(35) Tâm lăng xăng khó giữ
Theo các dục quay cuồng
Ai điều phục được tâm
Được vô vàn an lạc.
Bài kệ tuy đơn giản nhưng truyện tích liên quan đến nó lại thật dài dòng, lạ lùng bất ngờ.
Câu chuyện chứng đạo kỳ lạ
Ta nhớ rằng, thời đó Đức Phật đã hóa độ cho vua của hai vương quốc rất lớn là Kosala và Ma Kiệt Đà, nên Người thường vân du qua lại giữa hai quốc gia này.
Trong đất nước Kosala có một ngôi làng tên gọi Màtika – đặt theo tên của vị hào trưởng ở đó. Ngôi làng nằm dưới chân một ngọn núi, có dòng suối trong vắt chảy qua với những cánh đồng phì nhiêu bất tận, những vườn cây ăn trái trĩu quả và những người dân cũng thật nhân từ hiền lành. Vị hào trưởng Màtika rất giàu có và chăm lo chu đáo cho dân làng, vì vậy đời sống ở đó tương đối sung túc.
Ông Màtika có một người mẹ, trong kinh không ghi lại tên của bà là gì, chỉ gọi bà là “mẹ của Màtika”. Bà đã lớn tuổi, đặc biệt đức độ và giàu lòng thương người. Cả làng nể ông Màtika đã đành nhưng còn nể mẹ của ông bội phần, đến nỗi họ thường gọi bà là mẹ - mẹ Màtika. Với tuổi tác của mình và vai trò là mẹ của một hào trưởng, bà cũng có tấm lòng bao la như một người mẹ quảng đại. Tâm bà thương hết mọi người, xem ai cũng như con cháu mình. Người khó khăn được bà xuất tiền, gạo ra giúp đỡ; kẻ lầm lỡ được bà khuyên dạy... Bà là biểu tượng của tình thương và đạo đức trong ngôi làng Màtika.
Một hôm có 60 vị tỳ kheo tình cờ đi ngang qua xứ đó và rất đỗi ngạc nhiên trước một ngôi làng hạnh phúc thanh bình như thế nên đã vào làng khất thực. Bà Màtika đến hỏi:
- Các sa môn này từ đâu đến, là đệ tử của ai, đi về đây có duyên sự gì?
- Chúng tôi là đệ tử của Thế Tôn, còn gọi là Sa môn Gotama. Đó là bậc Thầy của trời người, là Đấng Chánh Giác, chúng tôi tu tập theo pháp môn của Người để đi tìm sự giải thoát và chúng tôi sống bằng hạnh khất thực. Hôm nay cũng là duyên lành được ghé ngang qua đây, nhìn thấy khung cảnh xinh tươi, con người thuần hậu nên chúng tôi đã quyết định vào khất thực và cũng có ý muốn lưu lại để tu tập.
- Được rồi, các con hãy ở lại đây, mẹ sẽ xây dựng tinh xá cho các con tu hành.
Bà xưng là “mẹ” vì cả đời bà chưa hề biết tỳ kheo là gì, còn các vị tỳ kheo thì cũng hiền lành yên lặng không cãi, ai muốn xưng sao cũng được, xưng là em, là con, là cháu cũng không sao. Vì các vị biết là không thể áp đặt khi mọi người chưa hiểu. Bà thỉnh các tỳ kheo thọ thực rồi tạm ở lại nơi một căn nhà, sau đó bà nhanh chóng cho người xây dựng tinh xá đủ để 60 vị cùng sinh sống.
Các vị lưu lại đó suốt ba tháng an cư, bà cũng xin thọ Tam quy Ngũ giới và chính thức trở thành một Phật tử. 60 tỳ kheo này là những vị chân tu đức độ, khi có một khung cảnh lý tưởng, một tinh xá tiện nghi trong một ngôi làng yên ấm như vậy, các vị biết rằng cơ duyên đã đến và mình phải tinh tấn tu tập, không thể tu lơi lỏng được nữa. Thế là các vị cùng quy ước với nhau thành lập một thanh quy đơn giản gồm sáu điều:
- Thứ nhất là hãy ý thức rằng cõi giới địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh đang mở cửa chờ đợi để mà gắng sức tu hành. Nếu chúng ta tu tập không tinh tấn, giới hạnh không trong sạch thì sau khi bỏ thân này sẽ phải đọa vào ác đạo, bởi đã hưởng sự cung kính cúng dường trong khi bản thân chưa xứng đáng.
- Thứ hai là phải ghi khắc ân nghĩa của Phật. Đức Thế Tôn tràn đầy từ bi và trí tuệ đã dạy cho chúng ta con đường tu hành giải thoát, đã dành cả cuộc đời để mang ánh sáng đến thế gian này. Bây giờ chúng ta được duyên phước là đệ tử của Người, nếu ta lơi lỏng giải đãi thì thật là nhục nhã, thật là hèn kém và không xứng đáng. Vì vậy phải nỗ lực tinh cần.
- Thứ ba, dù ở chung một tinh xá nhưng mỗi người phải ở riêng từng nơi. Ngăn cấm việc tụ lại nói chuyện phiếm, phải ở riêng để ngồi thiền, kinh hành và lo nhiếp tâm.
- Thứ tư là chỉ gặp nhau vào buổi chiều khi đến hầu hạ các bậc trưởng lão.
Trong 60 vị đó có những vị tôn túc đã lớn tuổi, và vào buổi chiều, sau khi xả thiền các tỳ kheo sẽ cùng vân tập đến, người lo giặt quần áo, người sắp xếp chỗ nằm, người múc nước đổ đầy vào lu... Lúc đó các vị mới có dịp gặp nhau và chỉ gặp vì lý do đạo đức (hầu các vị trưởng lão). Nếu không phải vì lý do đạo đức này thì không được tụ tập mà nói chuyện vô nghĩa.
- Thứ năm là chỉ được gặp gỡ huynh đệ vào buổi sáng khi nối nhau vào làng đi khất thực.
Tinh xá nằm không xa làng lắm, sau khi đi khất thực và thọ thực, các vị sẽ quay về các phòng để ngồi thiền.
- Thứ sáu là nếu có ai bệnh thì hãy mang người đó ra trước sân và gõ kẻng để mọi người đến chữa trị.
Các vị đã nỗ lực tu hành trong thanh quy đơn giản và ổn định như vậy.
Một hôm bà mẹ Màtika mang bơ, bánh, mật mía... đến tinh xá cúng dường. Vừa bước vào cổng, bà vô cùng ngạc nhiên trước khung cảnh vắng lặng, khác xa với suy nghĩ của bà. Bởi bà cứ nghĩ rằng nếu có đến 60 người thì phải đông vui nhộn nhịp, phải có người tới lui, đi lại, nói chuyện...
Lúc đó, một tỳ kheo đi kinh hành khu vực ngoài sân đã trông thấy bà và đến hỏi bà muốn gì. Bà nói: “Mẹ muốn gặp các con”. Vị ấy trả lời rằng nếu bà gõ kẻng thì các tỳ kheo khác sẽ tập trung lại. Thế là bà gõ ba tiếng kẻng. Nghe kẻng, các tỳ kheo vội xả thiền bước ra xem có ai bệnh không. Khi trông thấy mỗi vị đến từ một góc chứ không có hai người nào cùng đi từ một hướng đến, bà lại nghĩ tiếp: “Có lẽ những vị này sống với nhau không vui, hay xích mích nên mạnh ai nấy ở một góc, không ai ở chung với nhau cả” (Con người thật dễ hiểu lầm, mắt vừa thấy điều gì là đã vội vàng kết luận). Bà hỏi:
- Có phải các con đã cãi nhau, giận nhau nên không chịu ở chung với nhau chăng?
- Thưa không phải. Vì mỗi người chúng tôi đều muốn thúc liễm tu hành, không muốn mất nhiều thời gian nói chuyện nên mới ở riêng.
- Tu hành là gì?
- Chúng tôi ngồi kiết già và quán thân. Đức Phật dạy chúng tôi phải quan sát cái thân này từng phần một: thân được cấu tạo như thế, rồi nó sẽ tàn hoại như thế,... rồi ngày nào đó thân thể này cũng phải già nua xấu xí, bệnh tật, chết đi, sẽ bị đem quăng cho thú ăn hoặc bị chôn lấp, phình trương, mục rã, bộ xương ngày nào đó cũng sẽ tan thành bột bay theo gió. Và nơi thân xác này lúc còn sống thì có hơi thở ra hơi thở vào, chúng tôi đều biết rõ.
- Phép tu như thế có ngăn cấm với người cư sĩ như mẹ không?
- Không, ai tu cũng tốt cả.
-Vậy xin hãy dạy cho mẹ.
Sau khi các vị chỉ dạy, bà đã nắm được pháp môn và quay về nhà tu hành. Điều bất ngờ là bà đắc đạo trước các thầy. Bà chứng đến Tam quả Anahàm và có thần thông. Thật là lạ lùng!
Sau khi chứng đạo, bà có khả năng quan sát nội tâm và nhân quả nghiệp duyên của người khác từ xa. Bằng thần nhãn, bà hướng tâm về các tỳ kheo để tìm hiểu xem các vị tu hành đến đâu. Và bà phát hiện ra là chưa có vị nào đắc đạo cả, vị nào cũng còn vô minh, còn những tham sân si tiềm ẩn.
Bà tiếp tục quan sát. Đầu tiên, bà xem 60 vị này có đủ duyên đắc đạo hay không, và thấy rằng tất cả họ đều có duyên chứng đạo. Rồi bà tìm hiểu đâu là nguyên nhân cản trở việc tiến đạo của các vị. Nhìn vào điều kiện nhà cửa, bà thấy tinh xá bà xây cất đã tương đối thoải mái, rộng rãi dễ chịu, có nhà vệ sinh, lối đi, lu nước, những thảm cỏ vườn cây... đều tốt. Tiếp đến, bà xem các vị sống với nhau có vui vẻ, có ngăn cản nhau tu hành hay không và thấy rằng cuộc sống các vị thật là hiền lành, thanh tịnh, hòa hợp, không cản trở nhau. Đến khi quan sát tới vấn đề dinh dưỡng, bà chợt thấy thức ăn của các vị đã không đủ. (Câu chuyện này rất lạ, ăn không đủ thì không đắc đạo. Học bài này rồi ta sẽ rất vui, về nhà có thể ăn thoải mái, ai mà càm ràm: “Sao ăn dữ vậy?” thì có thể trả lời: “Ăn cho đắc đạo mà...”).
