Có hai người huynh đệ cùng xuất gia, sau vài năm họ cùng đến gặp Phật xin được nhận pháp tu. Phật đã cho mỗi người một đề mục, một phương pháp tu hành thích hợp. Rồi họ đi về một trú xứ ở gần khu rừng vắng để chuyên tâm tu tập. Đời sống ở nơi đây cũng không thuận lợi lắm. Đêm xuống trời rất lạnh, muỗi mòng nhiều, và mỗi khi khất thực phải đi hơi xa mới vào đến xóm làng.
Trong đời sống vất vả đó, có một vị rất tinh cần, ngoài giờ đi khất thực và làm những nghi lễ tụng giới, bố tát, đàm đạo... thì dành trọn thời gian để hành thiền, trong khi người bạn còn lại thì phí phạm thời giờ vào việc la cà ăn uống và nói chuyện phiếm. Đêm xuống, lấy cớ vì trời quá lạnh ông cứ ngồi đốt củi sưởi ấm và rủ thêm vài huynh đệ nữa đến cùng nói chuyện. Ban đầu nghe có vẻ như họ đang nói chuyện đạo, nhưng rồi mau chóng tràn sang đủ chuyện thế gian. Mỗi buổi sáng sớm, dù trời còn rất lạnh, vị tỳ kheo siêng năng vẫn trở dậy quấn y, kiên nhẫn chịu lạnh và tọa thiền, còn tỳ kheo giải đãi lại tiếp tục đốt lửa ngồi sưởi, kéo thêm vài người cùng trò chuyện râm ran. Tức là thời gian ông dành cho tu tập rất ít. Đến khi thấy người bạn của mình quá tinh cần, càng ngày càng nhập được các mức định sâu dần nên ngồi thiền lâu hơn, ông sanh tâm đố kỵ và thường nói xỏ xiên: “Ngồi riết thành cóc”, “Tu đắc đạo rồi đấy, giỏi nha”.
Vài năm sau Đức Phật có việc đi ngang qua đã ghé thăm trú xứ đó, hai tỳ kheo cũng đến lễ Phật và trình bày về sự tu hành của mình. Đức Phật hỏi: “Ở đây hai ông tu hành thế nào?” Tỳ kheo giải đãi lẹ làng giành nói trước: “Bạch Thế Tôn, ở đây con tu rất tinh tấn, ít có ngủ” (có lẽ ít ngủ là do ông bận đốt lửa và buôn chuyện). Ông nói tiếp: “Còn người kia rất lười biếng”. Dĩ nhiên không điều gì mà Phật không biết, vì vậy ông vừa dứt lời, Phật đã nghiêm khắc quở trách: “Ông đã giải đãi phí phạm bao nhiêu thời gian, vậy mà còn không biết quý trọng người bạn rất tinh cần của mình. Người này là con tuấn mã vượt trên đường xa, bỏ lại đằng sau con ngựa hèn yếu. Người này mới là con của Như Lai, xứng đáng nối dòng của Như Lai”.
(29) Tinh cần giữa phóng dật
Tỉnh thức giữa lầm mê
Người trí như tuấn mã
Bỏ sau con ngựa hèn.
Bắt nguồn từ câu chuyện tích đơn giản trên mà Phật đã nói lên bài kệ. Bài kệ tuy ngắn nhưng ý tứ lại quyết liệt. Điểm độc đáo ở đây là Phật đã sử dụng hình ảnh một con ngựa đẹp, gọi là tuấn mã, để ví cho người tinh cần và có trí tuệ.
Thế nào là người trí?
Tinh cần giữa phóng dật/ Tỉnh thức giữa lầm mê. Nghĩa là giữa bao nhiêu con người đang phóng dật, lười biếng, vẫn có người giữ mình trong tinh tấn không lơi lỏng. Giữa một thế gian lầm mê tội lỗi, vẫn có người tỉnh thức thoát ra, giữ vững bước chân mình trên đường chánh đạo. Tinh tấn giữa bao người giải đãi, tỉnh thức giữa bao người lầm mê, đó gọi là người trí.
Như vậy trong bài kệ này, Đức Phật đã định nghĩa trí tuệ gồm hai yếu tố tinh cần và tỉnh thức. Có tinh cần và có tỉnh thức cũng tức là có trí tuệ. Và người có trí tuệ buộc phải luôn luôn siêng năng và tỉnh thức.Trí tuệ được đánh giá ở hai điểm:
- Thứ nhất, ta đã sử dụng hợp lý hết thời gian hay chưa? Nếu còn có thời gian rảnh, không biết làm gì thì đó chưa phải là người trí.
- Thứ hai, trong đời sống ta đã xử lý công việc đúng chưa, có phạm sai lầm hay không? Nếu còn nhiều sai sót, ta cũng chưa được gọi là người trí.
Vậy để nhận định một người có trí tuệ hay không, hãy nhìn vào cách người đó sử dụng thời gian và nhìn vào việc làm người đó đã chính xác hay chưa, chứ đừng dựa vào lời nói của họ.
Thông thường lúc mới biết đạo thì ai cũng thích nói, bởi đạo lý cho ta nguồn cảm hứng quá đặc biệt, mở ra bao nhiêu điều mới lạ mà trước đây mình chưa biết. Như luật Nhân Quả công bằng chẳng hạn: ai gây tội lỗi sẽ nhận quả báo đau khổ; ai làm điều lành sẽ gặt hái hạnh phúc... đạo lý này khiến ta bất ngờ và hạnh phúc vô cùng. Rồi còn biết bao nhiêu lời hay ý đẹp bàng bạc trong kinh điển làm ta choáng ngợp, sung sướng.
Khi vui được với đạo như thế, chúng ta thường muốn chia sẻ cho mọi người, thiện chí này không có gì sai cả, nhưng đừng vội cho rằng mình đã có trí tuệ. Và nếu thấy ai hiểu đạo rồi say sưa nói về đạo, ta cũng đừng nghĩ rằng họ đã có trí tuệ. Vì theo định nghĩa của Phật trong bài kệ này thì trí tuệ được biểu hiện ở chỗ mình đã sử dụng thời gian như thế nào, có tận dụng hết hay chưa; và đời sống có còn sai lầm hay không. Đó mới là dấu hiệu của trí tuệ.
Tỉnh giác giữa lầm mê
Tỉnh thức (hay thức tỉnh) khác với tỉnh giác. Chúng ta thường nhầm hai từ này với nhau. Tỉnh giác là
một trạng thái của thiền định. Người tu thiền lâu ngày, trong tâm sẽ xuất hiện một trạng thái tỉnh giác bàng bạc, khiến tâm họ lúc nào cũng sáng tỏ, rỗng rang mà cực kỳ thanh thản, vọng tưởng vừa manh nha móng khởi đã bị phát hiện. Trạng thái đó gọi là chánh niệm tỉnh giác, và phải tu tương đối lâu mới đạt đến giai đoạn này.
Nếu đời trước có thiện căn lớn thì hành giả chỉ dụng công vài tháng là chứng được chánh niệm tỉnh giác. Còn nếu thiện căn ít thì phải mất vài chục năm tinh tấn mới đạt được. Mà một khi đã chứng chánh niệm tỉnh giác rồi, người đó chỉ cần giữ sự tỉnh giác ấy tu suốt đời cũng chắc chắn có cái chết rất an ổn, chứ chưa nói đến việc nhập được vào các mức thiền định cao siêu hơn. Tóm lại, tỉnh giác là một trạng thái của thiền định và cũng là trí tuệ.
Còn tỉnh thức hay thức tỉnh lại thuộc về lý trí và có ý nghĩa triết lý, nghĩa là giữa bao nhiêu người si mê sai lầm, người tỉnh thức vẫn biết đúng sai rõ ràng để tránh điều sai mà đi theo đường đúng. Nên mới nói là “Tỉnh thức giữa lầm mê”.
“Tỉnh thức” gồm hai yếu tố: Thứ nhất là không đắm say hưởng thụ, thứ hai là không phạm sai lầm. Đủ hai yếu tố này mới được gọi là người có tỉnh thức.
Đầu tiên là không đắm say hưởng thụ. Ví d ụ có người đến rủ ta đi chơi, nhưng đúng giờ đó ta phải đến chùa nghe pháp. Họ nài nỉ: “Thôi để khi nào lấy băng giảng nghe lại cũng được mà, bây giờ tôi với anh đi nhậu chút đã...”. Nếu lúc đó ta xiêu lòng nghe theo, có nghĩa là ta không tỉnh thức vì đã chịu thua khuynh hướng hưởng thụ. Còn nếu ta dứt khoát từ chối: “Không, tôi phải đi nghe pháp trước đã”, hoặc “đến giờ tôi phải tu thiền, tụng kinh rồi, không thể đi cùng anh được”, tức là ta mạnh mẽ thoát ra khỏi sự mời gọi thì được gọi là có tỉnh thức.
Khía cạnh thứ hai của tỉnh thức là không phạm sai lầm. Ví dụ có người gửi 100 cây vàng nhờ giữ giúp, ta nhận lời rồi cất giữ kỹ càng trong két sắt. Nhưng lâu ngày dài tháng họ không trở lại nữa, suốt 10 năm biền biệt ta mất luôn tin tức. Thế là trong đầu mình chợt nghĩ: “Có thể người đó đã chết, hoặc họ đã bỏ số tiền năm xưa rồi, thôi bây giờ ta có thể sử dụng...”. Khởi lên ý nghĩ sai lầm như thế là ta đã không còn tỉnh thức nữa rồi.
