ bé tầm thường như bụi, như đất. Đây là điều kiện thứ nhất.
Điều kiện thứ hai, chúng ta phải tập trải lòng thương yêu tất cả mọi người, tất cả chúng sinh vạn loài. Hãy nhớ rằng, khi chúng ta thương yêu được tất cả mọi người thì tâm hồn ta sẽ tự nhiên lớn lên, dù ta có muốn hay không. Trên đường đời vạn nẻo, khi nhìn thấy bất kỳ ai chúng ta cũng âm thầm nguyện: “Xin Phật gia hộ cho con thương yêu được những người này”. Giữa phố thị, trên đường làng, khi gặp một em bé đi học về, khi thấy những con cá tung tăng bơi lội dưới hồ, khi ngắm cánh chim vụt bay qua bầu trời, hay thậm chí cả khi nhìn một gốc cây xanh chơ vơ bên đường,... ta đều dặn lòng mình phải thương yêu. Vì chính lòng từ bi được huân tập kỹ lưỡng ấy sẽ nuôi dưỡng cho tâm hồn ta lớn lên mãi.
Như vậy, hai nguyên tắc khiến tâm hồn ta lớn lên là: tâm khiêm hạ và lòng từ bi. Dĩ nhiên tôn kính bậc Thánh cũng là một yếu tố quan trọng để xây dựng tâm hồn, nhưng trong bài này chúng ta chỉ nhấn mạnh hai yếu tố là khiêm hạ và từ bi mà thôi.
Một khi đã biết hai điều kiện để nuôi dưỡng tâm hồn lớn lên thì không phải một sớm một chiều là có thể thành tựu được, chúng ta phải cần rất nhiều thời gian để huân tập hai tâm niệm ấy cho sâu dày. Có thể bây giờ ta đã biết tâm nguyện khiêm hạ, đã tập trải lòng từ bi rồi, nhưng nếu chỉ được một tháng thì tâm hồn ta chưa thể có nhiều chuyển biến và vẫn còn rất nhỏ hẹp. Nếu lúc này có ai cầm đá ném vào, ta vẫn đùng đùng giận dữ lên ngay, vì mình vẫn chỉ là một hòn đá nhỏ, rất dễ bị chao đảo. Nhưng người nào đã tu khiêm hạ và từ bi được 5 năm trở lên thì tâm hồn họ đã thay đổi rồi, nếu có bị ai cầm hòn đá ném vào lỗ đầu chảy máu thì họ vẫn không giận. Bởi người này không còn là hòn đá nhỏ bé nữa, mà đã biến thành một tảng đá to lớn, thành điều gì rất mênh mông, rất kiên cố.
Đây là chuyện hoàn toàn có thật, chúng ta cứ tu đi rồi sẽ thấy. Bởi đã có người bị kẻ xấu đón đường cầm đá ném vào đầu máu chảy ròng ròng, phải nhập viện mà lòng vẫn không giận, vì tâm hồn người này đã quá lớn.
Hãy xem ta đang bận tâm điều gì để biết tâm hồn mình lớn hay nhỏ
Vậy nếu như một người cố gắng huân tập lòng từ bi và khiêm hạ thì có thể dựa vào dấu hiệu nào để biết tâm hồn họ đã lớn lên, và mọi sự xúc phạm chỉ giống như trứng chọi vào đá? Rất đơn giản, chúng ta hãy xem người đó đang bận tâm về những điều gì, với bản thân mình cũng vậy, ta hãy thử nhìn vào trong tâm, xem mình đang bận tâm về điều gì nhất, chúng ta sẽ biết tâm hồn mình lớn hay nhỏ.
Dưới đây là một vài ví dụ về những tâm hồn lớn lao mà sự xúc phạm của cuộc đời không làm suy suyển, chấn động được.
Ví dụ mình bị kẻ xấu túm áo lại mắng: “Mày là đồ ăn quỵt, hôm trước mày vào tiệm của tao ăn rồi bỏ chạy, giờ tao mới bắt được mày”. Chuyện không có thật, nhưng trước đông người kẻ kia cố tình hạ nhục để làm mình mất uy tín. Tuy nhiên mình vẫn giữ được bình thản, không giận, bởi lúc đó điều mà mình đang bận tâm là hơn 225.000 người chết trong trận sóng thần vừa rồi đang ra sao, thân nhân họ đang ở đâu? (Trận động đất và sóng thần Ấn Độ Dương năm 2004 – một trong những thảm họa gây thương vong nhiều nhất trong lịch sử thế giới hiện đại).
Khi ra biển, có những lúc ta thấy những cơn sóng dâng lên cao bằng cả ngôi nhà, người nào bơi giỏi thì trồi lên cao được, sóng chỉ lướt qua mặt họ một chút rồi khi sóng xuống họ cũng xuống theo, còn ai bơi kém sẽ bị sóng chụp qua phủ lấy người, khi sóng rút đi họ mới lồm cồm bò dậy. Nên khi nghe nói đến đợt sóng thần cao 30m, chúng ta nghĩ nó giống như những cơn sóng bình thường, chỉ ập qua một chút rồi rút đi, mọi người lồm cồm bò dậy, chẳng ai chết cả.
Nhưng thật sự không phải như vậy, những cơn sóng tràn qua rồi ập xuống nhanh mà ta thường thấy là sóng trên bề mặt biển, thường là do gió tạo thành. Các phân tử nước biển tham gia vào chuyển động sóng chỉ xoay vòng tại chỗ và ít chuyển động tịnh tiến theo hướng lan truyền. Còn sóng thần thì hoàn toàn khác, để tạo ra một cơn sóng thần thì phải có một thể tích lớn của nước trong đại dương bị chuyển dịch chớp nhoáng trên một quy mô lớn, sự dịch chuyển này có thể do một cơn địa chấn dưới đáy biển, núi lửa phun trào hay sự va chạm thiên thạch. Thường thì các trận sóng thần cực lớn, ảnh hưởng trên toàn bộ đại dương được tạo ra bởi một vụ lở đất hay núi lửa phun trào dưới đáy biển. Những dịch chuyển này tạo ra áp suất cực lớn, đẩy một lượng nước khổng lồ chuyển động. Chúng chứa năng lượng cực mạnh, lan truyền với tốc độ cao và có thể vượt qua các đại dương trong thời gian cực ngắn mà không tốn nhiều năng lượng. Chiều dài của sóng có thể lên đến hàng trăm ki lô mét (sóng hình thành do gió chỉ có chiều dài khoảng 150m) khi đến gần bờ, lượng nước bị dồn lại và dâng cao lên vài chục mét. Với sức mạnh và lượng nước khổng lồ mà cơn sóng mang theo, ta có thể hình dung được phần nào sức tàn phá khủng khiếp của nó.
Ví dụ, để tạo ra cơn sóng cao khoảng 10m hay 20m thì khối nước của nó phải bằng cả hai con sông lớn như con sông Hậu, sông Tiền của Việt Nam cộng lại. Khối nước khổng lồ dâng lên, ập vào mọi người cũng giống như chúng ta bất ngờ bị nhấn chìm trong một biển nước, không còn thời gian ngoi dậy nữa.
Bình thường người yếu nếu ngạt thở khoảng 1 phút là chết, còn người khỏe mạnh dẻo dai thì thời gian chịu đựng này kéo dài tận 4-5 phút. Và cơn sóng bình thường ập qua khoảng 5-10 giây
Hiềm hận
chẳng thể làm ai thiệt mạng cả. Nhưng trường hợp này không phải là một con sóng ập qua rồi rút đi mà là cả một dòng sông lớn chụp lên thành phố, trong thoáng chốc người ta đã chới với nằm dưới đáy sông sâu tới 30m nên không ai kịp nổi lên. Đến khi rút đi, nó kéo theo tất cả nhà cửa, cây cối, gạch đá, xe cộ và con người ra biển. Mọi người bị cuốn theo, va vào vật này, đánh vào vật kia, chà dưới vật nọ, bị gãy tay gãy chân, giống như một người bị cột vào chiếc xe và kéo lê trên đường rồi va nơi này nơi kia vậy. Sau khi kéo ra, sóng lại đập trở lại 2, 3 lần nữa nên cuối cùng tất cả đều bị vùi lấp. Đó là lý do mà số người thiệt mạng rất lớn.