Bà thấy rằng, mỗi sáng các vị ôm bát đi khất thực thì ai cho gì ăn nấy, người cho món này người cho món kia một cách ngẫu nhiên... không ngờ là không đủ chất, và vì không đủ nên các vị không nhiếp tâm sâu được. Thế là bà tìm cách bổ sung dinh dưỡng cho các vị. Bà liền dặn con cháu mỗi khi các tỳ kheo đang đi khất thực hoặc đã khất thực trở về, hãy đón đường mà cúng dường thêm những thức ăn giàu dinh dưỡng vào trong bát trước khi các vị thọ thực.
Mà bà lại biết được tâm của từng vị, vị nào hôm đó thích cà ri bà cho cà ri, thích bì cuốn bà cho bì cuốn, thích bò bía bà cho bò bía, thích gì bà cho cái nấy... Ai động tâm muốn món gì bà đều biết và dặn con cháu phải bổ sung chính xác. Vị nào thiếu thuốc thang, bà cũng đưa thuốc thang đến đầy đủ. Quả nhiên không bao lâu cả 60 vị đều đắc đạo thành những bậc Alahán siêu phàm. Đặc biệt như vậy. Thật kỳ lạ!
Qua một mùa an cư, 60 vị Alahán đó đã trở về gặp Phật trình bày công phu tu tập của mình. Đức Phật cũng biết rằng các vị đều đã đắc đạo, biết cả sự cúng dường chu đáo của bà mẹ Màtika, nhưng Người vẫn coi như không biết và bắt đầu hỏi một số điều:
- Các ông tu tập ở đó thế nào, thức ăn có đầy đủ không? Nhà ở có thoải mái không? Ai đã cúng dường cho các ông?
- Bạch Thế Tôn, chúng con đã gặp được bà mẹ Màtika nơi ngôi làng dưới chân núi. Bà đã lo cho chúng con mọi điều. Khi chúng con vừa khởi ý nghĩ cần điều gì bà đều đáp ứng điều đó bởi vì bà đã chứng được Thánh quả Anahàm trước khi chúng con chứng Alahán.
Khi chúng con thấy lạnh và cần một chiếc chăn đắp thì bà cho người mang chăn đến. Nếu có người huynh đệ bỗng nhiên thèm món ăn nào là bà cho người mang đúng món ăn đó đến. Hôm khác một huynh đệ nói rằng mệt mỏi không muốn đi khất thực, bà cũng gửi vật thực cúng dường cho vị này. Hoặc có huynh đệ nào nhuốm bệnh, bà cũng đem đến loại thuốc chữa trị đúng căn bệnh của huynh đệ ấy... Nhờ vậy mà chúng con được mọi điều thuận lợi, chúng con đã thành tựu được Tam minh, được Giải thoát.
Khi nghe các vị trình bày, Đức Phật và các tỳ kheo khác cũng rất hoan hỷ. Nhưng đặc biệt, có một tỳ kheo đứng gần đó bỗng cuồn cuộn sự thích thú. Bao nhiêu người khác cũng nghe câu chuyện đặc biệt ấy nhưng chẳng ai động tâm, chỉ riêng ông là tự nhiên háo hức kỳ lạ và muốn về ngôi làng đó ngay lập tức. Ông thắc mắc rằng sao trên đời này lại có con người tuyệt vời như thế, mình muốn gì cũng được đáp ứng ngay, sống ở đó chắc thảnh thơi, vui vẻ lắm. Thế là ông vội vàng xin Phật về đó, và không hiểu sao Phật cũng nhanh chóng chấp thuận.
Đến ngôi làng, ông gặp bà mẹ Màtika và xin được ở lại tinh xá. Bà nói: “Vâng, xin ngài cứ đến ở đó tu”. Ban đầu ông rất phấn khởi. Hôm nay ông thấy tấm y của mình hơi cũ, hôm sau bà đã mang tấm y mới đến. Hôm nay ông thấy lối đi không được đẹp, hôm sau bà đã cho người sửa lại. Rồi ông thích ăn món gì là ngày sau đó, bà cũng bảo con cháu mang tới đúng món ấy. Dù ở xa, bà vẫn biết rất rõ về tâm của ông. Mấy ngày đầu ông cảm thấy thật thoải mái, nhưng qua đến ngày thứ tư thì bắt đầu thấy sợ. Ông chợt nghĩ rằng mình chưa đắc đạo, tâm còn đủ chuyện rắc rối, còn những ý niệm không đẹp lắm, mà hễ ông khởi niệm gì bà đều biết cả... Nghĩ đến đây ông lật đật mang y bát cuốn gói chạy mất.
Tâm chúng ta cũng vậy. Nghĩa là ai cũng có những cái tâm không đẹp, chúng ta nhìn nhau thấy ai cũng đẹp đẽ, tóc không duỗi thì nhuộm, không nhuộm cũng uốn cong, mặt mày người nào cũng sáng sủa... Nhưng nếu nhìn vào tâm nhau, sẽ có lúc ta phải phì cười vì những ý nghĩ tào lao trong đó. Ai cũng có cả. Nhưng may mắn là không ai biết tâm ai nên thôi chúng ta cứ tiếp tục cười tươi với nhau, không sao cả.
Còn vị tỳ kheo kia đến ngày thứ tư đã bắt đầu thấy hốt hoảng vì những ý nghĩ bậy bạ thầm kín của mình đều bị bà đọc được. Và ông cho rằng có lẽ ở nhà, bà đang cười ông, thế là ông vội vàng ôm y bát chạy về với Phật. Vừa gặp Phật, ông đã lập cập nói: “Bạch Thế Tôn, ở nơi đó đời sống rất đầy đủ nhưng con rất sợ vì bà ấy luôn đọc được tâm con, hễ con khởi niệm điều gì bà biết điều đó, kể cả những ý nghĩ rất thầm kín cũng không giấu được. Làm sao con dám sống gần một người như thế...”.
Chúng ta đặt câu hỏi: Vậy Phật có biết tâm ông không? Biết. Nhưng tại sao ông không sợ? Vì Đức Phật tinh tế, kín đáo, khéo léo hơn. Còn bà mẹ Màtika thì mới đắc quả nên vẫn còn hơi lộ liễu. Tuy nhiên, vì biết nhân duyên của ông nên Phật vẫn khuyên ông hãy trở lại nơi đó, vì đó là nơi rất tốt để ông tu hành. Phật nói tiếp bài kệ: Tâm lăng xăng khó giữ/Theo các dục quay cuồng/Ai điều phục được tâm/Được vô vàn an lạc. Vâng lời Phật, ông đành đau khổ ôm y bát trở lại, lén lút như sợ bị ai trông thấy. Nhưng ông vừa từ xa đến là bà đã biết được, thế là bà lại tiếp tục cúng dường chu đáo. Điều này càng khiến ông bất an hơn. Rồi ông nhớ lại lời Phật là đừng sợ nữa, cứ lo giữ cái tâm thôi, để lỡ bà có đọc được thì chỉ thấy trong đó là từ bi, trí tuệ, đạo lý, ai bảo ông nghĩ bậy làm gì cho người ta thấy mà cười chê.
Hiểu điều này, nên cả ngày cũng như đêm, ông đều nơm nớp không dám suy nghĩ bậy, không dám làm bậy... Giữ như thế được ba ngày thì ông bất ngờ chứng đạo luôn. Sau khi đắc đạo, ý niệm đầu tiên mà ông khởi lên là biết ơn bà – một người đã lo lắng đời sống cho mình một cách chu đáo, và cũng nhờ bà đọc được tâm nên mới tạo thành áp lực khiến ông luôn giữ tâm miên mật, đến nỗi nhiếp được tâm, nhập vào định và đắc thành đạo quả.
Sau đó ông nhập định và nhớ lại từng kiếp quá khứ của mình, ông chầm chậm nhớ từng đời: đời thứ nhất, đời thứ hai, đời thứ ba... Đến ngang đời thứ chín mươi chín thì thấy bà chính là người vợ ở kiếp đó của ông, bà đã từng ngoại tình và giết chết ông. Nhân quả nghiệp duyên thật là éo le. Ngang đây ông khựng lại thầm nghĩ: “Ồ, thì ra ngày xưa bà ấy từng là vợ mình”. Chính cái duyên này đã khiến ông bị sự thôi thúc kỳ lạ phải tìm đến sống nơi ngôi làng của bà. Hai người có duyên nợ với nhau chứ không phải ngẫu nhiên mà gặp, mặc dù bà đã già còn ông thì trẻ tuổi nhưng kiếp xưa họ từng là vợ chồng. Khi quan sát đến kiếp bà ngoại tình và giết mình, ông dừng lại và khởi ý rằng thì ra bà cũng có ác tâm. Không ngờ lúc đó ở nhà bà cũng đang nhập định và quan sát quá trình nhớ lại tiền kiếp của ông. Vì thế bà đã gởi một ý niệm vào tâm của ông: “Hãy quan sát thêm một kiếp nữa”. Khi ấy ông mới nhìn tiếp đến kiếp thứ 100 và thấy rằng kiếp đó bà cũng là vợ ông nhưng lần này bà đã cứu ông, kiếp đó cũng rất tình nghĩa. Nhớ đến đây ông mới dịu lại không nghĩ rằng bà ác nữa. Ông cũng thấy rằng giữa hai người đã có nhân duyên rất nhiều.
Lúc đó hai người ở xa nhau, ông ở tinh xá còn bà ở nhà, nhưng bằng tâm với tâm họ đã trao đổi với nhau.
Vì chỉ chứng đến Tam quả (Anahàm), không biết cảnh giới của Tứ quả (Alahán) là như thế nào nên bà mới hỏi ông, hỏi bằng tâm với tâm. Cũng bằng tâm mình ông đã giải thích cho bà nghe về những tính chất của bậc Alahán, những tính chất này kinh điển không bao giờ nói, chính Phật cũng không nói. Cảnh giới đó chỉ người chứng ngộ mới thấu rõ mà thôi. Nhờ ông mà bà cũng tạm hiểu (hiểu thôi chứ chưa chứng được). Sau khi chết bà sẽ ở trên cõi trời Sắc Cứu Kính vài trăm nghìn năm và sẽ chứng Thánh quả Alahán ở đó. Khi đã lý giải cho bà mọi điều, ngài mới ngồi tại đó bỏ thân nhập Niết bàn luôn.