Vậy nghĩ thế nào mới không sai? Hoặc là ta kiên nhẫn tiếp tục chờ đợi, viết mảnh giấy lại để lỡ mai này mình qua đời, những đứa con của mình sẽ biết rằng số tiền kia không phải của cha mẹ chúng mà là tài sản của con người tên đó họ đó... và đời chúng phải tiếp tục giữ gìn. Nếu người kia không trở lại thì sau này con của họ sẽ tìm đến, và chúng phải trao lại trọn vẹn số vàng năm xưa, không thiếu một đồng nào. Đó là ý nghĩ thứ nhất mà ta phải có. Ý nghĩ thứ hai là nếu nghi ngờ người kia đã mất, ta phải đem số tiền đó ra làm các công đức mà hồi hướng tất cả cho người kia, còn phần mình không giữ lại bất cứ thứ gì cả.
Trong những tình huống khó xử lý mà ta vẫn không để tâm tham, tâm sân, tâm si chi phối, luôn giữ lòng mình trong đạo lý thì được gọi là không phạm sai lầm, là tỉnh thức giữa một thế gian lầm mê. Tóm lại, tỉnh thức là không phạm sai lầm, không đắm say hưởng thụ - khác với tỉnh giác là một trạng thái rỗng rang của tâm.
Tinh cần giữa phóng dật
Phật định nghĩa người trí cũng như con tuấn mã luôn luôn tinh cần. Định nghĩa này đã nói đến một khía cạnh rất độc đáo của tâm lý: Người có trí tuệ thì luôn luôn siêng năng.
Ví dụ, trong một ngày với 24 tiếng đồng hồ, nếu có khoảng thời gian nào đó khoảng 1 tiếng mà ta không biết làm việc gì thì hãy biết rằng trí tuệ mình chưa sáng. Trên đời có vô số việc phải làm, từ đây cho đến ngày ta đắc đạo có triệu triệu, tỷ tỷ công việc cần hoàn thành, nhưng chỉ vì không có trí nên ta nghĩ không ra, không biết phải làm gì cả. Thế là đi la cà nói chuyện phiếm hoặc bỏ đi đâu chơi để ‘giết thời gian’. Ngay chữ “không biết” đã cho thấy ta là người không có trí. Vì không biết nên mới không làm gì và kiếm chuyện tào lao để giết thời gian. Còn người có trí luôn biết phải làm gì và đối với họ, thời gian không bao giờ là đủ cả. Định nghĩa về người trí của Phật khiến chúng ta phải giật mình, nhìn lại suốt quãng đời qua, có khi ta đã bỏ phí rất nhiều thời gian, và như vậy, ta vẫn chưa phải là người có trí.
Nếu ta sống trên đời mà thấy một ngày 24 giờ là quá dài thì biết mình thuộc loại người không có trí.
Người trí thì luôn có rất nhiều việc phải làm, thời gian không bao giờ là đủ với họ, thậm chí đến lúc họ nằm yên cũng không phải vì rảnh rỗi mà vì phải nghỉ để lấy sức làm việc tiếp. Và đến khi chết, họ vẫn chưa hết việc để làm. Tại sao như thế? Bởi khi đã thấm nhuần đạo lý rồi thì tự nhiên ta nghĩ ra vô số chuyện phải làm, vô số điều phải tu: giờ này phải lạy Phật, giờ kia phải ngồi thiền, đi kinh hành, đọc kinh, mưu sinh, làm việc thiện, phải đến thăm một người già yếu đã lâu không gặp, phải gọi điện hỏi thăm ai, phải về nhà chăm sóc cha mẹ; rồi tương lai sắp đến ta phải làm công đức gì, phải viết cuốn sách nào, phải lưu lại nhật ký những điều gì, dặn dò con cháu ra sao... Vô số, vô số việc phải làm.
Trước đây ta không thấy nhiều điều cần làm lắm, ngoài những lúc mưu sinh ta sẽ về nhà thư giãn, xem tivi, đi chơi đâu đó cho qua ngày rồi đi ngủ, đến sáng thức dậy lại đi làm... Ngày qua ngày trôi đi như thế, và cứ mong đời mình yên ổn đừng ai phá phách là được. Đến khi hiểu đạo rồi mới chợt nhận ra còn vô số việc cần thiết mà mình đã bỏ quên, và nguyện với lòng rằng từ nay phải siêng năng hết sức để tu tập tâm linh và đem lợi ích đến cho mọi người. Đạo lý đã cho chúng ta một trí tuệ mà nhờ đó, ta mới thấy rằng quỹ thời gian của mình không nhiều. Chúng ta phải tu ra sao, phát triển trí tuệ thế nào đó, để một ngày 24 tiếng đồng hồ không đủ để ta sử dụng thì biết là mình đang đi đúng đường rồi.
Thông thường, đến khoảng 50, 60 tuổi, tức là đã chín chắn trưởng thành, người ta mới nhận ra quỹ thời gian của mình không còn nhiều nữa, sức khỏe đã tàn trong khi những ước mơ còn chưa thực hiện được. Ai đến năm ba mươi tuổi đã bắt đầu than rằng thời gian không đủ thì lại càng đáng kính, bởi cái trí của họ tương đối cao. Tuy nhiên, cũng có những người đến tận 60, 70 tuổi vẫn thấy thời gian còn thừa, cứ tìm cơ hội chơi bời cho hết ngày, như thế tuy tuổi đã lớn nhưng họ chưa hề trưởng thành, chưa có trí tuệ, cũng chưa có đạo lý trong tâm. Chúng ta hãy đánh giá lại bản thân xem liệu rằng mình đã trưởng thành, đã thực sự có trí tuệ hay chưa. Có thể, điều này sẽ đụng chạm nhiều người, nhưng đã là đệ tử Phật thì chúng ta phải thẳng thắn thừa nhận, không được trốn tránh. Vì đây là sự thật, được nói lên từ Đức Phật – vị bổn sư vô vàn tôn kính của chúng ta.
Từ “siêng năng” ở đây có nghĩa là làm việc nhiều, học tập nhiều, tu tập nhiều, tức là không phí thời gian vào những việc vô ích hoặc nghỉ ngơi quá nhiều. Tổng quát là vậy. Chi tiết hơn, với người trong đạo thì làm việc nghĩa là làm phước, học tập là nghiên cứu đạo lý, tu tập là lễ Phật, tọa thiền... Còn ở thế gian, làm việc là bươn chải mưu sinh, học tập là trau dồi kiến thức thường xuyên (không phải tốt nghiệp ra trường rồi xem như đã xong, mà chúng ta vẫn phải học hỏi rất nhiều điều khác trong cuộc sống), còn tu tập nhiều là dành thời gian xét lại mình, lễ Phật, tọa thiền - tương đối giống người trong đạo.
Để đánh giá mức độ siêng năng của mình, chúng ta hãy nhìn lại trong 24 giờ của một ngày và 7 ngày của một tuần, thời gian có ích của ta là bao nhiêu, còn lại bao nhiêu thời gian ta đã bỏ phí? Đánh giá mức độ tinh cần siêng năng cũng tức là đánh giá trí tuệ của mình. Nên từ nay, ta có thêm một cách để kiểm tra trí tuệ của bản thân, đó là nhìn vào thời gian biểu của mình. Nếu thấy qua một ngày, một tuần hay một tháng mà mình đã lấp đầy được hết, không có khoảng thời gian nào bỏ trống thì biết là mình đang thực hiện đúng theo lời Phật dạy và đang đi trên con đường của trí tuệ, ngược lại, nếu vẫn còn nhiều thời gian ở không thì phải tìm cách thay đổi liền.
Trong đạo, một thiền sư có thể chống gậy đi bình thản hay nằm võng đong đưa... nhưng thật ra ngay cả những lúc đó vị ấy cũng không phải ở không. Ngày xưa bên Trung Hoa có một thầy tu trẻ tuổi, vì vào tu sau nên mọi người gọi ông là sư đệ. Ông nổi tiếng ở dơ, quần áo xốc xếch, ít khi giặt giũ, mũi chảy lòng thòng, gỉ mắt lem nhem. Trông thấy người sư đệ nhếch nhác của mình, các sư huynh rất khó chịu và hay càm ràm:
- Sư đệ ở bẩn quá, chịu khó tắm rửa, chùi mũi coi!
- Dạ em không có thời gian sư huynh ơi...
Ông xuề xòa trả lời rồi cười cười bỏ đi. Các sư huynh chạy đến mách vị sư phụ:
- Thưa thầy, chú đó ở bẩn quá, chúng con khuyên mà không nghe, nói rằng không có thì giờ ở không.
- Thôi kệ nó, các con đừng phiền trách...
Không biết sao mà vị sư phụ lại bênh vực, kỳ lạ như vậy. Một hôm mẹ của vị quan trong vùng bị bệnh nặng, bà nằm mơ thấy trong ngôi chùa đó có vị Thánh Tăng có thể chữa trị cho mình. Rồi bà kể cho con mình nghe về giấc mơ. Vị quan kia lập tức đến chùa thỉnh:
- Ta nghe nói trong chùa này có Thánh Tăng...
- Thưa trong chùa không có Thánh Tăng, chỉ có vị trụ trì đạo cao đức trọng mà thôi.