Sau khi sóng thần rút đi, bãi biển trở lại thời tiền sử, như chưa hề có dấu vết con người xuất hiện. Mới giây phút trước mọi người còn đang chơi đùa, giây phút sau tất cả đã biến mất sạch sẽ. Có những đứa bé chạy lên trên lấy đồ, khi chạy ra cha mẹ đã biến mất, một mình đứng đó chờ đợi. Có những người mẹ vừa ngắm con chơi đùa, một lát sau quay ra đã thấy không còn gì nữa. Cơn sóng thần năm 2004 được tạo nên bởi cơn động đất lớn thứ hai được ghi nhận từ trước tới nay, thời gian động đất kéo dài nhất trong lịch sử (500-600 giây, tức là gần 10 phút) nên sức tàn phá của nó là không thể tưởng tượng được. Số lượng chết trong cơn sóng thần ấy còn lớn hơn cả một cuộc chiến tranh và khiến cho cả thế giới rúng động, lương tâm nhân loại xót xa.
Dù sao chuyện đã qua rồi chúng ta không kéo lại được, nhưng trước sự kiện này chúng ta cũng phải có những suy tư. Và nhìn vào sự suy tư đó mà ta biết tâm hồn mình lớn hay nhỏ. Chúng ta suy tư về điều gì?
Thứ nhất là loài người đã tạo những nghiệp gì để phải chịu đựng một tai ương khốc liệt như vậy?
Thứ hai, sóng thần không loại trừ một tôn giáo nào cả. Chúng ta nhớ rằng, cơn sóng thần này khởi phát từ trận động đất gần Indonesia và nó đánh vào cả 4 tôn giáo không loại trừ tôn giáo nào. Sóng thần lan đến vùng Hồi giáo lấy đi sinh mạng một trăm nghìn người, đánh sang Thái Lan và Srilanca là quốc gia Phật giáo, đánh vào Ấn Độ xứ sở của Ấn Độ giáo, đánh đến Somali vùng Phi châu của Thiên Chúa giáo. Vậy cả bốn tôn giáo đều bình đẳng trước sóng thần, cũng như con người đều bình đẳng trước pháp luật vậy. Không phân biệt là quan chức hay dân thường, tu sĩ hay cư sĩ nhưng khi đứng trước luật pháp hay trước thảm họa thiên nhiên thì con người đều hoàn toàn giống nhau.
Chúng ta sẽ phân tích về hai điều cần suy tư ở trên để hiểu rõ hơn. Thứ nhất, để trả lời câu hỏi: “Loài người đã tạo những nghiệp gì để phải chịu đựng một tai ương khốc liệt như vậy?” Chúng ta sẽ dựa theo luật Nhân Quả, đó là cơn sóng thần này là nghiệp báo từ quá khứ. Người đệ tử Phật sẽ dễ dàng chấp nhận nguyên nhân này. Nhưng ý nghĩa thứ hai lại mang cho ta một suy tư về thần linh. Nếu là tín đồ của tôn giáo nào đó, chắc chắn ta sẽ phải giật mình nhìn lại tự hỏi thần linh của mình đã vắng mặt đi đâu mà không bảo vệ tín đồ, để cho một thiên tai không có nguồn gốc, không có ý đồ, không từ ý chí của một cá nhân nào cả... bất ngờ đánh vào và làm sụp đổ tất cả?
Đến bây giờ nhiều bà mẹ vẫn lang thang ngoài bờ biển, tin rằng Phật sẽ đưa đứa con bé nhỏ từ biển cả trở về, vì cả đời bà luôn tin Phật, tin rằng Phật sẽ ban cho bà điều mầu nhiệm. Nhưng rồi có được không? Không thể nào. Từ đó chúng ta hãy suy nghĩ tới những giá trị của tôn giáo đối với cuộc đời này là gì.
Có thể nói, cơn sóng thần vừa qua đã thách thức niềm tin tôn giáo của tất cả các tín đồ trên thế giới. Những giáo lý nào không chân chính sẽ không thể lý giải được lý do tại sao thiên tai lại ập xuống đầu họ bất ngờ như thế, và tại sao các thần linh mà họ thường tôn kính, thờ phụng lại không cứu giúp họ. Nếu không thể trả lời thỏa đáng cho câu hỏi ấy thì tín đồ sẽ thất vọng và mất niềm tin vào tôn giáo ngay lập tức.
Rõ ràng trong số những người thiệt mạng, có những con người tin yêu thượng đế tuyệt đối, vậy mà đến khi cơn sóng thần ập vào cũng phải bỏ mạng thảm thương. Những người thân của họ sẽ thắc mắc rằng không biết thượng đế đã ở đâu trong lúc đó, hay liệu thượng đế có phải tác giả của trận sóng thần này hay không? Hoặc những người hiểu đạo Phật chưa chuẩn xác thì cũng có thể lung lay niềm tin với Phật Pháp ngay, vì nghĩ rằng cả gia đình mình theo Phật, thờ Phật, nhưng sao Phật không phù hộ để cho cơn sóng thần ập vào làm mọi thứ tiêu tan, gia đình ly tán, nhà cửa sụp đổ, đồng ruộng ngập úng không còn gì để sống nữa.
Qua cơn sóng thần rồi, chỉ tôn giáo nào chân chính mới giữ lại được niềm tin cho tín đồ. Đây cũng là cơ hội để những người có lòng tin với đạo Phật thấu triệt hơn về luật Nhân Quả. Vì sao vậy? Bởi trong đạo Phật nói đến luật Nhân Quả rất cặn kẽ nên chúng ta hiểu rằng, theo nhân quả thì khi con người cùng nhau gieo những nghiệp ác thì sẽ có lúc họ phải trả quả báo chung. Hoặc có thể họ đã gieo ác nghiệp một cách rời rạc, nhưng khi nhân duyên hội tụ thích hợp rồi họ vẫn trả quả chung với nhau.
Cái chung cái riêng trong nhân quả rất lạ, nghiệp chung và nghiệp riêng được phân ra làm 4 trường hợp như sau:
- Cùng gây một nghiệp ác nhưng khi trả lại riêng, mỗi người trả mỗi nơi.
- Cùng gây nghiệp ác rồi cùng trả chung.
- Mỗi người gây một ác nghiệp riêng, khi trả cũng riêng nhau.
- Mỗi người gây một ác nghiệp riêng, nhưng khi trả thì chung nhau.
Nghiệp chung và nghiệp riêng là như vậy.
Đồng thời, có thể ta tốt mặt này nhưng xấu ở mặt khác và vì mặt xấu đó mà ta phải đền tội. Ví như có người Phật tử tin theo Phật, có làm phước, hiểu nhân quả... những điều đó đều tốt cả. Tuy nhiên nếu nghiệp sát sinh chưa bỏ thì hiểm họa vẫn rình rập phía trước.
Khi đã hiểu giáo lý nghiệp duyên nhân quả, lý giải được gốc rễ sâu xa của sự kiện vừa rồi, chúng ta thấy cơn sóng thần này cũng là một cơ hội cho thế giới tìm kiếm câu trả lời cho vấn nạn sự dữ. Thần linh đã ở đâu khi con người gào thét tuyệt vọng giữa biển nước mênh mông? Hoặc nếu thần linh tạo ra tất cả trong vũ trụ, vậy không lẽ chính thần linh đã gây nên cơn sóng thần này?