Chúng ta sẽ phân tích từng điểm về truyện tích lý thú này.
Không chấp danh xưng
Trước hết, bà mẹ Màtika ban đầu chưa biết đạo, bà có lòng tốt, gặp ai cũng thương yêu như con cháu mình nên với các thầy tu trẻ bà cũng xem như con. Tâm lý này cũng rất bình thường. Còn người đi tu thường mặc định rằng ai gặp mình cũng phải xưng con, kể cả người lớn tuổi hơn mình. Nếu được ai gọi bằng con, người xuất gia sẽ thấy thế nào? Sẽ thấy hơi khó chịu, nếu không chuẩn bị tâm lý kịp. Nhưng trong câu chuyện này, ta lại bắt gặp điều ngược lại - khi gặp người phụ nữ gọi mình bằng con thì các tỳ kheo vẫn không hề thấy khó chịu, không sân si, không thắc mắc, tâm các vị vẫn thanh tịnh. Còn bà, vì không biết nên không có lỗi. Chỉ người nào biết rồi mà cố ý phạm thì mới có lỗi mà thôi.
Ngày xưa lúc mới biết đạo, vào chùa gặp người xuất gia chúng tôi cũng gọi là anh và xưng là em. Có lần gặp hai anh em ruột cùng đi tu, vì người anh lớn tuổi nên chúng tôi gọi bằng thầy xưng con, còn người em nhỏ hơn một chút, chúng tôi gọi bằng anh xưng em. Sau này nhớ lại mới thấy thật buồn cười. Nhưng vì lúc đó mình không hiểu nên chắc cũng không ai trách. Và bà mẹ Màtika cũng thế. Đoạn truyện này cũng nhắc quý thầy một chút về cách cư xử với người cư sĩ, dù rằng mọi người có xưng hô thế nào thì cũng hãy cứ bình thản vì họ chưa hiểu đạo, không đáng trách.
Vấn đề giải trí
Chúng ta thấy, trong câu chuyện có nhắc đến việc các tỳ kheo lập nên một bản thanh quy gồm sáu điểm rất đơn giản. Vì có đến 60 vị tỳ kheo cùng trú ngụ nên tinh xá đó đã gần giống như một tu viện rồi, mà tu viện thì phải có thanh quy. Chùa chúng tôi trên núi cũng có cuốn thanh quy rất chi tiết, hướng dẫn từng điều nhỏ nhặt nên học tương đối vất vả, ai muốn xuất gia đều phải thuộc lòng thanh quy, kiểm tra thuộc rồi mới được xuất gia.
Vậy tại sao thanh quy của các tỳ kheo trên chỉ gồm sáu điểm ngắn gọn mà thôi? Bởi các vị chẳng vi phạm gì cả. Dường như trong tâm các vị đã tự biết điều nào đúng điều nào sai nên chỉ làm việc chính đáng, không cần sự răn nhắc. Đó là lý do mà thanh quy tương đối đơn giản. Hai điều đầu tiên nhắc nhở mọi người phải ý thức về nỗi khổ, về ác đạo đang chờ đợi, về ơn nghĩa của Phật để mà hết lòng tinh tấn, ý thức tổng quát là như vậy. Những điều còn lại quy định về đời sống thực tế, đặc biệt là nhấn mạnh không được gặp nhau nói chuyện phiếm.
Lý do là vì thuở đó đời sống của một thầy tu cực kỳ đơn giản, xã hội cũng hết sức đơn sơ, không có nhiều trò vui chơi giải trí. Và khi ấy sự giải trí của một tỳ kheo chỉ có trò chuyện mà thôi. Vào thuở hồng hoang chưa có karaoke, vũ trường, ăn nhậu, đua xe lạng lách, du lịch, internet... thì niềm vui duy nhất của con người chỉ là tụ lại chuyện vãn với nhau, ngoài ra không còn niềm vui nào khác.
Và chúng ta phải hiểu rằng con người luôn luôn cần giải trí, đó là nhu cầu của tinh thần - một nhu cầu rất bức xúc. Cho nên nếu thấy mọi người chung quanh có những niềm vui nho nhỏ ta hãy tôn trọng, bởi hễ vui được điều gì thì đều cần cho bộ não của họ cả.
Với những trò vui hư hỏng thì đúng là phải quyết liệt can ngăn, còn lại, với những niềm vui bình thường ta cũng không nên cấm cản lắm, không đáng phải làm như vậy. Ví dụ một người muốn xuất gia nhưng thấy bộ quần áo đẹp vẫn thích mặc, thấy vậy ta liền chê: “Trời ơi, đã muốn đi tu rồi mà còn ham đồ đẹp”. Không nên khắt khe như thế bởi chuyện đó nhỏ, có chiếc áo đẹp cũng làm người ta vui một chút, thôi ta cứ tôn trọng, không đáng phải trách rầy. Bởi niềm vui, sự giải trí tinh thần thật sự rất cần thiết với mọi người.
Hoặc các huynh đệ đến chùa gặp nhau, xá nhau rồi chuyện vãn vài câu, ta cũng nên tôn trọng vì điều đó khiến mọi người khuây khỏa. Đừng nói: “Ồ, vào chùa không được nói chuyện”. Phải hiểu rằng những giải trí đơn giản giúp người ta giải tỏa ức chế. Nếu cuộc sống không có niềm vui, không có ai để tâm sự, không có nhạc để nghe, không có những buổi chiều lững thững dạo chơi, không có những lúc nhìn dòng người qua lại trên đường phố... thì ta bị căng thẳng ngay.
Ngày bé, mỗi lần nhìn sang nhà bên cạnh chúng tôi thường thấy anh hàng xóm đứng tựa cửa ngắm mọi người qua lại. Dường như lúc đó anh không có chuyện gì làm, cũng không có khách khứa đến thăm và niềm vui duy nhất của anh chỉ là mặc cái áo đẹp, đóng thùng, chải tóc bóng loáng rồi đứng tựa cửa trông ra đường. Thuở nhỏ anh hay rủ chúng tôi chơi bắn bi, sau này chúng tôi lớn lên thì trò chơi này cũng hết thích hợp. Ở trong nhà học bài, chúng tôi cứ thấy anh đứng tựa cửa ngày này sang ngày kia, chỉ đến giờ ăn cơm mới vào, còn không biết làm gì khác. Sau này anh cũng mất sớm. Lúc nhỏ chúng tôi không hiểu nên thắc mắc tại sao anh luôn mặc đồ đẹp rồi đứng nhìn ra đường làm gì, sau này mới biết rằng đó cũng là sự giải trí nhẹ nhàng giúp tinh thần đỡ căng thẳng.
Ai cũng cần giải trí và vào thời xa xưa, người xuất gia chỉ có một sự giải trí duy nhất là nói chuyện với nhau mà thôi. Nhiều khi chúng ta đã sống cùng nhau bao nhiêu năm, đã quá hiểu về nhau, giống như không còn chuyện gì để nói nữa nhưng kỳ lạ là hễ ngồi lại cùng nhau thì thế nào cũng có chuyện để nói. Ví dụ hai người hàng xóm sát nhà nhau suốt 10 năm, không có gì là không biết về nhau nhưng mỗi lần ngồi lại là không bao giờ thiếu chủ đề bàn tán. Nào là chuyện Nam Tư, chuyện châu Phi, chuyện Liên Hợp Quốc, chuyện chống tham nhũng, chuyện cá độ... đủ thứ chuyện trên đời. Nói một lát là thiếu điều ta thành bộ trưởng bộ chống tham nhũng đến nơi. Không gặp nhau thì thôi, chứ gặp nhau thì ta có đủ thứ chuyện để nói, mà mỗi khi chia sẻ với nhau điều gì đó người ta lại thấy rất vui, lâu ngày thành ra nghiện, nếu không có ai cùng ngồi hàn huyên lại thấy bứt rứt khó chịu. Tâm lý này rất rõ, hầu như ai cũng có.
Và các thầy tu cũng không ngoại lệ, nhất là trong đời sống tu hành lại không còn niềm vui thế gian nào khác. Người thế gian còn yêu đương, còn gia đình, vợ con, còn đi xem trẩy hội, xem đua thuyền, còn có hàng xóm thủ thỉ... Còn người tu thì hoàn toàn không có gì cả, chỉ còn lại một sự giải trí duy nhất là nói chuyện với nhau. Nhưng nói chuyện gì? Nói bậy là bị phạt ngay, nên chỉ có thể nói chuyện đạo lý mà thôi. Dù vậy, 60 tỳ kheo này đã chặt đứt luôn niềm vui cuối cùng đó, các vị cấm ngặt nói chuyện riêng với nhau luôn. Nhìn thì có vẻ tàn bạo nhưng cũng vì các vị muốn mọi người dồn hết nỗ lực vào trong thiền định.
Nếu vượt qua thiền được rồi thì thiền chính là niềm vui, là giải trí. Còn nếu lấp la lấp lửng không bước vào được thì sớm muộn ta cũng bị những trò giải trí bên ngoài kéo đi. Tại sao như vậy? Vì tâm ta luôn đi tìm niềm vui. Tìm kiếm niềm vui là nhu cầu bức xúc của tâm, cũng là nhu cầu chính đáng của con người. Cho nên trong Tuyên ngôn độc lập đã khẳng định:“Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”. Khát khao tự nhiên của con người là vậy, ai cũng muốn đi tìm hạnh phúc, bất cứ người nào cũng thế. Nhưng nếu đi tìm hạnh phúc của thế gian thì ta sẽ không còn tìm được niềm hạnh phúc siêu xuất thế gian nữa. Nên các vị tỳ kheo đã chặt đứt luôn niềm vui cuối cùng là chuyện trò với nhau để buộc mọi người phải đi vào một cánh cửa rất hẹp. Và sau khi lọt qua khỏi cánh cửa hẹp đó, niềm hạnh phúc thênh thang của giác ngộ giải thoát sẽ mở ra.