Ngẫm nghĩ một hồi, ông quyết định sẽ thỉnh toàn bộ chư Tăng đến nhà cúng cho mẹ ông. Hôm đó trong chùa mọi người y áo chỉnh tề lên đường đến nhà quan, và dĩ nhiên cũng phải kéo luôn vị sa di ở bẩn đi theo. Người sư huynh nài nỉ:
- Hôm nay đi cúng ở nhà ông quan, vinh dự lắm, chú chịu khó tắm rửa đàng hoàng nhé.
- Dạ không sao đâu sư huynh.
Sa di xuề xòa đáp lời rồi cũng đi theo. Người sư huynh đi trước cứ nhìn lại phía sau, thấy mình nghiêm trang trong khi sư đệ đi sau lại quá lếch thếch nên ông hơi xấu hổ. Biết ý sư huynh, người sư đệ cũng đi xa xa chứ không lại gần.
Còn vị quan thì đã bí mật chôn cuốn kinh ngay ngõ ra vào để tìm xem ai là vị Thánh Tăng. Thầy trụ trì hôm đó không đi cúng, còn các đệ tử đến cửa đều thản nhiên giẫm qua cuốn kinh đi vào trong mà không hay biết. Ông quan đứng bên lặng lẽ quan sát và thất vọng vô cùng. Nhìn lại thấy còn một Sa di dáng vẻ lôi thôi đang lững thững đi tới, ông cũng kiên nhẫn đứng chờ cho hết. Không ngờ vừa đến ngõ, vị Sa di liền lộn đầu chống hai tay đi vào, đến khi qua khỏi cuốn kinh mới lật mình lại dùng chân bước đi tiếp. Quan lập tức đến trước mặt quỳ xuống đảnh lễ: “Xin thỉnh ngài lên làm chủ lễ cúng cho mẹ con”. Vị Sa di vào đảnh lễ chú nguyện xong là ở trong buồng người mẹ hết bệnh, ngồi dậy được ngay. Có những chuyện kỳ lạ như vậy.
Ta thấy câu nói “Em không có thì giờ ở không” của ông dường như không ai hiểu, cứ tưởng rằng ngài không có thời gian để tắm rửa, chùi mũi... Đâu ngờ ẩn ý là người tu tinh tấn thì không một phút giây lơi lỏng, không một sát na sơ hở trong việc giữ tâm. Vị đó muốn thị hiện một chút để nhắc nhở mọi người như vậy, chứ thật ra không phải kẻ ngờ nghệch dơ bẩn.
Qua đây, chúng ta hiểu thêm rằng, người biết sử dụng thời gian hợp lý là người biết lấp đầy quỹ thời gian của mình, kể cả những lúc nghỉ ngơi. Ví dụ khi nào đó mệt mỏi ta leo lên võng nằm đòng đưa, đó cũng không phải lúc nằm chơi, để cho tư tưởng trôi vô định, chạy theo vọng tưởng chập chùng... Mà là lúc ta vừa nằm vừa nhiếp tâm, an trú toàn thân. Và người nào có thể sử dụng thời gian không có một sát na phí phạm, thì người ấy đã bắt đầu là con của Phật, là con tuấn mã được Đức Phật khen ngợi. Tại sao? Vì người có trí sẽ tự nhiên nhìn ra vô số điều cần tu dưỡng, phụng sự, đắp xây... còn người không trí mới không biết việc gì để làm và để thời gian trôi qua vô ích.
Ta lưu ý một điểm “Không biết việc gì để làm” và “thất nghiệp” khác nhau một chút. Thất nghiệp là không có việc để làm, hoặc không ai tuyển dụng mình (dù ta vẫn có tay nghề, có thiện chí). Cũng có thể ta tự làm chủ nhưng sản phẩm, dịch vụ của mình cung cấp không được tiếp nhận nên sản xuất đình đốn, ta rơi vào cảnh thất nghiệp. Đây là trường hợp thiếu phước chứ không phải thiếu trí, hoàn toàn khác với người giải đãi, lười biếng. Người có trí luôn luôn biết việc gì cần làm và tự nghĩ ra việc để làm. Người không biết việc gì để làm mới gọi là thiếu trí, còn mình muốn làm mà không ai giúp để mình có việc làm mà kiếm sống thì gọi là thiếu phước. Và chừng nào đủ phước ta mới hết thất nghiệp, được tuyển dụng, trả lương, hoặc sản phẩm mình làm ra được đón nhận, tiêu thụ.
Dĩ nhiên giữa thất nghiệp và giải đãi cũng có một chút liên quan về nhân quả. Một người bị thất nghiệp cũng bởi vì trước đây (hoặc kiếp này hoặc kiếp khác) đã có thời gian họ lười biếng, thụ động. Vì không yêu quý công việc nên họ không xứng đáng có được việc làm nữa. Để chuyển cái nghiệp này, họ phải gieo nhân lại bằng cách tìm việc phước mà làm, làm một cách tự nguyện, kiên nhẫn và tận tụy. Cho đến khi xóa được cái nghiệp giải đãi của kiếp trước rồi, tự nhiên họ sẽ được tuyển dụng và được trọng dụng đàng hoàng.
Từ đây cho đến ngày thành Phật có vô số công việc để ta làm, ta tu và học. Nếu ngày mai ta không biết làm việc gì thì hãy vào lạy Phật sám hối ngay, vì mình đã thiếu trí tuệ. Lúc nào ta cũng phải dự tính trước được công việc mình sẽ làm, không bao giờ để thời gian bỏ trống. Nếu có người mời làm việc gì mà thấy hợp lý, ta có thể xếp bớt công việc của mình để giúp người kia, như thế không có lỗi. Phải làm sao để bất cứ khi nào có ai hỏi: “Ngày mai bạn có làm gì không?” Chúng ta cũng không bao giờ được trả lời rằng: “Tôi chưa có việc gì?” Đó không phải là câu trả lời của người đệ tử Phật chân chính. Vì đã là Phật tử thì không bao giờ thiếu việc để làm, hễ ngưng việc này là có ngay việc phước khác để lấp vào.
Lúc có thời gian trống, ta có thể tìm sang nhà hàng xóm thăm bệnh, vừa an ủi vừa chia sẻ đạo lý với họ. Hoặc ta nghe thêm bài pháp, học thêm ít ngoại ngữ, mày mò phần mềm máy tính mới, tích lũy thêm hiểu biết về âm nhạc... Những kiến thức, kỹ năng mới, vừa làm phong phú đời sống của mình, vừa đóng góp vào môi trường sống chung với bạn bè, với người thân, với chùa chiền. Chẳng hạn, khi đến chùa nếu ta biết hát, biết đánh đàn, biết chút vi tính thì cũng làm cho hoạt động trong chùa phong phú thêm. Đến thăm bạn bè mà ta biết về âm nhạc hay biết tiếng Anh, có khi cuộc nói chuyện cũng lợi ích, vui thú hơn. Học hỏi không bao giờ là thừa cả.
Nếu thời gian qua đã làm việc quá nhiều thì khi có chút thời gian rảnh, ta liền lên chánh điện ngồi thiền, lễ Phật... nghĩa là ta không bao giờ để thời gian trôi qua uổng phí, không bao giờ đi tới đi lui không biết làm gì rồi nghĩ vẩn vơ. Đó không phải là người đệ tử Phật.
Bài kệ Phật nói rất ngắn: “Tinh cần giữa phóng dật/ Tỉnh thức giữa lầm mê...” nhưng ý nghĩa bên trong thật lớn lao, sâu sắc. Có thể coi đây là một lời cảnh tỉnh, để chúng ta nhìn lại bản thân xem từ trước tới nay mình đã thực sự tinh cần hay vẫn còn giải đãi. Và liệu bản thân còn có chút thời gian nào bị bỏ trống, không biết làm gì hay không để thấy được trí tuệ của mình đến đâu.
Tinh cần trong công phu thiền định
Chữ tinh cần mang nghĩa rất rộng, bao gồm cả việc học, việc tu, việc làm phước... tuy nhiên, trong trường hợp của bài kệ này Phật chỉ nhấn mạnh cho công phu tu tập thiền định mà thôi.
Chúng ta hãy nhìn lại xem thời gian mình dành cho thiền định là bao nhiêu để biết rằng mình đã tinh cần hay không, đã có trí tuệ hay chưa. Đời sống luôn luôn xảy ra nhiều việc làm tâm ta căng thẳng và động loạn, khi ấy nếu ta vẫn mải mê chạy theo cuộc đời mà không dành thời gian tọa thiền thì biết ngay mình là người thiếu trí, đã xa rời lời Phật dạy. Còn người hễ trống thời gian là tranh thủ bắt chân ngồi thiền thì biết ngay đó là người trí. Vì chỉ có người trí mới luôn yêu thích thiền định.
Khi tọa thiền, ta buông lỏng toàn thân, giữ thân bất động mềm mại rồi theo dõi hơi thở vào ra. Ta không điều khiển, không cố ý kéo hơi thở dài ngắn, nhanh chậm, chỉ lặng lẽ biết mà thôi. Tự thân mình phải thở, mà khi thở vào ta biết đang thở vào, khi thở ra thì biết đang thở ra. Theo dõi như thế giúp lắng dịu những căng thẳng, nội tâm an tĩnh sâu dần sâu dần. Rồi trong cái tâm trống trải đó, ta sẽ bắt đầu tìm thấy những lầm lỗi mà trước đây mình không thấy.