Chỉ có Đức Phật là bậc giáo chủ duy nhất đã nói: “Ta không phải là một đấng thần linh, ta là bậc thầy dẫn đường mà bất cứ ai đi theo cũng sẽ tìm thấy chân lý, được về nơi an lạc hạnh phúc”. Đức Phật nói rất khiêm tốn, nhưng thật sự bên trong, Người vẫn âm thầm dùng thần lực để gia hộ cho chúng sinh khi cần thiết. Và như vậy, nếu chọn một tín ngưỡng để đi theo, chúng ta nên tìm một bậc giáo chủ như thế. Một bậc giáo chủ không bao giờ cho mình là một thần linh toàn quyền tạo nên tất cả. Vị ấy chỉ xem mình là người thầy đứng ở vai trò rất khiêm tốn nhưng cũng rất vĩ đại, đó là dạy ta con đường để sống, để tu sao cho chân chính nhất.
Khi hiểu về đạo Phật như thế chúng ta mới giữ vững được niềm tin với đạo. Còn đối với những tôn giáo dạy tín đồ phải tin vào một đấng toàn năng, thì cơn sóng thần này là một thách đố cho niềm tin của họ.
Trở lại với vấn đề, giữa chốn đông người mà bị ai đến nắm áo mắng là đồ ăn quỵt, ta vẫn không giận bởi đang mải ưu tư về sóng thần: nhân quả nào đưa đến tai ương này, tác dụng của sóng thần với thế giới, hậu quả nó để lại ra sao, làm gì để cứu giúp những nạn nhân v.v... Khi suy ngẫm được những điều lớn lao như vậy thì việc người khác nhục mạ vu khống không còn làm mình bị chấn động nữa, bởi tâm hồn mình đã lớn như ngọn thái sơn hùng vĩ. Không những thế, mình còn rút ra được triết lý sống cao thượng hơn, xác định được niềm tin Phật Pháp vững vàng hơn.
Mà tại sao tâm hồn ta lớn? Chính vì lòng ta thường thương yêu chúng sinh, vì ta luôn tác ý khiêm hạ, thấy mình tầm thường thấp kém và vì ta đã biết suy tư về những điều lớn lao cho con người. Những yếu tố đó đã dựng nên một tâm hồn vĩ đại, mênh mông và một hòn đá nhỏ ném vào không thể làm suy suyển được.
Hoặc một lần mua vé tàu lửa về quê, ta phải đứng chen chúc chờ đợi với mọi người. Rồi có kẻ trong lúc vội vã đã cho ta một “khúc bánh mì khô”, tức là giật cùi chỏ, nhưng ta không giận vì tâm mình đã lớn hơn khúc bánh mì khô đó. Lúc ấy, tâm mình đang suy tư đến một điều lớn hơn, đó là sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật. Rằng ngày nay mạng internet đã trở thành phương tiện truyền thông tiến bộ của loài người, chỉ ngồi một chỗ con người cũng có thể đi vào hết những kho tàng kiến thức của thế giới. Những tưởng nhờ đó mà loài người sẽ biết rõ về nhau, xích lại gần nhau, thông cảm cho nhau, sẽ văn minh tiến bộ hơn (người sáng tạo ra mạng internet ban đầu có lẽ cũng đã ấp ủ mơ ước này). Tuy nhiên, song song với những tiện ích thì một hiểm họa khác cũng xuất hiện theo. Rất nhiều người đã lợi dụng internet để phát tán điều lầm lỗi, xấu ác, bậy bạ đi khắp nơi, hủy hoại tâm hồn của con người.
Ví dụ, trên internet có rất nhiều trang web đồi trụy, và nhiều đứa trẻ đã say mê truy cập vào, dần dần tâm hồn bị nhuốm bẩn lúc nào không hay. Khi đó ứng xử của chúng không bình thường nữa, chúng không còn là đứa trẻ ngây thơ trong sáng. Có người đã hỏi: “Khi nào biết con của bạn đã trưởng thành?” và được trả lời rằng: “Khi mà con bạn không còn hỏi bạn đã sinh chúng ra bằng cách nào, và chúng lén lút làm gì bạn không biết nữa, khi ấy chúng đã trưởng thành rồi”. Mà cái tiêu chuẩn ấy hiện nay không đợi đến 18 tuổi nữa, mà chỉ cần 11-12 tuổi trẻ đã bắt đầu không còn hỏi cha mẹ sinh chúng ra bằng cách nào, và chúng âm thầm tụ tập bạn bè làm nhiều chuyện bậy bạ, cha mẹ không còn kiểm soát nổi. Lý do cũng nằm nơi internet mà ra.
Dễ dàng nhận ra những hiểm họa rất lớn mà internet mang đến cho con người, đặc biệt là giới trẻ. Số lượng video, phim ảnh, tiểu thuyết, truyện ngắn... gợi dục, đồi trụy đang xuất hiện nhan nhản trên mạng và ngày càng dễ dàng tiếp cận. Có thể nói, phương tiện kỹ thuật đã giúp cho con người nhiều điều tiện ích nhưng đồng thời nó cũng trở thành một công cụ đắc lực cho con người hãm hại nhau bằng cách lan tràn điều xấu xa, làm nhuốm bẩn tâm hồn và nhân cách của con người. Nếu buông theo dục vọng, đến một lúc nào đó con người ta sẽ đi dần về phía thú vật, cư xử hoàn toàn theo bản năng chứ không còn lý trí của con người nữa.
Và cho đến ngày hôm nay, thế giới vẫn lúng túng về vấn đề ái dục. Có những cảnh sát hỏi cung một thanh niên vừa phạm tội cưỡng hiếp phụ nữ: “Tại sao em làm việc này?” thì nhận được câu trả lời: “Vì em vừa mới xem phim sex”. Ai cũng công nhận những tội ác về tính dục là đáng bị lên án và trừng trị, nhưng những biện pháp để ngăn chặn sự phát triển của những tội ác ấy lại không được quan tâm, đẩy lùi mạnh mẽ. Ngày càng nhiều nước trên thế giới lại xem ái dục là chuyện bình thường của con người. Họ cho rằng, khi lớn lên người ta được quyền yêu đương, lấy vợ lấy chồng và được giải quyết nhu cầu xác thịt.
Đó là quyền được pháp luật công nhận, xem như không có gì tội lỗi, thậm chí nhiều quốc gia còn coi đó là quyền tự do cần được tôn trọng. Họ không thấy được rằng, tuy ái dục là bản năng của con người nhưng khi những đứa trẻ biết chuyện đó quá sớm thì lại là tội lỗi. Hoặc khi người ta vướng vào chuyện ái dục ngoài khuôn phép, thì cũng là tội lỗi. Nhưng cái ranh giới giữa có tội và không tội lại rất mơ hồ mà dường như không có. Chính vì vậy mà thế giới vẫn bị lúng túng với việc xử lý những tội phạm liên quan đến vấn đề này.
Chúng ta thấy rằng thế giới này tồn tại thật nhiều nghịch lý. Như đứa bé 11 tuổi lén chui vào góc nhà bật điếu thuốc lá lên hút, cha nó tìm thấy liền túm áo phạt đòn: “Mới chừng này tuổi mà bày đặt hút thuốc!” Trong lúc mắng con, miệng ông vẫn còn phì phèo điếu thuốc. Hút thuốc là xấu, vì xấu nên trẻ con không thể làm được, nhưng tại sao người lớn thì có thể? Vậy có phải khi lớn rồi người ta được quyền xấu chăng?