Đa phần chúng ta vì chưa chứng thiền nên không thấy được thiền định là hạnh phúc, là an lạc. Vì thế nếu buộc phải ở nơi thanh vắng, không tiếp xúc với ai, phải bắt chân ngồi kiết già rất đau, phải chiến đấu với một nội tâm đầy loạn tưởng, cứ sôi trào chuyện này, mơ tưởng chuyện kia... thì phải nói rằng đó thực sự là một cực hình. Người nào không có thiện căn sâu dày thì chắc chắn sẽ bỏ cuộc vì thấy tu hành chẳng có gì vui, quá bứt rứt khó chịu. Họ lách qua lách lại bỏ đi chỗ khác, nghe nói đến tu thiền là trốn ngay.
Nhưng lại có những người đều đặn ngồi thiền khuya sớm, kiên trì theo đuổi các khóa thiền tại chùa, dù chân đau, tâm khó nhiếp, trời nóng nực hay lạnh giá mà vẫn siêng năng tu hành ngày này qua ngày kia, năm này qua năm kia... thì phải hiểu rằng người đó có cái duyên rất dày với Phật Pháp. Dù bây giờ họ chưa đắc đạo (có khi vì ăn chưa đủ thôi), nhưng chắc chắn sẽ có lúc đắc đạo. Tu vất vả mà cứ nhẫn nại đi mãi thì người như thế đã có cái duyên rất dày chứ không phải dễ. Còn lại đa số chúng ta vào ngồi thiền thấy quá khó chịu là bỏ ngay, sau này hễ nói đến ngồi thiền là sợ, chỉ thích đi tìm sự giải trí nào đó thoải mái, sôi động hơn.
Khi ta chưa đắc đạo, chưa nhập định thì giải trí giúp ta đỡ căng thẳng (stress). Tuy nhiên, lẽ ra ta chỉ giải trí nhẹ nhàng: gặp nhau nói chuyện vui, ngồi xích đu đong đưa, nhảy xuống sông tắm mát, đọc vài câu thơ cho khuây khỏa... rồi trở lại công việc, học tập hay sự tu hành là được rồi. Nhưng hầu hết chúng ta lại không dừng tại đó. Con người có cái tệ là ham thích giải trí quá đà rồi đi luôn đến sa đọa. Những trò vui trác táng ban đầu cũng chỉ là giải trí cho vui, không ngờ người ta vượt ra khỏi giới hạn rồi trở thành sa đọa quá đáng lúc nào không hay.
Ví dụ ban đầu đánh bài chỉ là cách thư giãn trong những ngày Tết, lúc không có việc gì làm trong khi khách khứa thì chưa đến thăm, mọi người trong gia đình mới bày bộ bài ra ngồi đánh cho vui. Trò chơi này chỉ làm người ta khuây khỏa, không gọi là thái quá. Nhưng bắt đầu có bài ăn tiền khiến người ta khởi tâm tham, muốn chỉ qua ván bài đỏ đen mà vét hết tiền của kẻ khác vào túi mình... thì cái tâm đã bắt đầu bệnh hoạn.
Rồi cái cảm giác sợ bị mất tiền, cảm giác thèm được thắng cuộc, hồi hộp chờ đợi từng con bài nặn ra khiến người ta từ từ thành cái ghiền. Vì thế người đánh bài mà đến mức nghiện rồi thì rất khó bỏ. Lúc nhỏ đứng quan sát mọi người chơi bài, chúng tôi ngạc nhiên không hiểu sao họ hồi hộp quá, cứ nặn bài chầm chậm trong khi lá bài đã ở trên tay, chỉ cần mở ra là thấy ngay thôi. Sau này mới hiểu thì ra họ muốn nặn bài thật chậm để nuôi sự hồi hộp, có lẽ sự hồi hộp làm cho họ ghiền. Từ đó, những sa đọa mới nối tiếp phía sau.
Hoặc những vũ trường xuất phát từ đâu? Đầu tiên chỉ là âm nhạc. Mỗi khi nghe thấy tiếng nhạc, con người thích chuyển động cơ thể mình theo điệu nhạc đó và các điệu múa bắt đầu xuất hiện. Dần dần, có những người yêu nhau muốn nhảy múa chung với nhau, thành ra múa đôi. Cuối cùng là đến cả những người không yêu nhau cũng ôm nhau nhảy. Và vũ trường mọc lên khắp nơi, trong đó người ta nhảy múa cuồng loạn, những điệu nhảy kích động, dâm dục làm người ta ghiền và biết bao điều thác loạn theo sau như ma túy, thuốc lắc,... Tất cả đều bắt đầu từ sự giải trí rất nhẹ nhàng.
Ví dụ ta thường thấy một người nghe nhạc rồi lắc lư nhún nhảy nhẹ nhàng, đó là chuyện bình thường, bởi âm nhạc luôn kích thích cho người ta như thế. Và khi chuyển động theo điệu nhạc ai cũng thấy rất thích. Nhưng dần dần, con người ta phát triển thành những điệu nhảy nhịp nhàng, phức tạp hơn. Cho đến ngày xuất hiện vũ trường: có nhạc nặng, có thuốc lắc và những trò thác loạn thì quả là con người đã đi quá xa, vượt qua giới hạn giải trí ban đầu.
Hoặc thỉnh thoảng mọi người thích gặp gỡ rồi thết đãi nhau ăn uống, trên bàn ăn hay để thêm chút rượu dùng kèm thức ăn cho dễ tiêu hóa. Nhưng từ một món phụ, rượu dần trở thành món chính, còn thức ăn từ món chính nay thành món phụ, được gọi là “mồi”. Mà khi rượu vào cơ thể thì chất độc được đưa lên não, người ta bắt đầu cư xử lệch lạc, nhìn một người thành hai, hai người thành bốn.
Có câu chuyện vui về ông bố dắt con đi uống rượu lần đầu tiên, ông nói: “Con đã lớn rồi nên bây giờ cha sẽ cho con đi uống rượu. Nhưng con phải nhớ rằng uống đến khi nào con nhìn hai người ở đằng kia thành bốn thì tức là con đã say, con phải về nhà ngay”. Đứa con nhìn về hướng tay người cha và nói: “Cha ơi, nhưng ở đó chỉ có một người thôi”. Nghĩa là sao? Là người cha cũng say mất rồi.
Và sau chén rượu, người ta bắt đầu cư xử lệch lạc rồi gây ra vô số đau khổ lên những người xung quanh. Đó là những trận đòn trút lên vợ con, là lời nói thô tục, cư xử lỗ mãng và nhiều điều đồi bại hơn thế nữa. Ban đầu chỉ là giải trí nhưng con người có cái tật hễ thấy vui là cứ làm tới, không có ranh giới và cũng không ai vạch ra ranh giới nào để dừng lại. Giải trí bước thêm chút nữa thành ham vui, bước thêm chút nữa thành sa đọa, thành nhiễm ô nặng nề. Con người cứ vượt hết những ranh giới đó để rồi những trò giải trí nhẹ nhàng ban đầu đã trở thành thác loạn lúc nào không hay.
Đó là lý do Đức Phật không cho phép giải trí theo kiểu thế gian, bởi nó không có điểm dừng. Ví dụ trong giới luật, Phật quy định người tu không được phép nghe nhạc, đánh đàn (ý nói nhạc đời, còn nhạc đạo thì vẫn có thể nghe trong chừng mực). Và theo thời đại, ngày nay xã hội đã được bổ sung thêm nhiều trò giải trí mới như bài bạc, thuốc lá, ma túy, phim ảnh đồi trụy... Thời xưa những trò giải trí này chưa xuất hiện nên trong giới không cấm. Nhưng tất cả đều dẫn đến ham vui, đắm say, nghiện ngập và thác loạn, nên ngày hôm nay chúng ta phải tự biết để tạo ra những giới mới, ngăn cấm bản thân sa đà vào đó.
Người cư sĩ tại gia thì có những giải trí lành mạnh, chấp nhận được, ví dụ xem một cuốn phim nghệ thuật có chiều sâu đạo lý, đọc một cuốn sách hay, thảnh thơi đi dạo, nghe những bài nhạc có tính giáo dục, xem triển lãm tranh... Sự giải trí nhẹ nhàng, thanh cao như vậy cũng tốt, không sao cả.
Tuy nhiên vì là đệ tử Phật, chúng ta phải biết rằng trong tất cả mọi niềm vui hay sự giải trí tinh thần thì thiền định mới là sự tu tập tối thượng, sự kiềm thúc tối thượng. Nên người biết đạo, có tu thiền thì phải tự cắt bỏ những trò vui bên ngoài để dành thời gian cho thiền. Bởi chúng ta không thể qua sông bằng cách đứng mỗi chân trên một con thuyền, mà hai con thuyền đó lại đi ngược nhau. Và nếu vậy thì nơi ta đến không phải là bến bờ bên kia mà là ở dưới đáy sông hay giữa lòng sông thăm thẳm. Cũng có khi chưa đến được đáy sông thì ta đã bị cá sấu táp mất. Cá sấu là ai? Đối với người nữ thì cá sấu là ai và đối với người nam thì cá sấu là ai? Chúng ta không nói ra vì sợ mất lòng, mỗi người hãy tự suy nghĩ.
Cho nên đã bước chân lên ghe thiền định rồi thì buộc phải rút chân ra khỏi chiếc ghe của những trò vui thế gian để không mất thời gian, không bị xao nhãng. Và kể từ đây ta chỉ còn một niềm vui duy nhất là thiền định mà thôi. Tuy nhiên niềm vui trong thiền thật sự rất khó nhận ra. Chỉ khi ta tu đúng pháp và có kết quả, tâm bắt đầu thanh tịnh rỗng rang, vọng tưởng lắng xuống... lúc đó niềm hạnh phúc mới tràn trề. Khi ấy ta mới biết rằng bao nhiêu năm qua mình đã chạy theo những trò giải trí tào lao, không điều gì là thật sự có ý nghĩa cả; chỉ thiền định mới là hạnh phúc vĩ đại và chân thật mà thôi.
Nguyện ước trần gian ai cũng yêu
Con đường thiền định rất cao siêu
Mà Phật đã từng răn dạy mãi
Để lòng hạnh phúc biết bao nhiêu...
Nhưng từ đây cho đến ngày nhận được niềm hạnh phúc của thiền, chúng ta còn phải rất vất vả. Trong đời sống ta phải thương yêu con người, phải tạo rất nhiều phúc lành, và trong chỗ riêng tư thì luôn thúc liễm, chiến đấu với nội tâm mình trong tư thế kiết già.