Con lặng lẽ tọa thiền không ngày nghỉ
Dù những khi trăng thủ thỉ tàn canh
Hay sương tan nắng hồng rớt qua cành
Ngày đông lạnh mưa tuyết quanh đồi núi.
Con ngồi mãi khi cô đơn lầm lũi
Chẳng ai nhìn một hạt bụi bên hiên
Như nghìn xưa bậc ẩn sĩ nhập thiền
Cần ai biết giữa muộn phiền nhân thế...
Cho nên, cái tinh tấn cuối cùng mà Đức Phật nhắc nhở vẫn là thiền định. Do đó, người tinh cần, có trí tuệ luôn dành nhiều thời gian cho thiền. Thậm chí với những vị xuất gia tu hành, có những giai đoạn phải tránh duyên để nhập thất, tức là bỏ hết mọi chuyện bên ngoài, dành trọn thời gian cho việc tu tập. Họ sẽ nhờ một huynh đệ ở chùa làm người hộ thất mang cơm nước đến, họ sẽ đóng cửa lại không tiếp xúc với ai cả, kể cả với người hộ thất. Khi có việc cần chỉ viết ra giấy mà thôi. Ngoài những lúc ăn cơm, đi kinh hành, nghỉ ngơi, còn lại dành trọn thời gian lễ Phật, tọa thiền. Như vậy được gọi là một người tinh cần.
Sau thời gian nhập thất, bước ra cuộc sống phải đối duyên tiếp cảnh, xử lý những việc phức tạp, phải làm bao nhiêu công đức... họ vẫn âm thầm lặng lẽ kiểm soát tâm bên trong. Ta nhìn thấy họ bình thường như bao người khác, chỉ có vẻ trầm lặng hơn một chút, nhưng sự thật họ đang siêng năng tu tập. Đó là người tinh cần thật sự, là đứa con ngoan của chư Phật.
Người trí nhìn rõ đúng sai, thiện ác giữa thế gian hỗn loạn
“Tỉnh thức giữa lầm mê” nghĩa là biết thế nào là đúng thế nào là sai, thế nào là thiện thế nào là ác. Bình thường chúng ta đôi khi vẫn nhầm lẫn giữa đúng và sai, có những việc ta thấy như đúng mà không phải đúng, có việc ta khẳng định sai mà thật ra chẳng sai. Còn người tỉnh thức thì vượt lên trên được những điều đó.
Từng có một công nương nổi tiếng đã dạy con của bà: “Con hãy lắng nghe tiếng nói của trái tim và con sẽ không phạm sai lầm”. Nhưng sự thật cuộc đời bà lại vướng vào sai lầm lớn. Bà tin chắc rằng tình cảm thúc đẩy như thế nào thì phải sống như thế đó, không ngờ những cảm xúc, tình cảm đó lại đưa bà đến sai lầm.
Con người phải được soi sáng bởi trí tuệ chứ không nên bị dẫn dắt bởi cảm xúc. Những điều ta muốn thuộc về tình cảm, còn những điều ta biết đúng hay sai thuộc về lý trí, trí tuệ. Nếu không cân nhắc theo lý trí mà chỉ nghe theo trái tim thì ta sẽ không tránh khỏi lầm lỗi.
Như có cô gái yêu một tay anh chị bặm trợn, cha mẹ phản đối thế nào cũng không nghe, mà hỏi lý do tại sao thương thì không tìm ra được. Con tim là như vậy. Cho nên Pascal đã từng nói: “Con tim có những lý lẽ mà lý trí không sao hiểu nổi” tức là cái muốn của trái tim mãnh liệt khủng khiếp. Nhưng chúng ta vẫn phải chiến đấu, phải cưỡng lại và phải chiến thắng bằng được chứ không bao giờ được buông xuôi, chạy theo.
Trong suốt cuộc sống này, điều đúng-sai luôn đan xen lẫn lộn với nhau, và đa phần chúng ta thường bị chìm trong sai lầm của thế gian, bị cuốn theo tà kiến của thế gian. Nhưng trong đám hỗn mang mờ mịt ấy, nếu có người vẫn nhìn ra chính xác điều nào đúng điều nào sai, thì có thể khẳng định đó là người có bản lĩnh, có trí tuệ, có tỉnh thức. Họ thường tỉnh táo xét lại tất cả, không phải ai nói gì cũng tin, ai xúi gì cũng theo. Thậm chí họ hoài nghi luôn cả chính mình, đó là bản lĩnh của người tu thiền.
Một lần có người Phật tử hỏi về sự tu tập, chúng tôi đã nói rằng bản lĩnh của người tu thiền là không tin bất cứ điều gì kể cả ý nghĩ của chính mình, nhờ vậy mới buông được hết vọng tưởng. Khi mọi ý nghĩ đều buông xả, chỉ còn lại cái tâm trống rỗng thì tự nhiên cái tuệ sắc bén biết đúng biết sai sẽ xuất hiện. Còn nếu ta tin chắc vào những ý nghĩ của mình, thì đảm bảo sẽ phạm sai lầm. Bởi khi tâm còn loạn động thì những điều ta nghĩ ra thường sai hết 70%. Ý nghĩ đúng chỉ tăng lên khi tâm đã thanh tịnh dần, nhưng cũng không đúng hoàn toàn. Ta vẫn còn vô số sai lầm chìm sâu trong tiềm thức, chưa lôi ra hết được.
Cho nên, “tỉnh thức giữa lầm mê” là nhận định được đúng sai, thiện ác giữa một thế gian mờ mịt hỗn loạn. Chúng ta sẽ nghe cha mẹ nói thế này, đến trường thầy giáo dạy thế kia, hàng xóm rỉ rả thế nọ, hay báo chí thì đăng một đường, thiên hạ lại đồn một nẻo,... Giữa vô số ý kiến, quan điểm, đường lối như thế, nếu không có trí tuệ của đạo, ta sẽ bị chao đảo như thân cây nghiêng ngả giữa giông bão trập trùng.
Chỉ khi có trí tuệ của đạo ta mới đứng vững được. Báo chí đăng như thế, cha mẹ nói như thế, bàn bè đồn như thế - ta đều từ từ xét lại hết. Dĩ nhiên ta không cố chấp bướng bỉnh giữ chặt cái ý của mình, bởi ta cũng biết hoài nghi chính mình. Nhưng trong thẳm sâu tâm hồn, một trí tuệ nào đó rất thầm lặng, vi diệu, sâu xa khiến ta luôn tỉnh táo xét lại những điều mình được nghe, được học, được thấy... và nhận định đúng-sai rất rõ ràng. Đó chính là trí tuệ do đạo lý mang lại.
Một số ví dụ về sai-đúng trên đời
Sống hưởng thụ vị kỷ là sai, sống lo cho chúng sinh là đúng. Chúng ta hãy thử nhìn lại suốt cuộc sống vừa qua, những cái muốn của mình là vị kỷ hay vị tha?
Đi ngang qua một cửa hàng, thấy chiếc áo đẹp ta thích thú muốn vào mua, đó là cái muốn hưởng thụ cho cá nhân và là một điều sai. Đi ngang qua căn nhà tồi tàn, nhìn vào trong thấy những con người rách rưới, ta muốn đem ít tiền đến tặng, như thế ta vừa khởi một cái muốn vị tha, đó là cái muốn đúng. Hoặc biết có người bà con bị bệnh, dù là bà con xa và mình vô tình nghe tin chứ chẳng ai báo, ta cũng muốn dành thời gian đến thăm hỏi một chút. Nhưng cùng lúc đó có người đến rủ đi chơi. Đó là một thử thách nho nhỏ, buộc ta phải chọn lựa. Nếu ta vẫn từ chối được cuộc vui để tìm đến thăm người bệnh nghèo trước thì ta vừa thoát được cái muốn hưởng thụ, biết đi theo khuynh hướng vị tha và cũng là một chút tỉnh thức giữa lầm mê.
Hoặc, tham đắm thế gian là sai, nuôi dưỡng lý tưởng giác ngộ là đúng. Đừng nghĩ rằng thế gian này là thật, là đáng yêu đáng quý để rồi bám víu, đắm chìm trong đó. Bởi thế gian nhìn vậy chứ rất tạm bợ, không phải chỗ ở lâu.
Thử tưởng tượng có một nhà bác học nhân ái mơ ước dùng những phát minh của mình đi xây dựng cho hòa bình thế giới. Ví dụ khi chế tạo ra năng lượng hạt nhân, ông chỉ mong năng lượng này được sử dụng cho hòa bình chứ không muốn nó được đem đi phục vụ bất cứ cuộc chiến tranh nào cả. Và ông muốn trồng lại những cánh rừng xanh tốt, xây dựng những bệnh viện tối tân, dựng lên những công trình tiện nghi, xóa đi những khu nhà ổ chuột, muốn thế giới thương yêu nhau... Cái muốn của ông đúng hay sai? Quá đúng.