Hoặc có thằng bé mới tám tuổi chạy sang nhà hàng xóm, thấy cô bé cũng ngang tuổi mình mà rất đáng yêu liền chạy đến hôn một cái. Thế là người lớn đến mách mẹ nó: “Nó mới chừng này tuổi mà đã sàm sỡ con gái tôi”. Bà mẹ vào lấy cây roi phạt đòn nó và nói: “Mới chừng này tuổi, con không được làm thế!” Đứa nhỏ hỏi: “Vậy chừng nào mới được hả mẹ?” Luôn tồn tại những nghịch lý như thế: Trẻ con không được làm điều xấu, còn người lớn thì được.
Hay những đứa trẻ uống rượu sẽ bị đánh đòn, còn người lớn say sưa hết can này đến kia lại không bị kết tội. Lẽ ra người lớn phải làm gương cho con trẻ, tức là không được xấu mới đúng. Vậy bây giờ có lẽ câu khẩu hiệu “Cấm bán thuốc lá cho trẻ em dưới 18 tuổi” nên được thay bằng câu “Cấm bán thuốc lá cho trẻ em trên 18 tuổi”, hoặc những bộ phim dán mác “Cấm trẻ em dưới 18 tuổi” nên được thay bằng “Cấm trẻ em trên 18 tuổi”. Vì càng lớn phải càng nghiêm túc, càng tránh xa điều xấu. Tại sao qua ngưỡng tuổi 18 rồi thì được quyền uống rượu, thuốc lá? Tại sao tuổi nhỏ thì được quyền tốt, mà tuổi lớn thì được quyền xấu?
Nhưng vì cái ranh giới giữa điều tội và không tội vẫn chưa được vạch ra rõ ràng, nên thế giới vẫn lúng túng với rất nhiều vấn đề, chưa thể đưa ra phương án giải quyết thích hợp nhất. Còn bản thân chúng ta, vì được học đạo lý, được nghe lời Phật dạy nên ta bận tâm về những điều đó và mong ước con người sẽ biết dựa vào đạo lý để phân định điều đúng-sai, tốt-xấu và có thể sống thanh cao hơn, tốt đẹp hơn. Ví dụ một đứa trẻ vào tiệm internet lỡ thấy những cảnh đồi trụy sẽ lập tức tắt đi, giữ lòng mình trong sạch. Hoặc nếu bạn bè có rủ đi làm chuyện bậy, xem phim sex, trẻ cũng nghiêm khắc cảnh cáo, khuyên nhủ bạn đừng làm như thế nữa. Hay con người ta biết giữ gìn sự chung thủy, tình nghĩa với vợ với chồng mình, không lang chạ bậy bạ... Chúng ta luôn mơ ước về một thế giới đạo đức, trong sạch như vậy.
Đó là mong muốn hết sức cao đẹp của ta, nhưng trên thực tế thì hiện nay thế giới vẫn chưa đưa ra được thái độ, cách giải quyết với vấn đề ái dục. Và điều đó vẫn làm ta phải bận tâm. Vì ta thương yêu thế giới, ta muốn thế giới tốt đẹp lên, con người sống thanh cao vượt khỏi tội lỗi thấp hèn và chính những mong ước, bận tâm như thế đã làm tâm hồn ta lớn hơn rất nhiều. Đó là lý do mà khi ăn phải miếng ‘bánh mì khô’ của người bên cạnh, mình vẫn không giận, không nhớ lâu.
Một tình huống khác, ví dụ một lần đến chùa sau khi say sưa mê mẩn nghe pháp ta bước ra liền phát hiện kẻ nào đó đã lấy mất của mình một chiếc dép, để lại đúng một chiếc. Thà rằng họ lấy luôn hai chiếc thì mình đỡ tức tối vì biết rằng họ lấy để dùng, còn ở đây chỉ lấy một chiếc tức là cố ý phá phách trêu chọc. Tuy nhiên, có người không tức tối, thấy đó chỉ là chuyện nhỏ. Vì sao họ thấy đó là chuyện nhỏ? Vì tâm họ lớn hơn rất nhiều, họ đang bận tâm về chuyện khác. Họ đang ưu tư về những người nghèo không có nhà ở, không đủ áo ấm và chăn đắp để đi qua mùa đông lạnh lẽo này.
Ví dụ vào mùa đông ta đi đến vùng núi cao xa xôi miền biên giới, chúng ta sẽ cảm nhận được cái lạnh như cắt da cắt thịt. Vậy mà, không ít trẻ em nơi đó vẫn đi chân đất, run rẩy nô đùa trong mong manh áo mỏng... Và chúng ta cũng nhớ đến vô số người ở khắp nơi cũng đang phải chịu cảnh tương tự như vậy. Ta được áo ấm, chăn êm nhưng bao nhiêu đồng loại của mình đang phải vật lộn khổ sở trong mùa đông. Vì vậy ta suy nghĩ làm sao để vận động mọi người quyên góp, san sẻ, giúp nhau có được chút ấm áp qua mùa đông giá lạnh này.
Lòng mình bận tâm đến những điều lớn hơn cho con người, nên khi nghe giảng xong bước ra thấy chỉ còn một chiếc dép thì ta sẽ vui vẻ đi chân không về, coi như một phương pháp luyện khí công. Hoàn toàn không buồn không giận.
Vì vậy nếu thấy một người bị xúc phạm rồi cứ nhớ mãi, thù rất dai thì ta biết ngay tâm hồn người này còn hẹp hòi, nhỏ mọn. Họ không có điều gì để thương yêu, không có mối bận tâm nào lớn lao nên những chuyện ‘chút chút’ cứ làm họ nhớ hoài, giận mãi. Còn những ai có tâm vị tha quảng đại thì nhẹ nhàng vượt qua những xúc phạm lặt vặt mà cuộc đời mang đến cho mình.
Ở đây, thử thách đối với người có đạo hạnh là họ tự buộc mình phải quên việc bị xúc phạm đi. Đó là mệnh lệnh mạnh mẽ từ trong tâm họ, dù không bị ai bắt buộc. Khi còn kém cỏi thì họ cần người ngoài nhắc nhở nhưng đến khi đạo hạnh đã sâu dày thì tự họ buộc bản thân phải quên, quên tức khắc, không được để tâm phiền giận tồn tại trong lòng. Ví dụ họ bị người khác giật cùi chỏ chẳng hạn, thì cái đau đó có thể kéo dài ba tiếng đồng hồ nhưng khi cùi chỏ vừa rút lại là họ đã quên sự việc rồi. Cái đau thì còn nhưng tâm họ đã buông xả, đã quên mất rồi.
Đừng vội vã kết luận bất cứ điều gì
Thêm một điều nữa, chúng ta đừng vội oán trách, kết luận rằng người khác mắng mình, hại mình, bởi có thể là ta đang hiểu lầm mà thôi. Ví dụ đang lúc chen lấn rồi bị ai giật cùi chỏ vào mặt, ta cũng đừng vội nghĩ kẻ kia chơi xấu mình, sự thật nhiều khi không phải như thế. Có thể người kia đang quơ tay lấy gì đó nhưng mình tự đưa mặt vào. Nên không phải người ta đưa ‘bánh mì khô’ vào miệng mình, mà miệng mình đã tự tìm đến ‘bánh mì khô’ của họ thôi. Rất hay xảy ra những tình huống như vậy.
Hoặc ta đang lơ ngơ đi tìm đôi dép thì gặp người bạn đến chào, nhìn xuống chân người này ta thấy đúng đôi dép của mình. Từ đó dù không nói nhưng lòng mình căm giận: “Anh đi đến chùa bằng đôi dép cũ rồi ra về bằng đôi dép tốt. Nào giờ là bạn đạo với nhau mà chơi khăm nhau vậy đấy”. Nhưng sự thật là trước đó người kia cũng mua đôi dép giống hệt đôi dép của mình, còn dép mình đã bị ai khác lấy mất rồi. Vì vậy việc vội vã kết luận người khác xúc phạm, mưu hại mình đôi khi còn có hiểu lầm nữa. Do đó, chúng ta nên bình tĩnh và thận trọng tìm hiểu kỹ trước khi đi đến bất cứ kết luận nào để tránh nghĩ oan cho mọi người.