Công đức thực tế cần đi trước công phu thiền định
Trong câu chuyện, các tỳ kheo có thể phá vỡ quy định không được gặp nhau trong ba trường hợp: thứ nhất là chăm sóc cho những trưởng lão vào buổi chiều, thứ hai là nối nhau đi vào làng khất thực và thứ ba là chữa trị cho người bệnh. Nên ta thấy dù thanh quy đề cao sự tu hành nghiêm túc nhưng vẫn có những ngoại lệ, và ngoại lệ đó thuộc về khái niệm đạo đức.
Chúng tôi từng nghe kể lại câu chuyện trong một thiền viện, đến giờ buổi khuya mọi người thức dậy ngồi thiền thì có tên trộm lẻn vào nhà kho. Mà vào thời sau giải phóng, tài sản trong chùa không có món nào giá trị ngoại trừ chiếc xe đạp cũ kỹ. Hàng ngày quý cô sẽ đạp xe từ thiền viện đi ra chợ mua thức ăn hoặc khi có việc đặc biệt nào đó mới dùng tới, còn bình thường chỉ đi bộ mà thôi. Thời đó có được chiếc xe đạp là mừng lắm, nên đó dường như là tài sản quý giá nhất trong chùa. Không may hôm đó có tên trộm đột nhập vào đánh cắp chiếc xe. Có một sư cô ngồi thiền ngay đó trông thấy hắn chạy qua, nhưng vì nghĩ hễ ngồi thiền thì không được nhúc nhích nên cô cứ tiếp tục ngồi, kết quả là tên trộm lấy xe đi mất. Sáng dậy mọi người đau khổ quá chừng, còn cô thì khăng khăng rằng luật đã quy định như vậy nên cô không nhúc nhích. Vậy cô đã đúng hay sai? Hoàn toàn sai.
Trong truyện tích trên, các tỳ kheo đã thống nhất rằng hễ nghe tiếng kẻng là biết có người bệnh và mọi người phải lập tức xả thiền chạy ra cứu chữa. Như thế có nghĩa là những việc được gọi là công đức trong đời sống lại quan trọng hơn việc thiền định cá nhân. Đó là lý do tại sao trong Bát Chánh Đạo, Phật sắp xếp chánh Nghiệp phải đi trước chánh Tinh Tấn, chánh Niệm, chánh Định. Nghĩa là ta phải sống tử tế, thương yêu con người, phải tạo rất nhiều công đức (Chánh Nghiệp) trước rồi mới nói đến thiền định sau.
Chúng tôi biết có một người cha đi tu để lại vợ con nheo nhóc, chưa thể tự nuôi lấy bản thân được, còn ông thì cứ lấy lý do tìm cầu giải thoát để dứt áo ra đi. Nói theo nhân quả đạo Phật, ông đã sai lầm hấp tấp muốn xuất gia khi chưa làm tròn bổn phận bắt buộc của mình. Bởi nếu đã lỡ có gia đình thì phải lo lắng chăm sóc, đến khi nào vợ con có thể tự mưu sinh thì mình mới có thể rời bỏ gia đình được.
Hoặc ví dụ đến giờ phải ngồi thiền thì một huynh đệ bị đau bụng kịch liệt cần sự trợ giúp, lúc đó ta phải bỏ thiền mà chạy đến lo cho người đó ngay, bởi công đức giúp người, thương yêu tử tế với con người phải đi trước công phu thiền định. Đó là việc cấp cứu, còn bình thường với những chuyện không quan trọng, không cấp bách thì ta nên gác lại để ưu tiên ngồi thiền cho đúng thời khóa trước.
Ví dụ ta làm tri khách trong chùa, đến giờ ngồi thiền bỗng có người khách đến hỏi han chuyện gì đó. Nhưng nếu có huynh đệ khác gần đó có thể tiếp khách thay mình, chuyện cũng không cấp bách lắm thì ta cứ tiếp tục ngồi, không sao cả. Lúc này ngồi thiền quan trọng hơn. Tuy nhiên, nếu người khách có chuyện gấp và ta không có mặt thì sẽ là thiếu sót, ta lại phải xả thiền ngay mà ra đón tiếp và xử lý cho chu đáo. Tuy rằng lý tưởng của ta là thiền định, ta rất ưu tiên cho thiền nhưng vẫn phải để ý đến những khía cạnh của đạo đức là vậy.
Quán thân là căn bản
Pháp môn tu tập mà các tỳ kheo đã dạy cho bà mẹ Màtika là quán thân. Quán thân cũng là căn bản đầu tiên của thiền. Khi tọa thiền, hành giả cảm giác toàn thân, biết rõ toàn thân và thấy rõ trong thân này có gì, thân sẽ đi về đâu. Trong thân này có gì? Có máu, có nhiều chất dịch khác nhau, có tim, gan, phèo, phổi, có bộ xương, các cơ, gân... Thân sẽ đi về đâu? Theo thời gian, thân xác này sẽ chịu nhiều tác động của già nua, bệnh tật, cuối cùng chấm dứt bằng cái chết. Nhưng vẫn chưa hết, sau khi chết thân còn sình trương, mục rữa, hoại diệt, xương thành bột bay theo gió hoặc rã tan vào lòng đất lạnh. Một tỳ kheo phải hiểu rõ, phải quán chiếu thật sâu sắc về sự thật này.
Biết toàn thân là cảm nghe sự sống
Đang lung linh trong ảo mộng vô thường Thân này rồi già bệnh chết thảm thương Theo năm tháng chút bụi xương cũng mất...
Tuy nhiên, đa số người tu thường không được học hoặc bỏ qua giai đoạn quán thân căn bản này. Vừa bước vào đạo chúng ta được học các kinh điển Đại thừa, được nghe diễn tả về những trạng thái tâm chứng mênh mông vĩ đại, tâm nhập vào định, trùm hết pháp giới, hào quang sáng soi, tâm là bất động tịch diệt, không đến không đi, không sinh không diệt... Ta được nghe những khẩu hiệu quá khủng khiếp nên dần quên mất căn bản về quán thân. Ta quên rằng Phật đã buộc các tỳ kheo phải tu giai đoạn căn bản này cho thật vững chắc trước khi tiến sâu vào thiền định.
Sau khi quán thân thuần thục, hành giả mới thấy nơi thân mình có hơi thở vào ra rõ ràng. Cứ quan sát hơi thở ra vào một cách thụ động, không được cố ý điều khiển. Chỗ này rất tinh tế. Hầu hết mọi người khi thấy hơi thở đều lập tức điều khiển hơi thở vào ra theo ý mình, nhưng Phật lại không cho ta điều khiển, chỉ biết rằng thân này đang thở ra thở vào, hơi thở đang dài hay ngắn... chứ không được điều khiển.
Hơi thở đến, hơi thở đi hiển hiện
Ngắn hoặc dài, nhiều hoặc ít không sao
Miễn là con luôn biết rõ thế nào
Từng hơi thở lúc vào ra thong thả...
Phải là người rất thông minh mới có thể loại trừ cái ý điều khiển hơi thở, để chỉ còn khách quan nhìn thân mình thở vào thở ra một cách tự nhiên. Còn người không thông minh khi nhìn thấy hơi thở của mình đều bí mật điều khiển hơi thở vào, hơi thở ra. Điều này rất khó nhưng ta buộc phải làm cho được. Bởi ai đã điều thân thuần thục, đã theo dõi hơi thở mà không hề điều khiển thì tâm chắc chắn được an lạc. Chắc chắn như vậy.
Ta để ý thêm một điểm nữa là quán thân trong đạo Phật khác với luyện thân của ngoại đạo. Thực tế rất nhiều người tu hành theo Phật đã lạc sang hướng luyện thân của ngoại đạo. Phương pháp luyện thân của ngoại đạo thường tập trung vào các luân xa, để ý đến khí lực rất nhiều, xem đó là việc chính và cho rằng khi luyện được khí lực thì sẽ sở hữu luôn năng lực của thần thông, của tinh thần và thậm chí được giải thoát.
Ngày xưa Đức Phật cũng từng mất đến 6 năm tu khổ hạnh mà không đạt được giải thoát (khổ hạnh thực chất là yoga chứ không phải là ép xác), nên sau này
Người từ bỏ lối yoga luyện thân và chỉ dạy về quán thân mà thôi. Cũng chính nhờ phép quán thân căn bản này mà vô số người đã đắc đạo. 60 vị tỳ kheo trên cũng thực hành phép quán thân và các vị cũng dạy lại cho bà mẹ Màtika như thế.
Người đi trước luôn mong người đi sau giỏi hơn mình
Thật bất ngờ là bà mẹ Màtika được đắc đạo trước các tỳ kheo. Điều này cho ta thấy một sự tình là đôi khi người học lại thành công hơn người dạy. Không chỉ trong Phật Pháp mà trong các lĩnh vực khác cũng vậy. Đôi khi ta gặp một vị thầy, được vị ấy chỉ dạy nhưng ta lại thành tựu cao hơn cả vị đó. Hoặc người sư huynh đã dạy lại pháp tu cho sư đệ mình nhưng sau này người sư đệ chứng còn cao hơn sư huynh, cũng có trường hợp đó. Lạ lùng như vậy!
Chỉ có Đức Phật là ngoại lệ, vì cả triệu triệu năm mới xuất hiện một vị Phật và trong nhân quả này thì không ai có thể chứng cao hơn Phật, dù trước Phật hay sau Phật đều vậy. Do đó nếu có bản kinh nào nói những điều khác Phật thì ta biết ngay điều đó sai lầm. Hoặc nếu có người nào nói những điều có vẻ hơn Phật, ta biết ngay người đó tà kiến.
Ví dụ có người ca ngợi đây là mẹ đất cha trời, là địa mẫu, những vị này có trước và Phật có sau... tức là những lời hàm ý muốn vượt hơn Phật, thì ta biết đó là tà kiến. Hoặc Phật dạy ta phải cực khổ thực hành Bát Chánh Đạo nhưng có người phủ nhận rằng không cần tu theo Bát Chánh Đạo, chỉ cần tụng bài thần chú kia là công đức tràn trề, cũng sẽ được đắc đạo giải thoát... thì ta biết chắc rằng người đó đã nói một điều tà bậy. Hãy nhớ rằng không ai có thể hơn Phật được, nên ta cứ trung thành đi theo lời dạy của Phật rồi sẽ được rất nhiều lợi ích cho cuộc đời mình.