Nhưng vẫn còn một chút sai lầm trong đó, vì sao vậy, vì còn thiếu lý tưởng giác ngộ giải thoát. Thế gian này không phải nơi ở lâu, nên dù ta có đắp xây rất nhiều thì Trái đất có tồn tại mãi không? Không, bởi Trái đất vô cùng mong manh. Trong kinh Phật dạy rằng điều mà bậc đại nhân phải hiểu là quả đất này rất giòn bở. Nhiều người sẽ ngạc nhiên không hiểu tại sao cách đây đến mấy nghìn năm, có một con người dám khẳng định Trái đất này giòn bở, trong khi ai cũng tin chết tin sống rằng Trái đất vô cùng cứng chắc. Từ thời tổ tiên tới nay, chúng ta đã đào mãi, đào mãi xuống sâu thăm thẳm mà vẫn không hết đất, nên con người tin chắc rằng lớp đất dưới chân mình vô cùng dày, vô cùng kiên cố. Ta đã tồn tại, đã sinh sống trên đó, đã xây dựng không biết bao nhiêu công trình... trên mặt đất và dường như rất vững chắc. Nhưng rồi ngày hôm nay khoa học đã chứng minh được rằng nếu Trái đất thu nhỏ bằng quả trứng gà thì lớp đất cứng của ta chỉ mỏng bằng vỏ trứng. Còn bên dưới là dòng dung nham cháy bỏng, luân chuyển liên tục, chỉ cần lớp đất mỏng ở trên xê dịch thì dung nham sẽ tràn ra, bung nổ thành núi lửa, mặt đất rung lắc dữ dội làm cho cây cối, nhà cửa, con người bị nhấn chìm xuống lòng đất sâu.
Ở một số khu vực của Việt Nam cũng đã có lần bị động đất đến 5.5 độ richter, và chúng tôi đoán nếu cứ rung lắc thêm vài giây nữa thì nhà cửa đều sập vì kết cấu nhà của ta không tính đến yếu tố động đất ở cường độ mạnh. Ở Sài Gòn nếu xảy ra động đất khoảng 6 đến 7 độ richter, sẽ có rất nhiều nhà sập và con số thương vong sẽ rất lớn.
Chỉ đến khi có các phương tiện kỹ thuật hiện đại, khoa học mới chứng minh được điều này, vậy mà từ mấy nghìn năm trước Phật đã nói rằng quốc độ nguy thúy, tức là cõi nước rất giòn bở. Nên cho đến tận ngày hôm nay, khi mà khoa học đã cực kỳ phát triển, chúng ta vẫn phải ngạc nhiên và khâm phục về trí tuệ của Đức Phật và các vị Thánh. Vì thế dù cho các nhà khoa học có nuôi dưỡng bao nhiêu ước mơ cao đẹp cho loài người thì vẫn chưa đủ nếu thiếu đi lý tưởng giác ngộ giải thoát. Ngày nào đó Trái đất này cũng phải tàn hoại khi một thiên thạch nào đó va vào, hoặc do hiện tượng nóng lên toàn cầu, băng tan hai đầu địa cực... khiến cuộc sống trở nên khắc nghiệt dần cho đến lúc tận diệt.
Hiện nay những cánh rừng đang bị đốn hạ với tốc độ khủng khiếp, nên khi ánh nắng mặt trời rọi xuống, không còn rừng cây để hấp thụ nhiệt lượng nữa, kết quả là hơi nóng cứ quẩn quanh trong không khí làm thành những cơn bão. Ta nhớ, bão là sự di chuyển rất mạnh của không khí, mà tại sao không khí di chuyển rất mạnh? Bởi vì có năng lượng rất mạnh. Năng lượng đó ở đâu ra? Từ hơi nóng do Mặt trời. Không còn rừng cây hấp thụ bớt nên hơi nóng cứ quẩn quanh trong không khí và trong nước biển, làm nước bốc hơi cuồn cuộn thành bão tố, thành sóng xô. Lúc đó, không cần phải đợi “nếu phải cách xa em, anh chỉ còn bão tố” nữa, mà chỉ cần không có rừng thì đời ta đúng là bão tố rồi.
Trái đất này không phải là chỗ ở lâu, luôn luôn vô thường và đầy hiểm nguy. Do đó, dù ta có thương yêu con người, có lý tưởng xây dựng thế giới hòa bình, thịnh vượng, nhân ái, hạnh phúc thì vẫn là cạn cợt nếu thiếu lý tưởng giác ngộ giải thoát. Giá trị tu hành tâm linh sẽ đưa con người về nơi bình yên không còn bão tố, không còn hận thù oán ghét, không còn nguy hiểm bất an, chỉ còn một vầng sáng tâm linh phủ trùm cả vũ trụ này. Đó mới là chỗ đến bình yên cuối cùng. Ta phải có lý tưởng như thế và phải chia sẻ lý tưởng ấy đến với tất cả mọi người. Bởi giải thoát giác ngộ khỏi sinh tử luân hồi mới là quan điểm sống đúng nhất, là lý tưởng cao siêu nhất.
Theo đuổi danh vọng huyễn hoặc là sai, tùy duyên phụng sự là đúng. Thế nào là theo đuổi danh vọng? Là khát khao địa vị, danh tiếng và tiền bạc. Còn tùy duyên phụng sự là sao? Là nếu có duyên phước được tiền bạc, được địa vị thì ta sẽ sử dụng cái ưu thế đó để tiếp tục phụng sự tha nhân. Đó là điểm khác nhau.
Trong nhân quả có nghịch lý rất kỳ lạ, đó là người không có phước thì đau khổ đã đành rồi, nhưng người có phước cũng chẳng hề sung sướng. Vì sao như vậy?
Vì phước sẽ mang đến cho ta hai điều, thứ nhất là tài sản, thứ hai là danh vọng địa vị. Và ngay đây, ta sẽ phải đối diện với một thử thách lớn. Nếu ỷ vào cái phước của mình, sử dụng tiền bạc, quyền chức để hưởng thụ cho bản thân thì địa ngục mở ra, ta sẽ rơi xuống liền. Kỳ lạ như vậy! Vì thế người có phước, có ưu thế hơn người sẽ buộc phải nâng cấp tâm hồn mình lên một bước để làm sao sử dụng tiền bạc, quyền chức ấy cho chính xác, tiếp tục làm lợi cho đời chứ không được lui lại hưởng thụ. Có tiền mà không dám dùng, luôn luôn cân nhắc từng đồng, có khổ không? Khổ, nhưng nhân quả buộc ta phải như thế.
Ví như có người gửi trong ngân hàng 10 tỷ đồng và dự định với 10 tỷ này mình sẽ mua nhà, mua xe, mua áo đẹp, đi du lịch tận hưởng cuộc sống... và như thế địa ngục đã mở ra với người này. Họ sẽ rơi xuống nhanh hơn cả người nghèo, vì ít ra trong hiện đời người nghèo không gieo cái nghiệp hoang phí. Nhớ rằng, đồng tiền đến với ta không phải để hưởng thụ, mà để thử thách trí tuệ và nâng cấp tâm hồn ta. Người nào có 10 tỷ trong túi nhưng xài một đồng cũng cân nhắc sao cho hợp với đạo lý: khoản này dùng cho mình, khoản này cho gia đình, khoản kia cho Phật Pháp, khoản nọ cho từ thiện xã hội... Cứ cân nhắc từng chút, từng chút như thế. Và họ dùng cho mình rất hạn chế, mà dùng cho tha nhân nhiều hơn nên phước lại càng lớn, qua những đời sau sẽ giàu hơn, ở những vị trí cao hơn, và tất nhiên sẽ khổ hơn nữa.
Nên nói như vậy thì người khổ nhất là vua trời Đế Thích. Ông là vua của cõi trời, là người có phước cực kỳ lớn, đầy quyền lực, muốn gì được nấy nhưng thật ra cũng là người khổ nhất. Ta nhắc lại một câu chuyện trong kinh điển về vua trời Đế Thích gặp Phật. Thời tại thế, Đức Phật cũng thích những giờ phút cô độc, có những lúc Người lặng lẽ đi lên trên ngọn núi cao, vào trong một hang động và tọa thiền nhập định, con người không ai biết, không ai tìm thấy Phật cả. Một lần khi Phật đang nhập định trong hang sâu thì vua trời Đế Thích có việc đi ngang qua cõi đất này. Biết Phật đang an trú trong thiền định, vua trời đứng trên cao chờ đợi cùng đoàn tùy tùng rất đông. Ngài nói: “Sẵn dịp đi qua đây ta muốn được ghé thăm Thế Tôn một chút, nhưng Thế Tôn đang nhập định, ta không dám đánh thức”. Vì vậy ngài đã bảo một vị thần âm nhạc: “Ngươi hãy đến và tìm cách đánh thức Thế Tôn cho ta thăm một chút”.
Vị thần liền bay xuống trước cửa hang, lấy cây đàn ra và bắt đầu tấu lên một khúc nhạc. Trong kinh ghi lại nguyên văn bài hát rất dài, trong đó có câu: “Anh yêu em như là Alahán yêu thiền định”. Thế là Đức Phật phải xuất định, mỉm cười hỏi ông:
- Ở đâu ông có bài nhạc này?
- Bạch Thế Tôn, con yêu một công chúa con của vua trời Đế Thích nhưng nàng không yêu con. Vì biết rằng nàng rất mộ đạo và quý kính Tam Bảo nên con đã soạn bài nhạc trên, đưa lòng quý kính Tam Bảo vào, quả nhiên nàng đã xiêu lòng.
Ngay lúc đó vua trời Đế Thích hiện ra quỳ xuống đảnh lễ Phật:
- Bạch Thế Tôn, con rất bận rộn, thời gian rảnh rỗi hầu như không có nhưng hôm nay có dịp đi ngang qua cõi nước này, thấy Thế Tôn đang ngồi thiền, lòng con rất nhớ nhung nên đã ghé thăm Thế Tôn một chút.