Đi tìm nguyên nhân ẩn sâu trong luật nghiệp báo
Bây giờ, chúng ta tạm cho rằng việc người ta mắng mỏ, chèn ép, hãm hại mình là có thật, mà mình đã vượt qua trình độ thứ hai tức là “không nhớ, không giận”, và đang tiến đến trình độ thứ ba là “nhớ mà không giận” để đi tìm nguyên nhân thật sự.
Ví dụ có người túm áo mắng mình tháng trước đã ăn quỵt của họ, họ la oang oang giữa đường như vậy, lúc đó lòng mình không giận nhưng khi chuyện qua rồi mình mới bình tâm ngồi nhớ lại để xem xét đến nhân quả. Ta thấy có hai trường hợp, hoặc kẻ kia đùa xấu, hoặc họ cố ý hại mình, nhưng dù ở trường hợp nào thì nguyên nhân sâu xa cũng vì cái nghiệp quá khứ của mình mà thôi. Chắc chắn kiếp xưa ta cũng đã từng vu khống ai rồi thì đời này mới bị quả báo trở lại như thế.
Biết vậy nên mình đến trước bàn Phật xin sám hối: “Lạy Phật, trước đây có lẽ con cũng đã từng vu khống ai nên hôm nay con bị mắc quả báo. Quả báo hôm nay có lẽ đã trả xong, tuy nhiên cái tâm xấu từ kiếp xưa e rằng vẫn còn vương lại. Cúi xin Phật cho con được sám hối, con xin nguyện xóa sạch cái tâm muốn hại người, muốn vu khống người của con. Và từ đây về sau con xin thương yêu khắp chúng sinh, kể cả người đã vu khống, nhục mạ, hãm hại con...”. Tức là người này nhớ lại chuyện cũ không phải để giận mà để hóa giải, để tìm ra nguồn gốc và sám hối cho sạch. Đây chính là mức độ thứ ba của những người đã tu rất tốt.
Không phải nhẫn nhục luôn đúng
Nhưng cũng có những trường hợp mưu hại không phải vì động cơ cá nhân mà có một ý đồ lớn hơn phía sau. Ví như một viên chức giữ vị trí quan trọng trong chính quyền bỗng một ngày bị vu oan, hãm hại thì rất có thể kẻ thủ ác ra tay không phải vì hiềm khích cá nhân mà vì một âm mưu đánh phá cả đất nước. Trong trường hợp này việc nhẫn nhục buông xuôi chịu đựng lại không đúng.
Sự nhẫn nhục cũng giống như tiền vậy, tự bản thân nó không có tội hay phước mà chính do cách mình sử dụng sẽ đem lại điều tội hoặc phước cho mình. Với đồng tiền thì rất dễ hiểu, nếu ta sử dụng tiền vào điều bậy thì chắc chắn thành tội, còn nếu mang đồng tiền ra dùng vào điều hợp lý, chân chính, vị tha thì ta có phước. Rất dễ chấp nhận. Cũng vậy, sự nhẫn nhục chưa biết là tội hay phước mà còn tùy vào từng trường hợp.
Trước những hiềm khích, xúc phạm lặt vặt nhắm vào cá nhân thì ta nhẫn nhục là rất đúng và có phước tu hành. Tuy nhiên cũng có trường hợp nhẫn nhục lại mang tội. Chẳng hạn có kẻ in hình Đức Phật lên áo tắm, hoặc in xuống gót giày rồi mang các sản phẩm đó đi bán khắp nơi, vậy việc này ta nhẫn nhục là đúng hay sai? Hoàn toàn sai. Cách xử sự đúng là phải tìm mọi cách chấm dứt sự xúc phạm đối với Đức Phật. Vì khi xúc phạm Đức Phật thì mục tiêu người ta nhắm đến không phải là cá nhân Đức Phật mà là toàn bộ Phật giáo, họ muốn bôi nhọ đạo Phật, muốn mọi người xem thường đạo Phật để đừng ai nghiên cứu lời Phật dạy nữa. Mà khi Phật Pháp bị mai một, bị che mờ thì thế gian này đúng là chìm trong bóng tối. Vì thế khi chúng ta quyết liệt bảo vệ hình ảnh Đức Phật, bảo vệ lời dạy của Đức Phật, thì cũng có nghĩa là ta đang bảo vệ thế gian này ở lại với ánh sáng. Trong trường hợp này nếu ta buông xuôi chịu đựng thì sẽ phạm cái tội lớn.
Thêm một lý do nữa, chúng ta đừng nghĩ rằng giữ tâm buông xả là tuyệt đối đúng, vì đôi khi sự day dứt vẫn cần thiết. Ví dụ có hai người cùng bị công kích nói xấu, người thứ nhất day dứt vì mình bị người khác đàm tiếu, thì cái day dứt này là xấu, vì xuất phát từ nội tâm còn phiền não, chưa tu hành nhiều. Còn người thứ hai day dứt vì biết những người huynh đệ trong đạo còn chưa thương nhau, còn chia rẽ với nhau nhiều, họ mong muốn những người đệ tử Phật phải thương yêu, hợp tác, chung sức với nhau mà xây dựng đạo pháp chứ đừng soi mói, tìm bới lỗi lầm của nhau mà chỉ trích. Và sự day dứt này là tốt hay xấu? Rất tốt.
Đúc kết lại, hai bài Pháp Cú trên đã nhắc nhở chúng ta hãy quên đi chuyện “Nó mắng tôi chửi tôi, nó cướp tôi giết tôi...” để đừng ôm hiềm hận trong lòng. Và nếu ta cố gắng tu hành để đạt đến trình độ vẫn nhớ chuyện cũ nhưng không phải để hiềm hận mà nhớ để mổ xẻ tìm lỗi mình, và sám hối cho sạch nghiệp xưa thì rất tốt. Ngược lại, ta cũng biết rằng, không phải lúc nào cũng nhẫn nhục chịu đựng, và có những băn khoăn day dứt vô cùng cần thiết cho sự tu dưỡng nội tâm chứ không phải sự buông xả nào cũng là tốt.
Và bài kệ nổi tiếng nhất trong kinh Pháp Cú:
(5) Lửa nào tắt được lửa
Thù nào diệt được thù
Tình thương diệt thù hận
Là định luật nghìn thu.
Nguyên văn những câu kệ ngày xưa của Phật thì đơn giản hơn, nhưng không biết vị nào đã thêm vào hình ảnh “Lửa nào tắt được lửa” làm cho bài Pháp Cú thật đẹp, và dường như đây cũng là một trong những câu hay nhất của kinh Pháp Cú.
Ý tứ của bài kệ này cũng phần nào tương đồng với hai bài trước nên chúng ta sẽ phân tích ngắn gọn.
Bài kệ Pháp Cú trên cũng xuất phát từ một tích truyện. Vào đời xưa có một người đàn ông muốn cưới cô gái mình yêu nhưng người mẹ của ông không đồng ý. Cuối cùng vì chiều con bà đành miễn cưỡng chấp nhận. Nhưng tiếc rằng cô con dâu không thể có con, thế là mỗi ngày bà cứ ngồi đay nghiến, buộc con mình phải lấy vợ khác để có đứa cháu nối dõi. Vì áp lực của mẹ chồng, người vợ buộc phải đích thân đi hỏi một người phụ nữ khác về làm vợ lẽ cho chồng mình. Không lâu sau cô vợ hai có thai thật.