Trong câu chuyện trên, mẹ Màtika bất ngờ chứng quả trước các vị tỳ kheo, dĩ nhiên tương lai các vị đã chứng Alahán cao hơn bà, nhưng trong giai đoạn đầu bà vẫn chứng quả cao hơn các vị. Và điều này không phải là hy hữu, trong lịch sử cũng từng ghi nhận một số trường hợp tương tự như thế.
Ngày xưa thiền sư Đức Sơn có một đệ tử là Nham Đầu Toàn Khoát, một thời gian sau người đệ tử này chứng cao hơn và khai ngộ luôn cho thầy mình. Nghe ngài Đức Sơn giảng pháp, ngài Nham Đầu Toàn Khoát chê chỗ chứng của thầy chưa tới. Ngài Đức Sơn liền hỏi tới, ngài Nham Đầu Toàn Khoát trả lời một câu, ngài Đức Sơn nghiệm câu đó rồi sang hôm sau bỗng chứng đạo thật sự, lúc đó mới bằng người đệ tử. Vì thế ngài Đức Sơn rất nể đệ tử mình. Nhưng ngài Nham Đầu đã khiêm tốn nói: “Trò mà bằng thầy thì kém thầy nửa đức. Trò phải vượt hơn thầy thì mới xứng đáng là người kế thừa của thầy”. Câu nói này sau đó trở thành một câu tiêu biểu trong Phật giáo.
Quả thực những vị thầy chân tu đức độ thì lúc nào trong lòng cũng đau đáu mong cho có những đệ tử giỏi hơn mình. Giáo sư Hồ Đắc Di là một giáo sư về y học, cũng từng chia sẻ: “Người thầy vĩ đại là người dạy làm sao cho học trò giỏi hơn mình”. Người nào nói được như thế mới thật sự là người thầy vĩ đại.
Vì thế, nếu mai này chúng ta có nhân duyên hướng dẫn cho ai đến với đạo rồi người đó dần vượt hơn mình về mọi mặt: mộ đạo hơn, tu tập tốt hơn, truyền bá tốt hơn, được thầy thương hơn thì hãy mừng cho họ. Hãy nhớ kỹ điều này, bởi trong thực tế, có nhiều người ở trong hoàn cảnh ấy đã buồn, giận chứ không thể nào mừng nổi, nói: “Tôi đưa bà ấy tới đây, chỉ dẫn cho đủ điều rồi bây giờ thầy thương bà ấy chứ không thương tôi nữa.”
Biết điều này rồi thì từ đây trở đi chúng ta hãy mong rằng người đến sau sẽ luôn luôn giỏi hơn mình. Trong tâm phải nuôi dưỡng lòng bao dung như thế. Người xuất gia cũng vậy, dù mình xuất gia trước nhưng sau này nếu có những người xuất gia sau vượt hơn mình thì cũng hãy vui mừng. Phải có rất nhiều người có cái tâm rộng lượng tùy hỷ như thế thì Phật Pháp mới hưng long.
Con nguyện sẽ cúi đầu tán thán
Bất cứ ai hơn hẳn với con
Tâm thành con khởi ước mong
Ai ai cũng sẽ vạn lần hơn con...
Làm sao gieo duyên đắc đạo
Sau khi chứng Anahàm, bà mẹ Màtika đã dùng thần thông âm thầm quan sát các tỳ kheo. Điều đầu tiên bà tìm hiểu là xem những vị này có đắc đạo được hay không. Bà thấy rằng 60 vị đều sẽ đắc đạo. Vậy chúng ta rút ra kết luận rằng hình như đắc đạo cũng có “số”. Người không có số đắc đạo thì tu thế nào cũng không chứng được, chỉ gieo nhân cho kiếp sau mà thôi. Chỉ người có số đắc đạo thì mới đắc đạo. Giày dép có size, quần áo có size, và tu hành dường như cũng v ậy.
Bây giờ chúng ta đặt vấn đề rằng lỡ ta không có số đắc đạo thì sao? Câu trả lời là hãy lễ Phật mãi, rồi bắt đầu sẽ có được cái nhân đắc đạo, dù chưa biết kiếp này hay bao nhiêu kiếp sau. Bởi lễ Phật là cái nhân duy nhất. Đời xưa người ta dễ chứng đạo bởi có một Đức Phật thật sự cho họ kính ngưỡng, khi gặp Đức Phật rồi phải nói rằng người ta có thể vỡ tim vì niềm kính trọng. Dù có nói muôn nghìn lời chúng ta cũng không thể hình dung nổi, chỉ khi gặp được Phật thật sự ta mới hiểu rằng thế nào là chết vì Phật ta cũng chết được, và nếu phải bỏ hết mọi chuyện để theo Người, ta cũng bỏ ngay tức khắc. Vì Đức Phật quá siêu việt và một khi đứng trước lòng đại bi tuyệt đối, sự bình an tuyệt đối, tâm chứng giải thoát tuyệt đối của Người thì không ai còn cầm lòng được.
Ngày nay cách Phật đã xa, ta không còn cơ hội để khởi tâm kính ngưỡng với một vị Thánh như vậy nữa. Ta chỉ nhìn thấy hình Phật được thờ cúng ở nơi này nơi kia, nhưng hình tượng ấy không đủ để lòng ta dâng lên niềm tôn kính tuyệt đối. Chính vì lòng kính trọng không đủ nên ta mới không có cái nhân để đắc đạo. Do đó, chúng tôi mới khuyên mọi người phải hết sức cố gắng lễ kính Phật.
Chúng ta không biết nhân duyên đời trước của mình ra sao, nhưng đời này ta hãy lễ Phật với lòng thiết tha tôn kính, cứ đều đặn mỗi ngày như thế tự nhiên ta cũng gieo cái nhân đắc đạo dần dần. Chẳng hạn 10 năm trước ta chưa có số đắc đạo nhưng kiên trì lễ Phật mãi thì 10 năm sau bắt đầu mình có số đắc đạo, có khi gần chết hoặc sang kiếp sau mới đắc, nhưng cứ lễ Phật nhiều thì bắt đầu có “số”. Còn nếu không lễ kính Phật thì vĩnh viễn muôn đời ta chỉ làm một phàm phu mà thôi.
Vai trò của dinh dưỡng với sự nhiếp tâm
Bà mẹ Màtika đã quan sát những điều kiện tế nhị chung quanh các tỳ kheo như nhà ở có thoải mái không. Vì nếu chỗ ở không thuận tiện, ngồi thiền không thoải mái thì cũng không nhập định được. Và bà thấy rằng căn nhà bà cất như thế đã tốt rồi. Bà tiếp tục tìm hiểu xem huynh đệ với nhau có vui không, bởi nếu huynh đệ sống với nhau mà không thương nhau, tâm luôn xao động bất an thì cũng không nhiếp tâm được. Và bà thấy rằng các vị đó sống với nhau rất tốt. Cuối cùng là dinh dưỡng, bà chợt phát hiện ra rằng các tỳ kheo đã ăn không đủ chất.
Đến đây chúng ta phải giật mình, bởi từ trước đến nay ta cứ luôn nghe rằng đạo Phật chủ trương sống khắc khổ, phải ăn thiếu một chút, ngủ thiếu một chút mới là chân tu. Còn ăn no quá, ngủ ngon quá thì không phải chân tu. Nhưng tích truyện Pháp Cú này lại cho thấy điều ngược lại, nghĩa là yếu tố dinh dưỡng cũng rất quan trọng đối với việc nhiếp tâm trong thiền định. Lạ lùng như vậy!
Tại sao yếu tố dinh dưỡng lại liên quan đến việc nhiếp tâm? Vì não bộ của ta tuy có phần tâm linh siêu nhiên nhưng vẫn được cấu thành từ tế bào vật chất. Các tế bào não vẫn là vật chất. Và mỗi tế bào vật chất hay mỗi vùng não lại có chức năng riêng, không hề giống nhau. Có vùng não chịu trách nhiệm suy luận sáng tạo; nhưng cũng có vùng chịu trách nhiệm khống chế các tư tưởng ý niệm, không để ta suy nghĩ. Tuy nhiên, khi cơ thể ta suy yếu thì vùng thần kinh ức chế cũng yếu theo, thế là vùng thần kinh tưởng tượng, suy luận, tính toán... sẽ hưng phấn. Tức là hệ thần kinh giao cảm và đối giao cảm bỗng hoạt động liên tục, không kiềm chế được.
Có người đến gặp bác sĩ nói:
- Tôi không ngủ được, tâm lúc nào cũng suy nghĩ, những chuyện tôi không muốn nghĩ đến mà cứ tuôn trào, không cách nào dừng lại được.
- Vậy anh bị suy nhược thần kinh.
- Ủa, tôi đang suy nghĩ ào ào mà sao gọi là suy nhược?
- Suy nhược thần kinh chính là suy nhược vùng não giúp khống chế suy nghĩ lại. Hễ vùng não này bị suy nhược thì ta gọi luôn là suy nhược thần kinh.
Vậy ngược lại thế nào là mạnh về thần kinh? Là vùng não khống chế suy nghĩ mạnh lên, nên ta muốn tắt suy nghĩ là tắt ngay, muốn ngủ là ngủ sâu ngay, đó gọi là thần kinh thép. Từ “suy nhược thần kinh” trong Tây y rất hay, có nghĩa là thần kinh ta đã yếu, khả năng nhiếp tâm đã mất rồi.
Và ta không ngờ rằng khi dinh dưỡng thiếu thì vùng não khống chế suy nghĩ cũng bị yếu theo luôn, khiến các vị tỳ kheo không nhiếp tâm được. Nên vai trò của dinh dưỡng thật quan trọng.
Ngày xưa chúng tôi từng ở cốc tu hành trong một nghĩa địa, có hai sư cô đến gặp chúng tôi nói: “Xin thầy hướng dẫn cho con tu thiền”, chúng tôi trả lời: “Đầu tiên hãy ăn cho đủ chất và ngủ cho đủ giấc”. Hai cô tỏ vẻ nghi ngại không hiểu ông thầy này dạy kiểu gì, trong khi kinh điển dạy rằng phải thức khuya dậy sớm và hạn chế ăn uống, thanh lọc cơ thể, vậy mà ông lại bảo mình về ăn với ngủ cho đủ. Thấy nghi ngờ, hai cô lặng lẽ bỏ về không hỏi thêm câu nào nữa. Sau này chúng tôi lập chùa trên núi và thâu nhận đệ tử, thấy ai thiếu ăn hoặc thiếu ngủ chúng tôi đều rất lo vì phải khỏe mạnh thì mới tu hành nhiếp tâm được.