Phật trao đổi dạy dỗ vài điều rồi ông lập tức xin lui ra tiếp tục hành trình. Qua chi tiết nhỏ này, ta có thể thấy vua trời Đế Thích là người rất bận rộn, không hề có chuyện suốt ngày xem tiên nữ ca múa như trong phim ảnh.
Người có phước cũng vậy, càng có phước lớn bao nhiêu thì lại càng bận rộn bấy nhiêu. Nếu người nào được cái phước có quyền chức lớn mà trong đầu nghĩ rằng: “Ta đã được địa vị như ý, giờ là lúc tận hưởng cho thỏa thích, từ nay bao nhiêu người phải hầu hạ cung phụng mình...” , là địa ngục lập tức mở ra liền. Còn nếu những ai biết nâng cấp tâm hồn mình lên, sống đạm bạc hy sinh, dành hết cuộc đời mình mà phụng sự cho dân, cho nước thì không chỉ bảo vệ được cái phước của mình mà càng ngày phước sẽ càng lớn hơn... Và đương nhiên là sẽ còn khổ hơn nữa.
Cho nên sống trên đời là khổ nhưng buộc phải như vậy, không còn cách nào khác. Nghĩa là nhân quả buộc ta phải làm phước, khi có phước rồi lại phải tiếp tục tạo phước thêm nữa để nâng tâm hồn mình lên cho xứng đáng với cái phước mới... Rồi vượt lên, vượt lên nữa cho đến vô biên vô tận, đạt được sự giác ngộ viên mãn. Nhân quả bắt buộc như thế.
Còn người nào chỉ hưởng phước thì sẽ tạo tội và rơi xuống trở lại. Đó là lý do khiến ta cứ bị trầm luân trong vô lượng kiếp đến nay. Chỉ bởi vì khi có phước, ta đã không thăng hoa tâm hồn mình lên thêm mà lại dùng cái phước đó, dùng đồng tiền và ưu thế đó để hưởng thụ và thế là ta bị rớt xuống thân phận tầm thường.
Tóm lại, phước thì không thể không làm nhưng khi phước đến thì ta phải dùng cái phước đó để tiếp tục phụng sự, hy sinh, không hưởng thụ. Hiểu được như vậy gọi là tỉnh thức giữa lầm mê.
Sống bạc bẽo là sai, sống nghĩa tình son sắt là đúng. Suốt cuộc đời chúng ta đã nhận biết bao nhiêu ân nghĩa, và tình thương yêu của mọi người. Có những người đã yêu thương giúp đỡ ta rất nhiều hoặc có những người ta từng thương yêu, quý mến nhưng rồi ta đã quên lãng không nhớ đến họ, hoặc ta quay lưng làm họ đau khổ. Như thế gọi là bạc bẽo. Có thể ta rất bận rộn, không có duyên được ở gần, không còn gặp họ nữa nhưng lòng mình không bao giờ được phép bội bạc. Lúc nào cũng dành cho những người đã có duyên nợ, có ân nghĩa với mình hoặc người đã tôn trọng, thương yêu mình, một sự trân trọng quý mến không bao giờ mất.
Kiêu mạn khinh người là sai, khiêm hạ vô ngã là đúng. Nếu ta dựa vào ưu thế nào đó để thấy mình là hơn và xem thường mọi người thì khi ấy ta đã đi vào một sai lầm rất lớn. Dần dần công đức và đạo đức mất hết, ta trở thành con người rất tầm thường, nói năng bậy bạ, lạ như vậy. Nên sống trên đời, lúc nào ta cũng phải giữ gìn tâm khiêm hạ, khiêm tốn rất kỹ lưỡng, ngay cả khi có được vinh quang tột độ thì vẫn phải tìm lý luận nào đó để diệt cái kiêu ngạo đi, không thấy mình là hơn người.
Một lần có đứa bé chuẩn bị đi du học đã đến gặp chúng tôi: “Xin thầy hãy cho con một lời khuyên để con mang đi...”, chúng tôi nói rằng: “Thầy chúc con học giỏi, nhưng con hãy ghi nhớ rằng, khi đạt được kết quả học tập tốt thì con phải tìm một lý luận nào đó để giữ mình đừng kiêu ngạo. Việc tìm ra lý luận đó là tự con, thầy không nói trước nhưng chỉ dặn con như vậy. Chúc con lên đường may mắn.”
Ai cũng vậy, ta không biết trước được cuộc đời ngày mai sẽ ra sao, có khi ta sẽ được lên đến vị trí rất cao trong xã hội, như quan chức cao cấp chẳng hạn. Và nếu lúc đó ta nghĩ mình đã vượt hơn mọi người, đã là người đứng đầu, người cai trị cả đất nước này thì ý nghĩ đó chính là kiêu mạn. Ta sẽ bị tổn phước, sẽ nghĩ bậy, làm bậy, và đi dần tới những sai lầm ngày càng nghiêm trọng.
Vì vậy, nếu ta thực sự có ưu điểm hơn người thì hãy tự tìm ra cho mình một suy nghĩ, một tác ý thế nào đó để đừng thấy mình hơn. Ví dụ như một giảng sư đứng ở vai trò người thầy, rõ ràng là hơn người cư sĩ, và vị ấy phải nghĩ thế nào để đừng thấy mình hơn? Phải nghĩ rằng: Phật đã sắp xếp mọi chuyện, đã chỉ định cho mỗi người một trách nhiệm, một bổn phận giữa cuộc đời này. Phật sắp cho mình làm người xuất gia ngồi trên bục giảng thì ta phải tận tụy, phải làm trọn vẹn bổn phận đó. Và Phật sắp cho những người ngồi dưới bục giảng phải ngồi nghe rồi mang đạo lý đi vào muôn nơi trong cuộc sống, thì họ cũng phải làm tròn trách nhiệm này. Mỗi người đều có một sứ mạng riêng được Phật sắp xếp, không ai ‘ngon’ hơn ai cả.
Mới nhìn vào thì thấy có người cao người thấp, nhưng thật ra tất cả chúng ta đều là tôi tớ, đều là con của Phật và cùng thừa hành những bổn phận mà Phật đã giao. Giờ này quý Phật tử đang ngồi nghe giảng, nhưng sau đó mọi người sẽ đứng lên mang ngọn lửa đạo lý thắp vào cuộc đời, còn vị giảng sư lại lặng lẽ về với núi rừng, với công phu tu hành nghiêm mật. Vị đó không thể lân la đến chỗ người bán thịt để ngồi nói chuyện đạo, cũng không thể tìm tới những tay anh chị đang ngồi chửi thề để hóa độ, nhưng quý Phật tử lại làm được. Ta có thể đến bất cứ nơi thị phi, hỗn loạn nào rồi từ từ uốn nắn, điều chỉnh, hóa độ lại những người ngang bướng, cang cường ấy. Vì vậy không ai hơn ai cả, mỗi người đều có một sứ mạng riêng.
Chẳng nói thấp, chẳng nói cao
Miễn là phụng sự, việc nào cũng hay.
Tương tự, chúng ta có thể có quyền chức, có địa vị cao trong xã hội nhưng vẫn phải khéo tác ý làm sao để đừng thấy mình hơn người. Đó mới là suy nghĩ đúng và như thế mới được gọi là tỉnh thức giữa lầm mê.
Loạn động vọng tưởng là sai, nhiếp tâm an tịnh là đúng. Đây là công phu tu tập của người đệ tử Phật. Nếu trong ngày ta thấy mình cứ chạy theo các tư tưởng, ý nghĩ vẩn vơ thì phải biết mình đã sai. Ta phải cố gắng giữ tâm hồn trong an tịnh, hoặc niệm Phật hoặc theo dõi hơi thở,... tùy trình độ của mình mà ta sử dụng một công phu nào đó để giữ tâm an tịnh, đó là đúng.
Không chạy theo thế gian
Giữa một thế gian lười biếng và mê lầm thì người trí tuệ sẽ có sức mạnh vượt ra, không bị cuộc đời kéo lại. Còn đa phần ta dễ bị bắt chước theo cuộc đời. Tức là thấy mọi người chơi game online mình cũng chơi game online, thấy bạn bè dùng ma túy mình dùng cũng ma túy, thấy các cô gái ăn mặc hở hang mình cũng mặc hở hang... Đa phần chúng ta dễ đi theo những sai lầm của thiên hạ.
Nhưng người có trí thì ngược lại, họ sẽ tỉnh táo lội ngược dòng nước đó. Người ta đi chơi, mình vào tu. Người ta mặc đồ hở hang, mình ăn mặc kín đáo. Nếu ngày nào đó người ta có model giày chỉ bọc được một nửa bàn chân thì mình vẫn mang giày dép đầy đủ bình thường. Hoặc ngày nào đó mọi người theo model cạo nửa đầu, còn nửa đầu thì tóc lòa xòa dưới thắt lưng cũng kệ họ, mình vẫn để mái tóc đàng hoàng. Thời đại này đi ra đường nhìn trang phục của mọi người, những biển quảng cáo hở hang nhan nhản khắp nơi trên đường phố, chúng ta càng lúc càng sợ, không biết thế gian này rồi sẽ đi về đâu nữa?