Lúc đó người vợ trước bắt đầu sợ rằng cả chồng và mẹ chồng sẽ dành hết tình thương cho người vợ sau cùng đứa trẻ sắp sinh, còn mình bỗng thành kẻ tôi tớ trong nhà. Thế là cô bí mật trộn thuốc vào thức ăn khiến cô vợ sau bị hư thai, lần đầu tiên như thế, lần thứ hai cũng thế, cho đến lần mang thai thứ ba thì cô vợ sau phát hiện ra. Nhưng rồi họ cũng giết nhau chết.
Sau đó người vợ sau đầu thai thành con mèo, người vợ trước đầu thai thành con gà. Con gà đẻ bao nhiêu trứng con mèo đều đến ăn sạch để trả lại mối thù khi xưa. Kiếp sau con gà đầu thai thành con beo, con mèo đầu thai thành con nai, và cũng vậy, con nai sinh được đứa con nào con beo đều đến ăn tươi nuốt sống. Qua kiếp sau con nai đầu thai thành quỷ dạ xoa, còn con beo đầu thai làm một cô gái trong gia đình giàu có. Nghiệp xưa lặp lại, những đứa con của cô gái vừa sinh đều bị quỷ dạ xoa đến ăn thịt.
Cho đến một lần giấu giếm sinh ra được đứa con, phát hiện ra quỷ dạ xoa đang tìm đến con mình, cô gái vội ôm đứa trẻ mới sinh đâm đầu chạy vào tinh xá. Quỷ dạ xoa điên cuồng chạy theo nhưng bị vị thần bảo vệ tinh xá ngăn lại. Bỗng nhiên Đức Phật bảo vị thần hãy cho quỷ dạ xoa vào, rồi Người buộc quỷ dạ xoa hiện hình và khuyên: “Hết kiếp này đến kiếp kia các ngươi cứ thù oán nhau như vậy thì đến bao giờ oán đối mới chấm dứt”. Và Đức Phật đã nói bài kệ Pháp Cú trên để dạy hai người.
Phật vừa dứt lời, quỷ dạ xoa liền chứng quả dự lưu (Sơ quả Tu-đà-hoàn). Thấy tâm dạ xoa vừa chứng Thánh quả đầu tiên, Đức Phật mới ôn tồn bảo người mẹ hãy trao đứa con cho dạ xoa bế. Người mẹ hoảng hốt từ chối vì sợ quỷ dạ xoa sẽ ăn mất đứa trẻ như những lần trước. Đức Phật nói: “Hãy vâng lời Như Lai, trao con cho dạ xoa bế”. Trước thần lực và uy đức mạnh mẽ của Đức Phật, người mẹ bỗng chấp nhận bế con đến trao cho quỷ dạ xoa. Dạ xoa liền ôm đứa bé vào lòng vỗ về thương yêu rồi trả lại cho người mẹ. Trước mặt Đức Phật, họ hứa sẽ là bạn tốt mãi mãi.
Khi ấy dạ xoa nói: “Từ trước đến nay con không để ý đến nơi ăn chốn ở của mình, nhưng giờ đây trở thành người lương thiện con mới nhận ra mình không có một chỗ nương náu cho tử tế”. Người phụ nữ liền nói: “Vậy chị hãy về nhà em, em sẽ cho chị ở trên gác mái và mỗi ngày cung cấp thức ăn”. Quỷ dạ xoa đồng ý, Đức Phật cũng chúc lành cho hai người. Từ đó dạ xoa bí mật ẩn thân trên sàn gác, mọi người ra vào không ai nhìn thấy cả.
Tuy nhiên do công việc làm ăn của người phụ nữ càng lúc càng phát đạt, nhân công nhiều, những chiếc cối giã gạo liên tục xay ầm ì, những chiếc cán giã gạo đập lên đập xuống (người Ấn Độ xưa đã chế ra cối giã gạo có cần trục, đòn bẩy, sau khi đổ lúa vào nhân công sẽ kéo chiếc cần cao lên gần đến nóc nhà rồi đập xuống), quỷ dạ xoa ở không yên nên đã báo mộng với chủ nhà: “Giờ đây công việc của chị đã bận rộn ồn ào nên em xin phép được ra ngoài”. Người phụ nữ kia nói: “Vậy chị hãy về gốc cây to ở đầu làng, mỗi ngày em sẽ mang thức ăn đến”. Thế là quỷ dạ xoa từ giã đi về gốc cây đa đầu làng, và người phụ nữ đã giữ lời, ngày ngày đều mang thức ăn cho dạ xoa.
Đổi lại, dạ xoa cũng thường cố vấn cho cô làm ăn: “Năm nay trời sẽ lụt lội, chị đừng trồng lúa dưới thấp mà hãy trồng trên gò”. Quả nhiên năm ấy nước lụt mênh mông, trong làng chỉ ruộng lúa của người phụ nữ là không hề hấn gì, trổ bông nặng trĩu. Có năm dạ xoa lại nói: “Năm nay trời hạn hán, chị đừng trồng lúa trên gò, hãy trồng xuống thấp”. Làm theo lời mách bảo, người phụ nữ lại tiếp tục trúng mùa. Dân làng dần phát hiện ra điều kỳ lạ nên ngạc nhiên hỏi: “Sao chị có thể biết trước thời tiết mà sắp xếp tính toán, làm đâu trúng đó?” Người phụ nữ nói thật: “Thật ra tôi đã nhờ cô dạ xoa này chỉ bảo cho”. Thế là dân làng đồng lòng ngày ngày mang thực phẩm đến cho quỷ dạ xoa. Từ đó đời sống họ được cải thiện rất nhiều, bởi mỗi khi có thiên tai bão lũ hạn hán họ đều được báo trước để phòng tránh. Và người ta cung cấp thức ăn cho dạ xoa suốt đời, còn dạ xoa thì ở đó cả đời tu theo Phật.
Câu chuyện là như vậy. Vì ôm ấp tâm hận thù nên hết kiếp này đến kiếp khác họ cứ đầu thai thành một loại dữ hơn để hại người kia, và họ sẽ tiếp tục đọa đày không bao giờ dứt nếu không được gặp Phật và nghe lời dạy của Người. Chúng ta thấy, cái gốc ban đầu là họ đều có phước, chỉ bởi cái tâm hiềm hận nên mới bị đọa làm súc sinh hết đời này tới đời khác, rất mệt mỏi. May mắn là nhờ duyên phước nào đó từ quá khứ mà họ được nghe lời dạy của Đức Phật và dạ xoa đã được chứng sơ quả. Đức Phật đã buộc dạ xoa phải chứng tỏ sự buông xả hận thù của mình bằng cách ôm đứa bé vào lòng âu yếm rồi trả lại cho người mẹ trong tình thương. Từ lúc đó oán đối giữa hai người phụ nữ đã vĩnh viễn chấm dứt. Mà khi chấm dứt rồi thì người này nuôi người kia, người kia chỉ vẽ người này cách làm ăn. Đúng là chỉ có nước mới tắt được lửa và chỉ có tình thương yêu mới diệt được thù hận mà thôi.
Chúng ta mong rằng tất cả những hận thù ở khắp nơi trên cuộc đời này cũng được hóa giải tốt đẹp như thế. Những quốc gia thù địch nhau hãy ngừng lại hận thù để thương yêu giúp đỡ nhau, cùng dựng xây cuộc sống thanh bình cho người dân. Chúng ta cũng vậy, có những khi ta đã ganh ghét nhau thì ngày hôm nay xin bỏ hết, hãy cùng thương nhau, giúp nhau sống nhân ái vị tha giữa cuộc đời đầy ngập đau khổ này.