Ở đây, ta nhận thấy rằng những người bị thiếu dinh dưỡng thì bộ óc sẽ bị giảm khả năng và vì thế họ không thể nhiếp tâm được. Nên muốn tu thiền cho tốt thì chúng ta cần lưu ý thêm hai yếu tố: ngủ cho sâu và ăn uống cho đủ chất. Dĩ nhiên là ta không nên ăn dư cũng không nên ngủ quá nhiều. Vì ngủ quá nhiều khiến cơ thể bắt đầu bệnh, bộ não lại suy yếu. Ăn quá nhiều cũng khiến ta bị thừa chất, nhất là chất béo, mỡ tích tụ lại không tốt cho cơ thể, cũng làm suy giảm năng lực não bộ. Nên ta phải vừa chừng.
Mà vừa chừng là thế nào thì mỗi người tự biết. Thấy mình ăn như thế, ngủ như thế là mình tu tốt, ăn hay ngủ thêm chút nữa lại tu không tốt thì ta giảm bớt. Còn nếu ăn, ngủ như thế mà mình tu không tốt thì bổ sung thêm. Tự mình phải điều chỉnh, không ai giống ai cả. Miễn sao đừng quá đáng là được. Chứ đừng có ai nghe xong bài này rồi về nhà phở ăn 3 tô, cơm ăn 8 chén, nếu ai hỏi tại sao ăn ‘khiếp đảm’ như thế thì ta lại nói: “Ăn không đủ không đắc đạo”, như thế thật oan cho bài Pháp Cú này.
Duyên nợ quá khứ thúc đẩy cho tình cảm kiếp này
Vị tỳ kheo cuối cùng có nhân duyên thật đặc biệt. Bao nhiêu người cũng nghe câu chuyện về bà mẹ Màtika nhưng không khởi lên cái thích, chỉ riêng ông là thích thú kỳ lạ, nguyên cớ sâu xa là gì? Là nhân duyên quá khứ. Tự nhiên ta muốn đến ngôi chùa kia cũng là do ta có nhân duyên gì với ngôi chùa hoặc với vị thầy trong đó chứ không phải ngẫu nhiên. Hay ta thương mến một người rồi kết bạn và giúp đỡ qua lại, chuyện này cũng không phải ngẫu nhiên. Việc ta thích ca sĩ này hơn ca sĩ kia cũng do duyên nợ. Ngày xưa ta đã từng chịu ơn nghĩa, từng được người kia cho ăn bữa cơm chẳng hạn, nên đời này họ đứng lên sân khấu hát là ta phải ở dưới vỗ tay theo. Đến khi nào trả xong nợ rồi mới bắt đầu đi tìm thần tượng khác.
Hai người bạn cùng đến chùa nghe vị giảng sư thuyết pháp nhưng có người thích, có người không thích. Người không thích vì không có duyên đã đành rồi, mà còn vì đời xưa họ bị vị giảng sư đó mắng vài câu, cái giận kéo dài đến kiếp này chưa nguôi nên nghe giảng mà lòng cứ thấy bực bực không hiểu tại sao. Luân hồi nhân quả thật là éo le.
Người biết được tâm kẻ khác phải bao dung và kín đáo
Vị tỳ kheo và bà mẹ Màtika đã từng là vợ chồng với nhau, vì nhân duyên này mà ông bị thôi thúc phải tìm đến ngôi làng của bà, nhưng do sợ người khác biết được tâm mình nên ông phải trốn về với Phật.
Đây là tâm lý chung của con người và điều này cũng khiến ta phải suy nghĩ về sự khác nhau giữa cõi người và cõi trời. Ở trên cõi trời các vị Thiên tử đều biết tâm nhau cả, không ai giấu ai được điều gì nên các vị không dám nghĩ bậy. Đó là lý do mà hầu hết tâm của các vị Thiên tử đều rất thánh thiện trong sáng. Khi các vị sinh xuống cõi người, đó sẽ là những con người cả đời dường như không bao giờ nghĩ bậy, do thói quen đã kéo dài suốt mấy nghìn năm trên cõi trời.
Người nào suốt đời không nghĩ bậy, không ghét ai, không suy tính chuyện đen tối bạc ác... thường là người từ cõi trời đầu thai xuống. Ngược lại, người nào thường nghĩ bậy trong bụng thì biết rằng mình không có xuất thân từ cõi trời. Ví dụ, hễ gặp quý thầy thì xá chào, gặp huynh đệ thì mỉm cười vui vẻ, thấy tượng Phật cũng đến lễ rất đàng hoàng, nhưng vừa quay ra đã nghĩ bậy thì biết ngay đời trước mình cũng là con người hoặc thậm chí là chúng sinh từ cõi thấp kém nào mới đầu thai lên đây.
Yếu tố tâm biết tâm giúp chúng ta rất nhiều, sống trong môi trường mà có ai biết được tâm mình thì ta cũng cố gắng lo giữ cái tâm hơn. Cũng rất hay. Tuy nhiên người biết được tâm ta cũng là người làm ta lo sợ nhất, tâm lý chung là thế. Vậy tại sao dù Phật biết được tâm của tất cả chúng sinh nhưng các vị tỳ kheo sống gần Phật vẫn không sợ? Vì Phật quá kín đáo, Người có thần thông mà lúc nào cũng thanh thản và độ lượng như không hề có thần thông. Hơn nữa dù có biết hết, Người vẫn bao dung không hề ghét kẻ xấu. Chính vì lòng từ bi vô lượng đó mà mọi người đến với Phật đều thấy như được tắm mát trong biển cả tình thương, không phải ngại ngần lo sợ điều gì cả.
Còn nếu không phải là Phật mà là một người nào khác biết được tâm ta, nắm được bí mật của ta thì ta sẽ cực kỳ âu lo. Ví dụ ta viết bức thư tình gửi cô hàng xóm nhưng rồi bức thư không gửi đi được, ta giấu trong túi mình. Tình cờ có người đã đọc được, như thế ta có sợ không? Rất sợ, bởi vì sao? Vì điều bí mật rất riêng tư của mình đã có người biết, mà người đó có thể không độ lượng, sẽ trêu chọc hay uy hiếp mình. Họ có thể đứng trước đông người và đọc nguyên đoạn thơ trong bức thư: “Em Tư ơi anh nhớ em quá, mỗi lần mái tóc dài của em bay qua buổi chiều làm tim anh bồi hồi xúc động...”, rồi đứng cười cười, dù không nói tên tác giả nhưng cũng đủ làm lòng mình se thắt, tim đập loạn xạ, chỉ sợ kẻ đó nói luôn tên tác giả là mình độn thổ trốn ngay. Nên ta rất lo lắng nếu kẻ biết được bí mật của mình là người không kín đáo, không bao dung, thậm chí là người xấu.
Ai cũng có những khoảng trời riêng tư, nhiều khi nó hơi kỳ khôi, hơi xấu xí một chút và ta cũng muốn cái riêng tư đó được bảo vệ, không để kẻ nào nắm được nó mà chọc ghẹo, khai thác, lợi dụng, uy hiếp. Chỉ khi nào người biết được điều riêng tư của mình là một vị Thánh thì ta mới không lo lắng, bởi ta hiểu rằng vị đó sẽ vẫn độ lượng, thương yêu và không đem bí mật đó đi nói với ai cả.
Đó là lý do tại sao mà có những điều ta không nói được cho vợ mình, chồng mình, cha mẹ mình nghe, nhưng khi quỳ trước Phật ta có thể thổ lộ hết. “Xin Phật từ bi thương xót, ngày hôm qua con đã lỡ như thế, xin Phật hãy tha thứ...”. Điều riêng tư nhất của ta chỉ có thể được biết bởi những vị nào có tâm hồn rất bao dung và rất kín đáo. Ta chỉ chấp nhận cho vị đó biết mà thôi. Nhưng trên thế gian này có bao nhiêu người thánh thiện như thế? Rất ít. Nên buộc lòng luật pháp phải cấm con người xâm phạm vào quyền riêng tư của nhau. Lý do là như vậy.
Nhược điểm của người mới chứng đạo
Bà mẹ Màtika vì mới chứng đạo nên đã quá lộ liễu, thể hiện việc mình biết tâm của người khác, điều này đã làm vị tỳ kheo hoảng sợ. Đức Phật cũng biết tất cả nhưng coi như không biết, còn bà biết là chứng tỏ mình biết ngay. Sự khác nhau giữa bậc Bồ tát đã dày dặn kinh nghiệm và người mới chứng đạo là vậy.
Ví dụ ta gặp một vị thầy mới đắc đạo, vừa bước vào cửa vị đó đã nói: “Chà, hôm nay có chuyện gì rắc rối rồi mới đến gặp thầy phải không...”. Mà đúng là mình vừa có chuyện thật. Như thế ta biết ngay là ông mới đắc đạo, mới vừa có thần thông nên dễ bộc lộ ra bên ngoài. Còn vị Bồ tát đã chứng đạo nhiều năm, nhiều kiếp rồi thì không nói câu đó, thấy mình đến vị đó cứ vờ như không biết chuyện gì, chỉ nói: “À, hôm nay đến thăm thầy con có khỏe không, có chuyện gì buồn vậy...”, cho đến khi ta thổ lộ mọi chuyện thì vị đó mới bắt đầu khuyên bảo.
Đây chính là yếu tố để ta đánh giá các bậc Thầy. Người nào chưa kịp nói gì mà vị thầy đã điểm mặt nói ngay: “Sao, bà bé ghen với bà lớn phải không”, thì biết là vị này mới có thần thông, bản lĩnh tu hành chưa sâu. Hoặc nghe nói một vị được đồn đại là có thần thông, có thể ban phép cho buôn may bán đắt, ta liền tìm đến gặp.
Nhưng vừa gặp ông đã nói: “Người kia nếu không có thầy giúp là bữa nay sạt nghiệp rồi. Nhờ thầy cho cái phép mà bây giờ mới không bị thanh tra Nhà nước sờ gáy...”, biết ngay ông này không phải chân tu, đừng nên tin vội.