Người mê lầm nhìn thấy thiên hạ làm gì liền lật đật bắt chước theo, sợ mình tụt hậu, không theo kịp model. Còn người trí thì mạnh mẽ thoát ra, dù thế gian cuồng loạn đến đâu thì họ vẫn thản nhiên đứng yên và giữ chặt con đường chánh đạo. Tỉnh thức giữa lầm mê là như vậy, trí tuệ là như vậy.
Tuy nhiên, như thế cũng chỉ mới được trí tuệ phân nửa mà thôi. Vậy làm thế nào để được gọi là trí tuệ nguyên vẹn? Là ngoài giữ mình ra, ta còn phải đủ sức kéo những người lạc lòng về với con đường tốt. Ví dụ thấy ai say mê game online, ta khuyên họ dành thời gian làm công đức thật, đừng chìm trong thế giới ảo. Hoặc người nào rất ích kỷ, ta khuyên họ hãy mở lòng vị tha. Người nào hở hang phô bày cơ thể, ta khuyên họ biết kín đáo lại. Giữ được mình cũng là có trí tuệ nhưng như thế chưa đủ, ta còn phải đủ sức cảm hóa người chung quanh mình về với chánh đạo thì mới là hoàn toàn, là trọn vẹn.
Hình ảnh tuấn mã tượng trưng cho bậc chân tu
Người có trí tuệ để siêng năng tinh cần và có lý trí để chọn lựa thiện pháp chính là người có sức mạnh của con tuấn mã để tiến xa trên đạo lộ của chư Thánh. Hình ảnh con tuấn mã Phật sử dụng thật đẹp và giàu ý nghĩa.
Từ “tuấn” khác với từ “mỹ”. “Mỹ” chỉ đơn giản có nghĩa là đẹp, còn “tuấn” hàm nhiều nghĩa hơn, vào thời xưa thường dùng để miêu tả loài ngựa. Khi xã hội còn thô sơ đơn giản, ngựa là phương tiện di chuyển chủ yếu, nhưng không phải ai cũng đi bằng ngựa. Người nông dân sẽ đi bằng bò hoặc đi bộ, chỉ giới quý tộc, quan chức, chiến sĩ mới cưỡi ngựa mà thôi. Nên con ngựa giống như đôi chân của họ, là tài sản, là biểu tượng của họ. Nhìn vào con ngựa, người ta có thể đoán biết chủ của nó thuộc giai cấp nào. Con ngựa hèn, con ngựa què chứng tỏ người chủ rất nghèo. Con ngựa cao lớn, đẹp đẽ, từ da đến lông đều bóng lưỡng, mỗi tiếng hí vang cả đất trời, một lần cất vó lên là hùng dũng vô cùng... chứng tỏ chủ nhân của nó thuộc giai cấp sang trọng và có thể là một chiến sĩ giỏi.
Tuấn mã là con ngựa đẹp đẽ, khỏe mạnh, chạy nhanh và khôn ngoan. Đủ 4 yếu tố này mới được gọi là tuấn mã. Phật dùng hình ảnh này để khen tặng một bậc chân tu có trí tuệ, đắc quả Thánh, và Phật có ẩn ý của Người. Hình ảnh tuấn mã vừa mang nét lãng mạn của nghệ thuật vừa gợi nhớ đến đạo lý; vì tuấn mã luôn đẹp, khỏe, nhanh nhẹn, khôn ngoan và một bậc chân tu cũng vậy, cũng tuấn tú, hiên ngang, khôn ngoan dù vẫn có sự trầm lặng.
Ngoài ra, còn một dấu hiệu để được gọi là tuấn mã, đó là can đảm. Một bậc chân tu cũng thế, cũng cực kỳ dõng mãnh, can đảm.
Người con Phật đi trên sức mạnh
Của từ bi dũng cảm vô biên
Rất là nhẫn nhục an nhiên
Nhưng không hề thiếu uy nghiêm đại hùng....
Can đảm là gì? Có nhiều trường hợp được gọi là can đảm. Ví dụ đứng trước hiểm nguy ta không sợ, hoặc gặp phải sự chống đối, đe dọa cũng không hề sợ hãi.
Nhưng đối với người tu thì can đảm còn có một ý nghĩa rất tế nhị là không sợ cô độc. Nghĩa là, giữa một thế gian thường tình, ai cũng sống theo những quan niệm, thành kiến như thế nhưng ta dám cô độc chọn con đường khác. Đó cũng là sự can đảm.
Có người Phật tử than thở rằng tuy đã quy y nhưng không giữ được giới không uống rượu vì còn phải làm ăn, nếu không nhậu sẽ không ký được hợp đồng. Chúng tôi trả lời là cái văn hóa này thật kỳ lạ, hình như chỉ có ở Việt Nam chứ không xuất hiện ở các nước khác. Tại sao phải nhậu mới thân nhau, không nhậu thì không ký được hợp đồng? Rất vô lý! Chúng tôi đã khuyên người Phật tử phải can đảm thoát ra. Hãy trình bày với đối tác những lợi ích đôi bên cùng có được sau khi ký hợp đồng, họ sẽ thấy rằng mình có lợi vì thực hiện hợp đồng chứ không phải vì chầu nhậu. Bằng chứng là có những nữ giám đốc không nhậu mà vẫn ký được hợp đồng một cách đàng hoàng. Việc nhậu nhẹt chỉ là do các ông bày ra để chơi bời, trốn vợ con làm chuyện bậy bạ mà thôi. Nên đừng đổ thừa là không nhậu thì không thể ký được hợp đồng. Người đệ tử Phật phải thuyết phục mọi người bằng sự khôn ngoan và tử tế của mình chứ không phải vì chầu nhậu. Đôi khi mình không nhậu lại thể hiện sự đàng hoàng, đứng đắn của bản thân và khiến họ tin tưởng, nể phục hơn. Chúng ta hãy thử thực hiện như vậy. Đó cũng được coi là một sự can đảm, gan dạ là thế, không sợ cô độc khi phải đi con đường khác với thế gian.
Trong đạo cũng vậy, có những người xuất gia đã chấp nhận bẻ cong đạo lý một chút vì muốn vừa lòng nhiều người, đâu biết rằng chỉ cần nói sai đạo lý một ly thôi là sau này ta sẽ mắc quả báo thê thảm.
Từng có vị thầy được khuyên rằng: “Thưa thầy, có nhiều người chống đối thầy vì thầy mạnh dạn đề xuất một số cải cách trong đạo Phật. Chi bằng bây giờ thầy cứ chiều lòng thế gian, nói nhẹ lại một chút, thay đổi một chút cho vừa ý họ. Sau này khi có thế rồi thầy hãy trình bày thẳng thắn sau.” Vị thầy dứt khoát từ chối, vì với chuyện đạo chúng ta không thể làm như vậy được. Những chuyện xã giao ta có nói hơi sai một chút cũng không sao. Ví dụ người kia không đẹp lắm nhưng mình vẫn khen: “Bạn là người đẹp nhất” (còn nửa câu ta giấu lại trong bụng: “So với những người xấu nhất trong đây”). Tức là trong giao tiếp, ta được phép nói lệch đi một chút, nhưng trong đạo lý thì tuyệt đối không. Với kinh nghiệm tu hành, với những giáo lý đã học được nơi Phật mà vì chiều lòng thế gian, mình nói trật đi một chút thì quả báo là không lường được. Bởi từ lời nói của mình, rất nhiều người sẽ hiểu sai rồi tu sai và chính mình sẽ mất phước, sau này không thuyết pháp được, không tu hành được, có khi đọa luôn vào súc sinh, địa ngục. Hiểu sai rồi nói bậy đã là cái tội, nhưng đã hiểu đây là đúng, kia là sai mà cố tình bẻ cong giáo lý để vừa lòng thế gian thì càng tội nhiều hơn. Mà cách ứng xử như thế cũng rất hèn nhát. Thôi thì ta chấp nhận cô độc, còn mọi việc để Phật sắp xếp, dù sao trên thế gian này vẫn còn rất nhiều người biết nhận ra lẽ phải.
Trong sự oai hùng, hiên ngang của bậc chân tu có một khía cạnh nữa là không sợ chết. Còn người vẫn sợ chết thì dù có can đảm đến đâu cũng vẫn còn giới hạn. Ta tu thế nào không biết nhưng phải đạt đến mức độ không sợ chết thì mới gọi là một người chân tu, đã đầy đủ can đảm. Vì đạo, vì điều thiện mà mình chấp nhận hy sinh, kể cả với mạng sống của mình ta cũng không tiếc, nếu phải chết thì thanh thản chấp nhận, đó mới là thái độ đúng của người Phật tử.
Thật ra cái chết không nhẹ nhàng như một giấc ngủ, trước khi chết thông thường ta cũng phải chịu đựng sự đau đớn giày vò nào đó rồi mới ‘ra đi’ được. Nhưng nếu cái chết của mình có ý nghĩa với chúng sinh thì ta chấp nhận. Chỉ sợ mình chết lãng phí, chết vô nghĩa mà thôi. Ví dụ ta nghe lời ai kích động rồi tự thiêu để chống đối điều gì đó, hoặc vì buồn bã mà uống thuốc tự tử... thì thật là đáng trách. Vì sao vậy, vì thân thể là tài sản quý, thời gian còn sống của ta cũng là tài sản quý. Ta phải mang cái thân này, tâm hồn này, trái tim này, đôi tay, sức mạnh, trí tuệ này, thời gian này... để tạo nên vô số điều thiện lành tốt đẹp cho cuộc đời. Còn nếu ta chết một cách vô nghĩa thì xem như đã lãng phí một tài sản cực kỳ lớn và ta không xứng đáng có được nữa. Nghĩa là, sau khi chết ta sẽ phải làm một linh hồn vất vưởng đến vài trăm năm chưa siêu thoát. Lúc ở cõi siêu hình thì bơ vơ khốn khổ, cho đến khi được đầu thai được làm người thì lại chết yểu, tất cả đều bởi vì đời trước ta đã xem thường mạng sống. Chỉ người nào chết vì đại nghĩa mới được phước rất lớn, còn những người chết một cách vô nghĩa thì chẳng những không được phước mà còn phải nhận quả báo thật là thê thảm. Một bậc chân tu thì như con tuấn mã oai hùng, không sợ hãi điều gì kể cả cái chết, với điều kiện là cái chết ấy phải xứng đáng, phải có lợi ích cho chúng sinh.