Những bộ phim kiếm hiệp thường có kịch bản như sau: Có một gia đình hay một môn phái đang sống yên vui thuận hòa thì bất ngờ kẻ xấu xuất hiện mang theo gươm đao, dắt theo nhiều lâu la, rồi đánh phá, cướp, giết, tàn sát cả dòng họ hay cả môn phái để lấy đi báu vật gì đó. Nhưng rồi có đứa bé may mắn thoát nạn, sau đó được một cao nhân đem về nuôi dạy, truyền thụ võ nghệ. Khi lớn lên đứa bé đã đi tìm lại những kẻ đã giết cha mẹ mình để trả thù. Đây là nhân vật chính, thường đẹp trai một chút, tính tình thường là tốt, gương mặt hơi lầm lì phảng phất nét u sầu xa xăm, có mấy người yêu nhưng không thèm yêu ai vì nặng lòng báo thù cho cha mẹ... Một ngày kia nhân vật này đã tìm được đến kẻ thù của mình. Bằng tài nghệ tuyệt luân, chàng đã đánh Đông dẹp Tây tiêu diệt tất cả. Nhưng đến khi gặp kẻ ác nhất thì hai bên phải tranh đấu rất gay cấn. Cuối cùng nam chính đẹp trai buồn buồn đã đâm một nhát vào tim kẻ thù khiến y gục ngã. Đến đây phim mới hết.
Phim thì hết nhưng chuyện thì chưa hết vì trên con đường đi tìm kẻ thù rửa hận, chàng nam chính điển trai này cũng đã gây nhiều nợ máu khác. Thay vì chỉ lấy mạng những kẻ đã giết cha mẹ mình, anh lại vô tình giết rất nhiều người khác để tấn công vào sào huyệt. Ngay cả những kẻ giết hại gia đình anh cũng sẽ tiếp tục nuôi lòng oán hận để quay lại trả thù. Phim kết thúc bởi thời lượng cho phép chỉ đến đó, còn nghiệp báo của cuộc đời thì vẫn chưa dừng lại, vẫn còn ‘nhiều tập’ tiếp theo nữa. Vì thế ngọn lửa thù hận không thể được dập tắt bởi thù hận mà chỉ có thể làm hận thù kéo dài và chồng chất thêm mãi. Đây vẫn là chân lý muôn đời mà chúng ta phải ghi nhớ.
Lửa nào tắt được lửa
Thù nào diệt được thù.
Thương yêu nhẫn nhục nhưng cũng rất cứng rắn khôn ngoan
Trong câu chuyện trên, ta thấy Đức Phật chỉ cần dùng tình thương và đạo lý để cảm hóa tâm hồn của dạ xoa và xóa bỏ thù hận kéo dài giữa hai người phụ nữ. Nhưng đó là vì hai người phụ nữ này đã có thiện căn nhiều đời với Phật Pháp nên mới được gặp Phật, và cũng vì uy đức quá lớn của Phật nên tâm hồn của hai người hoàn toàn bị nhiếp phục và thay đổi. Còn trên thực tế, có rất nhiều trường hợp không đơn giản là chỉ dùng tình thương mà rửa được thù hận hay chấm dứt ác tâm của con người.
Ví dụ khi Hốt Tất Liệt ba lần kéo quân Mông Cổ sang xâm lược nước ta, cả ba lần đều bị cha ông ta quật cường đánh bại. Điều này đã khiến Hốt Tất Liệt rất căm giận, vì ông vốn mang niềm kiêu hãnh của một quân vương bách chiến bách thắng. Thế là Hốt Tất Liệt đã dồn hết lực lượng, hậu cần, lương thực, binh sĩ để đánh Đại Việt lần thứ tư, quyết chiếm nước ta bằng được. Nhưng lần thì sắp tiến quân thì chánh tướng chết nên hoãn binh, năm sau định đánh thì phó tướng lại chết nên lại đình chỉ việc tiến quân. Tới ngày 18/02/1294 lại định điều binh lần nữa thì chính Hốt Tất Liệt chết. Do con trai của Hốt Tất Liệt là Chân Kim đột ngột qua đời năm 1285 nên Thiết Mộc Nhĩ - Temür (cháu nội) được chọn làm Thái tử và trở thành hoàng đế thứ hai của nhà Nguyên, tức là Nguyên Thành Tông. Từ lúc ông nội còn sống và bản thân còn là thái tử, mỗi lần dự triều nghe báo cáo tình hình chiến sự tại Đại Việt, Temür đã sợ khiếp đảm, gương mặt xanh như tàu lá. Ông không biết Đại Việt là gì mà đánh đến đâu quân Mông Cổ tan đến đó, những đại tướng như Ô Mã Nhi không còn đường về phải bỏ mạng trên biển. Nên sau khi ông nội và cha băng hà, ông lập tức ra lệnh bãi binh, không bao giờ dám đánh Đại Việt lần thứ tư nữa.
Nên ta thấy, để đánh bại được ý chí xâm lược của kẻ thù chúng ta đã chiến đấu rất ngoan cường, đã chiến thắng biết bao nhiêu lớp quân địch. Mà muốn đánh bại được ý chí của họ, thì trước đó cha ông ta đã trải qua gian khổ khôn cùng mới tiêu diệt lực lượng hùng mạnh của kẻ địch hết lần này đến lần khác. Khi đối diện với kẻ ngoại xâm đầy dã tâm, ông cha ta không hề nhẫn nhục, giặc đánh thì ta phải tự vệ mà đánh lại, đánh cho đến khi nào giặc sợ chết khiếp không dám quay lại mới thôi. Và đây là điều thứ nhất mà chúng ta phải suy ngẫm.
Thứ hai, ngày xưa khi một đạo quân hung hãn nổi lên ở vùng Trung Á và Nam Á, họ đã tiêu diệt đạo Phật, đốt phá chùa chiền, sát hại sư sãi. Và đạo Phật đã chọn cách nhẫn nhục, kết quả là ngày hôm nay Phật giáo hoàn toàn biến mất tại những vùng này. Nếu khi ấy những người trong đạo Phật xử sự giống như nhà Trần của Việt Nam thì có lẽ đạo Phật vẫn còn tồn tại ở đó. Đây cũng là điều để ta suy ngẫm.
Qua hai điều trên chúng ta thấy rằng, trong thực tế cuộc sống bình thường thì có thể lòng nhẫn nhục sẽ giúp ta chấm dứt được một oán đối xưa cũ. Nhưng trong rất nhiều trường hợp khác, để ngăn chặn điều tội lỗi thì vũ lực vẫn rất cần thiết.
Đó là lý do mà luật pháp vẫn phải xử phạt, bỏ tù, thậm chí tử hình phạm nhân để răn đe kẻ khác đừng phạm tội giống như vậy. Trước một kẻ giết người cướp của hàng loạt, quan tòa không thể nhẫn nhục, tha thứ vì điều đó sẽ làm đất nước rối tung, trộm đạo nổi lên khắp nơi. Nên rất nhiều trường hợp người ta phải đánh bại ý chí của kẻ xấu bằng luật pháp, bằng một chế tài, một hình phạt nào đó. Vì thế, bên cạnh sự giáo dục cao thượng, sự cảm hóa thương yêu, sự nhẫn nhục vô bờ... chúng ta còn cần có sức mạnh để ngăn chặn sai lầm của con người.
Ví d ụ khi một bậc cha mẹ quở phạt con mình, buộc đứa trẻ quỳ gối, thậm chí phạt đòn mấy roi để trẻ đừng làm điều sai; hay thầy cô giáo phạt học trò chạy mấy vòng quanh sân trường; một vị thầy trong chùa phạt đệ tử quỳ nhang... Thì tất cả những hình phạt cứng rắn này đều có tác dụng giúp người khác đừng phạm lỗi tiếp tục nữa. Và sự cứng rắn này xuất phát từ tình thương yêu, mong cho con em mình, học trò mình, đệ tử mình không tiếp tục phạm sai lầm. Vì cái gốc của những biện pháp cứng rắn là tình thương nên vẫn không sai với lời Phật dạy “Tình thương diệt hận thù.”