Quay trở lại câu chuyện, sau khi vị tỳ kheo bỏ về thì Đức Phật ép ông phải quay lại, vì sao như vậy? Bởi Phật biết rằng trong kiếp quá khứ hai người đã có cái duyên tu gần nhau và giúp nhau đắc đạo, Phật cũng biết rằng chỉ ở chỗ đó ông mới đắc đạo mà thôi. Nhưng Phật không hề tiết lộ điều mình biết, Người không nói rằng: “Như Lai biết ông có duyên đắc đạo và phải về đó tu thì mới đắc đạo...”. Phật không nói một câu cạn cợt như vậy mà chỉ dùng đạo lý để khuyên nhủ: “Đúng vậy, bị ai đó biết tâm mình cũng là điều rất khó chịu. Nhưng việc họ nhìn thấy tâm ông cũng là cơ hội để từ nay ông phải nỗ lực giữ tâm hơn. Vì vậy hãy nghe Như Lai nói bài kệ này:
Tâm lăng xăng khó giữ
Theo các dục quay cuồng
Ai điều phục được tâm
Được vô vàn an lạc.
Hãy nhớ lấy mà giữ tâm và đừng sợ gì cả” .
Đức Phật vĩ đại ở chỗ đó, Người không nói rằng mình biết nhân duyên đắc đạo, mà chỉ dạy cách tu thôi. Nhờ Phật khuyên một cách ân cần, tha thiết, độ lượng như vậy nên ông đã mạnh dạn quay lại và lo giữ tâm để không bị sợ hãi. Khi tâm đã chân chính thì ta không còn sợ người khác biết được những tâm niệm riêng tư sâu kín nữa. Quả nhiên ba ngày sau ông đắc đạo. Cái nhân quả rất đẹp như vậy.
Để điều phục được tâm, cần tu đầy đủ Bát Chánh Đạo
Bài Pháp Cú trên có câu “Tâm lăng xăng khó giữ”, đây là căn bệnh muôn đời của nhân loại - tâm ta luôn suy nghĩ chuyện này chuyện kia không dừng lại được.
- Anh tính chuyện này cho tôi đi.
- Được thôi.
- Anh phân tích chuyện kia cho tôi đi.
- Được ngay.
- Vậy anh ngừng suy nghĩ nhé.
- Tôi không làm được.
Cho nên “tâm lăng xăng khó giữ” là một quy luật của tâm lý con người. Và muốn tâm đừng lăng xăng nữa thì ta phải làm sao? Hãy tu cho đủ Bát Chánh Đạo, không trừ một chánh nào cả.
Đừng nói rằng: “Muốn cho tâm đừng lăng xăng nữa thì bây giờ anh chỉ cần nhiếp tâm một chỗ này giúp tôi”, hoặc“chỉ cần theo dõi một hơi thở chỗ này thôi”, hay “c hỉ cần một câu niệm Phật là được”, ... Tất cả đều không bao giờ thành công, vì chưa đủ Bát Chánh Đạo. Điều phục tâm là việc của cả một đời sống thật tốt đẹp, thật thánh thiện và đúng với Bát Chánh Đạo chứ không dễ dàng.
Tu hành vất vả vẫn không thối tâm
Việc nhiếp tâm khiến con người được chia làm hai hạng. Một hạng người thấy nhiếp tâm quá khó liền quay lưng, không bao giờ tu hành, không bao giờ ngồi thiền nữa. Đây là người không có số đắc đạo, đời đời sẽ trôi lăn trong luân hồi, khi làm người khi làm thú, khi làm người giàu khi làm người nghèo, khi làm đàn ông khi làm phụ nữ... Họ chấp nhận thăng trầm mãi như vậy. Còn hạng người thứ hai là dù tâm khó nhiếp, dù mỗi lần ngồi thiền tâm cứ loạn nhưng không bao giờ nản chí bỏ tu. Đó là người đã gieo cái nhân phải đắc đạo.
Vì thế mỗi người nên nhìn lại xem ta thuộc hạng người nào, đối trước những chướng ngại trong tu hành ta sẽ bỏ cuộc, sẽ gục ngã hay vẫn quyết đi cho tới cùng. Hãy tự đánh giá mình và phát nguyện trước Phật. Rằng: “Kính lạy Người, con biết tâm con lăng xăng khó giữ theo các dục quay cuồng, nay con xin hứa với Phật rằng đời đời kiếp kiếp dù khó khăn cách mấy con vẫn quyết nhiếp tâm, nhập được định để thành tựu Thánh vị giải thoát giác ngộ và đền ơn Phật bằng cách hóa độ chúng sinh.”
Sau đó, khi bắt chân lên ngồi thiền, tâm ta cũng sẽ lăng xăng loạn động nhưng vì đã hứa với Phật rồi nên lòng ta quyết tâm hơn, kiếp này chưa được thì kiếp sau tu nữa, nhất định không bỏ cuộc. Phải kham nhẫn mãi mãi đi tới như vậy.
Con nguyện sẽ ngồi rất lặng yên
Tinh tấn dụng công một cõi thiền
Theo Phật trên con đường vô ngã
Kiên trì tinh tấn đến vô biên...
Sự cay đắng mệt mỏi trong luân hồi
Sau khi trở thành một bậc Alahán, vị tỳ kheo đã nhớ được vô lượng kiếp trước của mình và nhớ luôn đến kiếp đầu tiên là gì. Tuy nhiên, quá trình này rất mất thời gian, có khi mất cả tháng trời chứ không phải chỉ trong nháy mắt là nhớ hết bao nhiêu kiếp. Riêng vị tỳ kheo Alahán trong câu chuyện trên thì khi nhớ đến kiếp thứ 99, ông chợt phát hiện rằng bà mẹ Màtika là vợ mình trong kiếp đó, bà từng ngoại tình và giết chết ông. Nhưng ở kiếp trước nữa bà cũng là vợ ông nhưng lại cứu sống ông. Sau khi giải tỏa được mọi vấn đề, ngài đã bỏ thân nhập Niết bàn vì không muốn sống trong luân hồi quá ngang trái, đau khổ này thêm nữa.
Nhân quả luân hồi của chúng sinh thật là ngang trái và éo le. Nhất là cái duyên tình cảm vợ chồng của chúng sinh lại càng phức tạp, rắc rối, đan xen lẫn lộn và mệt mỏi. Người này là vợ ta nhưng có khi kiếp trước đã từng giết ta. Người hàng xóm mắng mình như tát nước vào mặt, coi chừng kiếp trước từng là chồng mình. Thằng bé mà mình cưng như trứng, không ngờ là ông nội mình vừa đầu thai lại... Có người từng là vợ chồng với mình nhưng kiếp này gặp lại thì cả hai cùng giới tính, cái ái từ kiếp xưa thì vẫn còn mà không cưới nhau được, thật éo le.
Thế gian này không hiếm những chuyện kỳ lạ như thế. Có những khi ta đã giúp nhau, cũng có khi ta đã mưu hại nhau thê thảm. Vì thế luân hồi nhân quả thật là ngang trái. Đó là lý do khiến những người có thể nhớ lại được nhiều kiếp quá khứ đều cảm thấy chán ngán, không muốn trôi lăn tiếp nữa và thường khuyên chúng sinh nên giải thoát đi. Bởi luân hồi thực sự quá vướng bận, khó chịu và trái ngang.
Từng có một sư cô kể với chúng tôi rằng người em trai hiện tại của cô chính là chồng của mẹ cô vào kiếp trước, bởi cô đã thấy nhiều giấc mơ báo điềm và đối chiếu với cách cư xử của người em kiếp này thì thấy ăn khớp: người em dù là con nhưng cư xử giống như người chủ gia đình, ai cũng phải vâng lời. Rồi cô than thở rằng tại sao luân hồi lại kỳ khôi như vậy.
Chúng ta cũng vậy, ta có thể gặp nhau, cùng nghe giảng trong một pháp hội cũng có nghĩa là đời xưa mình cũng từng có duyên lành với nhau, đã từng yêu thương, từng đồng cam cộng khổ với nhau. Có những lúc vất vả với nhau trên chiến trường hay những lúc reo vui với nhau trong một lễ hội và cũng có khi ta từng đối xử không tốt với nhau. Nghĩa là chúng ta từng có duyên lành, nhưng cũng từng có chướng duyên, oan trái với nhau. Luân hồi là vậy, rất cay đắng.
Vì thế, người đã biết được bản chất của luân hồi thì cần độ lượng và biết chuyển nghiệp. Độ lượng nghĩa là với những người đã có nghịch duyên với mình, đời trước đã từng hại mình, ta vẫn bao dung bỏ qua, không vì ân oán trước kia mà thù hận. Chuyển nghiệp nghĩa là với những người có cái duyên kỳ cục với mình thì đời này ta phải chuyển qua cái duyên khác. Ví dụ cô gái kia kiếp nào đó từng là vợ mình, nhưng đời này ta đã xuất gia tu hành, nên ta phải chuyển cái duyên với cô đó thành duyên tu hành. Giữa nhân quả luân hồi thật phức tạp mà ta vẫn bao dung độ lượng, vẫn khéo léo chuyển nghiệp được. Bản lĩnh của người tu là vậy.
Bài tích truyện Pháp Cú này rất dài với nhiều vấn đề, xin được nhắc lại một số điểm chính:
Thứ nhất là nhiếp tâm rất khó nhưng ta phải quyết tâm, kiên trì hết kiếp này đến kiếp khác, không bao giờ đứng lại giữa đường.
Thứ hai là nhân duyên giữa chúng sinh luôn đan xen phức tạp, thuận nghịch không lường được, rất ngang trái.
Thứ ba là hãy lấy việc điều thân làm căn bản để tiến lên điều phục tâm.
Thứ tư là sau khi điều phục thân cho thuần thục thì ta mới biết cách điều phục hơi thở, lúc đó tâm sẽ tự nhiên an ổn theo.
Qua đây, chúng ta cũng hứa với Phật rằng dù tâm lăng xăng khó giữ nhưng ta luôn kiên trì điều phục tâm hết kiếp này đến kiếp khác, mãi mãi kiên cường trên lộ trình tu hành lâu xa, không bao giờ nản chí thối tâm.
Dù còn nhiều chướng ngại
Nhưng hành giả vững lòng
Như núi đá ung dung
Giữa bão giông sấm sét
Lòng dặn lòng đã quyết
Dù trăm kiếp ngàn đời
Tinh tấn mãi không thôi
Đi về nơi Vô ngã.