Dám bênh vực người oan ức thế cô, không sợ số đông áp đảo cũng là can đảm. Hay không sợ ma cũng là một khía cạnh của can đảm. Nhưng tại sao ta không sợ ma? Không phải vì ta dữ hơn ma, mà bởi vì ta thương yêu ma. Nguyên tắc để không sợ là phải yêu thương. Sở dĩ ta yêu thương được ma bởi ta biết rằng họ cũng là những chúng sinh đau khổ cần sự giúp đỡ. Ví dụ trong nhà mình thỉnh thoảng lại có tiếng đũa muỗng loảng xoảng, cánh cửa tự mở ra đóng lại, đêm ngủ có người nắm chân mình lay... thì ta biết nhà mình có ma. Nhưng không phải họ làm vậy để hù dọa ta, mà họ chỉ muốn nhắc nhở người sống về sự hiện diện của mình và muốn nói rằng họ cần sự giúp đỡ. Hiểu như vậy nên ta cầu siêu cho họ, cúng thí thực cho họ ăn và tụng những bài kinh cho tâm thức họ được chuyển hóa. Được vậy thì trong thời gian chưa đầu thai họ sẽ phù hộ cho gia đình mình, còn khi họ đầu thai rồi thì nhà cửa yên ấm luôn, chính mình cũng rất có phước. Hiểu như thế ta sẽ không còn sợ ma nữa, chỉ xem họ như người bạn trên đường đời mà mình vô tình gặp phải, không khác gì bao nhiêu người bạn trên thế gian này.
Sự can đảm cuối cùng là dám chiến đấu với chính mình. Chiến thắng nghìn quân giặc không bằng chiến thắng chính mình. Và việc chiến đấu với chính mình được thể hiện rõ nhất trong công phu thiền định.
Sự tinh cần trong thiền định không hề dễ dàng bởi nó đòi hỏi ta phải chiến đấu với chính mình – kẻ thù lớn nhất của đời mình. Từng ý nghĩ phải buông bỏ, từng sai lầm phải tự phê bình... những việc đó khó khăn vô cùng. Theo tâm lý thường tình, ta chửi mắng hay trách cứ người khác thì rất dễ, nói suốt mười năm vẫn chưa hết, nhưng ta không dám quay lại mắng chính mình. Nhưng người biết tu thì sẽ đi ngược lại khuynh hướng đó, với kẻ khác họ luôn yêu thương tôn trọng, còn với chính mình thì nghiêm khắc, luôn tự xét lỗi mình. Đó là con người rất vĩ đại, là một dũng sĩ thật sự giữa cuộc đời.
Kẻ xấu thường chê bai người tốt
Trong câu chuyện trên, vị tỳ kheo lười biếng đã khinh chê người huynh đệ tinh tấn của mình, rồi khi thấy huynh đệ ấy có tiến triển về tâm linh, ông càng sinh lòng đố kỵ và tiếp tục xỉa xói. Tâm lý của ông cũng là tâm lý của rất nhiều người từ xưa đến nay: Người xấu thường chê bai, công kích người tốt. Vì vậy khi nghe một người nói xấu người khác, chúng ta hãy cảnh giác, hoặc là họ nói đúng, hoặc chính họ mới là người xấu vì chưa ra khỏi tâm lý thường tình của chúng sinh.
May mắn là Đức Phật của chúng ta luôn sáng suốt biết hết mọi chuyện. Người biết ai đúng ai sai, ai tốt ai xấu, vì thế tỳ kheo kia vừa dứt lời đã bị Phật quở ngay. Làm một vị thầy hay một lãnh tụ khó ở chỗ là thường hay phải nghe báo cáo và phải đưa ra quyết định, mà nếu báo cáo sai thì mình sẽ có quyết định sai. Chừng nào chúng ta có trí tuệ rất sắc bén thì mới nhìn ra sự thật ẩn giấu đằng sau và có quyết định chính xác được.
Chẳng hạn, có một thủ trưởng nghe báo cáo: “Ở ngôi chùa kia người tu rất tốt, có nhiều hoạt động lành mạnh”, và cũng nghe báo cáo thứ hai: “Ngôi chùa kia tu hành rất bê bối”. Cùng một chùa nhưng hai báo cáo lại ngược nhau hoàn toàn. Và người thủ trưởng này có ba đánh giá. Hoặc ngôi chùa kia tốt như báo cáo thứ nhất, hoặc xấu như báo cáo thứ hai, hoặc vừa tốt vừa xấu. Nếu ngôi chùa kia thật sự tốt mà ông nhận định theo kiểu thứ hai hoặc thứ ba thì ông không còn xử lý đúng vấn đề, rất dễ đưa ra quyết định sai. Vì vậy thật khó đánh giá đúng sai chính xác từ các báo cáo gửi về. Việc này lệ thuộc nhiều vào duyên nghiệp, vào bản lĩnh của người lãnh đạo. Nếu tin theo báo cáo sai, đánh giá vấn đề sai rồi dẫn dắt cộng đồng, tổ chức đi vào sai lầm, sụp đổ thì người lãnh đạo bị tổn phước rất nhiều, có khi không còn lại chút phước nào cả.
Người trí như tuấn mã, bỏ sau con ngựa hèn...
Hình ảnh người trí như tuấn mã, bỏ sau con ngựa hèn làm ta hình dung đến hình ảnh một trường đua có những con ngựa đứng ngang hàng với nhau, sau khi nghe tiếng súng hiệu hoặc thấy cờ hiệu đã phất, những người nài ngựa mới thúc ngựa chạy lên. Dù xuất phát điểm như nhau nhưng càng chạy thì vị trí của những con ngựa càng chênh lệch. Có những con ngựa vượt lên hẳn, và có những con vẫn ì ạch phía sau. Khoảng cách cứ xa dần xa dần.
Trong cuộc sống này cũng vậy, chúng ta đều khởi đầu giống nhau. Khi lọt lòng mẹ ta đều không có thứ gì trong tay, không một manh quần áo, không một chút sự nghiệp, không một đồng tiền nhỏ... Nhưng mấy mươi năm sau thì sao? Có người đã vinh quang và có người rất cay đắng, có người rất sang giàu và có người rất nghèo khổ. Điều gì đã làm cho cuộc đời chúng ta sai biệt như vậy? Chính là cái phước và cái trí của từng người. Dù có khởi đầu giống nhau nhưng một người có cái phước từ quá khứ thì tiến dần, vượt xa dần, còn người kém phước thì ì ạch từng bước chậm chạm, mỗi lúc một lùi lại. Và khoảng cách giữa hai người cứ ngày càng xa dần, xa dần.
Một ví dụ khác, các sinh viên đều tốt nghiệp ra trường như nhau nhưng mười năm sau gặp lại, mỗi người đã có một số phận khác nhau. Cũng vậy, ba a tăng kỳ kiếp trước có thể chúng ta và Đức Phật bằng nhau, nhưng ba a tăng kỳ kiếp sau thì Phật đã thành đấng Giác Ngộ phi thường mà ta có đảnh lễ hết kiếp này đến kiếp khác cũng chưa xứng đáng, còn chúng ta vẫn là những chúng sinh trôi lăn tầm thường. Bởi vì sao, vì công đức của Phật quá vô tận, trí tuệ của Phật quá lớn lao, sức tinh cần của Phật quá vĩ đại. Vì vậy mà Người vượt lên bao chúng sinh và vượt thắng cả luân hồi sinh tử.
Sự sai biệt là do cái phước và cái trí bí mật nhưng chi phối cuộc đời ta mạnh mẽ đến như vậy. Khi ta ham vui một chút, hưởng thụ một chút, lầm lỗi một chút, ta sẽ lập tức chậm lại, lùi lại một bước trên con đường giải thoát giác ngộ. Còn người có tỉnh thức biết kiểm
soát tâm, không hưởng thụ, luôn giữ chặt con đường chánh đạo sẽ vượt lên, vượt lên dần như một con tuấn mã phi thường.
Hãy làm con tuấn mã
Tung bước vó phi thường
Đầu xuân hay cuối hạ
Rong ruổi nẻo thanh lương.
Hãy làm con tuấn mã
Vượt thắng mọi cung đường
Những bến bờ xa lạ
Hoa cỏ ngạt ngào hương.
Bỏ đằng sau bóng tối
Ích kỷ với hơn thua
Tầm thường và tội lỗi
Những năm tháng bông đùa.
Hướng về vầng ánh sáng
Của Phật Pháp cao siêu
Lòng từ bi ngời rạng
Niềm an lạc thật nhiều.