Còn nếu bậc cha mẹ đánh đập, phạt con không phải vì lòng thương yêu thì đứa con cũng sẽ nhận ra và nuôi lòng căm hận trở lại. Đã từng có những trường hợp cha mẹ sinh con ra nhưng không thương mà ngược lại, còn hành hạ đày đọa đủ điều. Sau này đứa trẻ có thể không đánh đập, ngược đãi trở lại nhưng lòng chúng đã nguội lạnh, tình thương với cha mẹ không còn nữa. Hoặc thầy cô giáo phạt học trò chỉ để mình đỡ bực bội, hay một sư phụ trong chùa quở trách đệ tử không phải vì tình thương, thì người học trò hay người đệ tử cũng cảm nhận được. Chỉ khi có tình thương yêu tồn tại thì con người mới không giận dữ, không oán thù, vì chính tình thương ấy đã dập tắt được lòng thù hận. Cho nên chúng ta hãy luôn ghi khắc lời Phật dạy, dù đôi lúc phải cứng rắn, nghiêm khắc nhưng nếu có tình thương thì thù hận vẫn lụi tắt.
Điều này cũng hoàn toàn đúng với lịch sử nước ta, đó là khi đánh bại quân Mông Cổ đến ba lần, nước ta không hề thù hận mà vẫn cho sứ sang ngoại giao bình thường. Hay vua Quang Trung sau khi dẹp tan quân Thanh rồi vẫn cho sứ sang ngoại giao bày tỏ lòng hiếu hòa. Hay gần nhất là thời hiện đại, nước ta trải qua hai cuộc trường kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ nhưng sau chiến tranh, chúng ta đã chủ động bình thường hóa quan hệ với nước bạn. Đồng thời hết sức hỗ trợ họ trong việc tìm kiếm hài cốt binh lính chết trong chiến tranh. Từ xưa đến nay, chúng ta cũng không hề có những áng văn kêu gọi tiếp tục sự thù hận với kẻ thù mà lịch sử chỉ ghi lại những hành động bao dung, tha thứ của Nhà nước với những người một thời là kẻ thù của dân tộc. Đây là cái hay của Việt Nam. Cha ông ta không bao giờ kích động lòng hận thù dù chúng ta là những người giành chiến thắng. Như sau cuộc kháng chiến chống quân Minh, ta bước ra chiến trận với vị thế người chiến thắng nhưng biết đối xử với kẻ thù bằng điều nhân nghĩa, không những tha mạng cho tàn binh bại tướng mà còn mở đường, cấp cho phương tiện để họ về nước (Thần Vũ chẳng giết hại, thể lòng trời ta mở đường hiếu sinh/ Mã Kỳ, Phương Chính, cấp cho năm trăm chiếc thuyền, ra đến biển mà vẫn hồn bay phách lạc/ Vương Thông, Mã Anh, phát cho vài nghìn cỗ ngựa, về đến nước mà vẫn tim đập chân run/ Họ đã tham sống sợ chết mà hoà hiếu thực lòng, Ta lấy toàn quân là hơn, để nhân dân nghỉ sức). Không ngờ điều này lại đi đúng lời Phật dạy “Tình thương diệt hận thù. Là định luật nghìn thu...”
Vì vậy, người đệ tử Phật phải nắm vững cả hai khía cạnh: chúng ta biết bình an nhẫn nhục thương yêu nhưng vẫn rất khôn ngoan và cứng rắn.
Đặt trường hợp ta bị kẻ khác hãm hại, có khi mình kịp thời ngăn chặn được, nhưng cũng có khi không kịp và đã bị hãm hại. Nhưng dù trong trường hợp nào, thì ta vẫn phải đem tình thương để đối xử lại, như thế mới xóa được hận thù cũ.
Nhưng làm cách nào để đem tình thương đối xử lại? - Hãy giúp đỡ người đó. Ví dụ gia đình mình có con học đại học, rồi thỉnh thoảng ta lại nghe nhà hàng xóm nói vọng sang: “Nó tưởng con nó đi học đại học là oách lắm”. Đến khi được mọi người bầu làm tổ trưởng, ta cũng cố gắng làm cho hết trách nhiệm thôi, nhưng nhà bên kia vẫn chửi xéo: “Nó làm như tổ trưởng là ngon lắm, ở trên đầu trên cổ người ta vậy”. Biết họ mắng mình, nhưng khi ta tìm sang họ lại chối: “Không, tôi nói tên tổ trưởng ở xóm bên kia chứ đâu nói anh”. Từ đó ta không sang hỏi nữa vì biết họ cố ý xỉa xói rồi. Vậy ta sẽ làm gì? Ta sẽ mua vài cân trái cây mang đến tặng họ. Nếu họ còn nói nữa, mình mua tiếp bánh bông lan qua tặng... Chỉ đơn giản vậy thôi mà oán đối từ xưa sẽ vơi dần vơi dần, rồi một ngày nào đó, hai bên gia đình sẽ thương yêu, gắn bó với nhau.
Còn đối với những người có oán thù sâu đậm với mình đến nỗi mình không còn cách nào để làm cho họ hết ghét mình thì thôi cứ yên lặng nhẫn nhục. Nhưng ngày nào đó nếu họ có bị nạn, ta vẫn sẵn sàng cứu giúp. Chẳng hạn nhà bên kia từng bêu xấu, hại mình đủ cách, nhưng một lần đi trên đường thấy họ gặp tai nạn thì mình là người đầu tiên đưa họ vào viện, lo lắng, chăm sóc, đóng tiền viện phí. Như vậy ta đã làm đúng như lời Phật dạy, lấy tình thương để diệt hận thù.
Hoặc gặp trường hợp mình đi trên đường gặp tên cướp rút dao chĩa vào họng, bắt đưa hết tiền thì chúng ta không thể nói “Tình thương diệt hận thù”. Khi đó ta phải tìm cách chạy thoát, tri hô, báo cảnh sát trước. Đến khi y đã vào tù rồi ta mới đến thăm nom, tặng quà và khuyên họ dừng tay tạo ác. Với tội phạm thì chúng ta phải cứng rắn để pháp luật xử lý cho họ biết sợ trước, sau đó mới bày tỏ tình thương yêu sau. Nên phải tùy từng đối tượng mà chúng ta biết ứng xử linh hoạt, sao cho chính xác, đúng lúc. Và ngay cả khi họ đang phải chịu hình phạt của pháp luật thì mình vẫn thương yêu, tìm cách giúp đỡ họ thay đổi chứ không xa lánh, ghét bỏ hay nói xấu.
Tuy nhiên cuộc đời thì muôn màu muôn vẻ và vô cùng phức tạp, có những người ghét ta không phải vì chuyện hơn thua bình thường mà vì họ có âm mưu sâu hiểm, có nhiều tham vọng phía sau. Nên ta càng cố gắng hòa ái bao nhiêu thì họ càng thủ đoạn bấy nhiêu để tiêu diệt ta, tiêu diệt tôn giáo ta, chiếm đoạt đất nước ta. Trên đời có nhiều người nuôi dưỡng tham vọng khủng khiếp như thế. Vì vậy hãy sáng suốt cân nhắc trong từng trường hợp, lòng ta ngập tràn tình thương yêu nhưng vẫn vô cùng khôn khéo kiên quyết để bảo vệ đất nước mình, hộ trì đạo pháp mình và giữ gìn cả hành tinh này trong hòa bình, thân ái và đoàn kết.
