Bài này gồm ba truyện tích, hai truyện đầu chúng ta nói phớt qua, còn truyện sau bắt đầu thuộc phẩm Tâm, sẽ phân tích kỹ hơn một chút.
Vị tỳ kheo bất ngờ chứng đạo (31)
Vui thích không phóng dật
Tỳ kheo sợ phóng dật
Bước tới như lửa hừng
Thiêu kiết sử lớn nhỏ.
Bài kệ tương đối khó hiểu, xuất phát từ truyện tích sau. Vào thời Đức Phật các tỳ kheo thường đến xin Phật một phương pháp để dụng công tu hành, sau đó các vị sẽ an trú trong phương pháp này cho đến khi nhập định và chứng được Thánh quả.
Có một tỳ kheo sau khi được Phật cho pháp môn tu cũng xin phép đi về nơi vắng vẻ để chuyên tâm thực hành, nhưng ngài tu mãi mà không có kết quả nào, tâm chỉ hơi yên yên chứ không nhập vào định sâu, không thể nào tiến xa hơn. Nghĩ rằng có lẽ pháp môn Đức Phật cho không phù hợp với mình nên ngài quyết định sẽ quay về gặp Phật để trình bày và xin một đề tài khác.
Khi ngài đang đi giữa đường thì bất ngờ có cơn cháy rừng dữ dội lan tới, để tránh cơn lửa đó ngài phải bước lên một ngọn đồi trọc. Chung quanh ngài là ngọn lửa hung tợn bao phủ. Đứng trên cao nhìn ngọn lửa thiêu đốt tất cả, một xúc cảm thật đặc biệt đã giăng phủ tâm ngài. Ngài nghĩ rằng những vô minh, si mê, sai lầm, kiết sử đã đóng chặt trong tâm mình cũng giống như khu rừng rậm rạp, và ngài ước mơ rằng chúng cũng sẽ bị thiêu đốt như vạn vật trong cơn cháy rừng này vậy. Tức là ngài mong rằng một ngọn lửa nào đó sẽ bùng lên, thiêu sạch những kiết sử trong tâm để mình được chứng Thánh quả cao siêu.
Cảm xúc mạnh mẽ đó khiến ngài bất chợt nhập định. Từ rất xa Đức Phật cũng biết rằng ngài đang nhập định. Thế là Phật hiện ra trước mặt ngài và đọc bài kệ: Vui thích không phóng dật/Tỳ kheo sợ phóng dật/Bước tới như lửa hừng/Thiêu kiết sử lớn nhỏ. Phật vừa dứt lời, ngài lập tức chứng quả. Thế là ngài không cần phải quay về xin được đổi đề tài như đã định nữa, bởi đề tài Phật cho hoàn toàn phù hợp, chỉ vì nhân duyên chưa đủ nên kết quả chưa hiện ra mà thôi.
Nhân duyên chưa đủ nhiều khi là vì chúng ta chưa có một sự bức xúc, một cảm xúc đặc biệt nào đó. Và mỗi người sẽ có một cảm xúc hay bức xúc riêng, không ai giống ai, cũng đừng ai bắt chước ai.
Cũng trong thời Đức Phật có một tỳ kheo Ni đã theo Phật tu hành suốt 25 năm mà không hề nhập được định hay đắc được đạo quả nào. Thấy những huynh đệ chung quanh mình đều đã chứng quả, chỉ riêng mình cứ lẽo đẽo làm một phàm phu, bà càng ngày càng tuyệt vọng. Một hôm, trong lúc đau khổ tột cùng bà đã lặng lẽ đem một sợi dây đi vào rừng với ý định sẽ treo cổ tự vẫn. Lạ lùng thay, khi vừa cho đầu vào thòng lọng thì bà bỗng nhiên chứng Thánh quả, thế là bà leo xuống quay về. Sau đó bà đã đọc một bài kệ đại ý rằng 25 năm rời bỏ gia đình theo Thế Tôn sống đời đạm bạc của người xuất gia, bà chưa bao giờ được một sát na thanh tịnh, tâm luôn cuồn cuộn xao động mặc dù bà rất tinh tấn. Vậy mà đến khi quá tuyệt vọng thì bất chợt chứng được đạo quả cao siêu.
Trường hợp của tỳ kheo Ni này cũng thật đặc biệt, nhưng chỉ riêng bà có cái duyên lạ lùng như vậy nên chúng ta đừng bắt chước, kẻo chui vào thòng lọng rồi treo lủng lẳng luôn, không được gì cả.
Thực tế đã từng có những trường hợp đáng tiếc như thế. Chẳng hạn, để đối trị hôn trầm, nhiều thiền sư đã ra ngồi thiền nơi bờ vực, nơi vách đá, chọn chỗ cheo leo nhất, nếu lỡ gục đầu xuống thì sẽ rơi ngay xuống dưới. Khi ấy, nỗi sợ cái chết sẽ giúp cho các vị gắng tỉnh táo, chiến thắng bệnh hôn trầm và tu chứng luôn. Sau này nhiều người đã bắt chước ra ngồi thiền nơi bờ vực, không ngờ rơi luôn xuống vực sâu. Lịch sử chỉ ghi lại vài trường hợp gan dạ mạo hiểm rồi chứng đạo nhưng thực sự là có những trường hợp liều lĩnh rồi chết luôn cũng có.
Cũng như việc ta hay nghe người kia trúng độc đắc, người này trúng độc đắc, còn bao nhiêu người xui xẻo, mua mãi không trúng thì chẳng ai nói đến cả. Cho nên chúng ta đừng bắt chước nhân duyên của người khác, đừng tròng dây vào cổ, cũng đừng ra bờ vực ngồi thiền, hãy cứ kiên trì bền bỉ mà tu tập. Tuy có vẻ chậm nhưng rất vững chắc.
Đừng vội kết tội ai
Bài kệ thứ hai liên quan đến truyện tích sau.
Có một tỳ kheo tên Nigamavàsì Tissa sinh ra trong gia đình khá giả gần kinh đô Xá Vệ. Gia đình ngài không sống trong kinh đô mà ở một thị trấn ven đó, bây giờ ta gọi là vùng ngoại ô. Sau khi xuất gia, không biết vì lý do gì mà ngài cũng không theo Tăng đoàn, chỉ ở cùng một nhóm các tỳ kheo gần quê hương mình. Hằng ngày ôm bát đi khất thực, ngài cũng chẳng cần đi đâu xa vì chỉ đặt vài bước ra đường là những người bà con giàu có đã sớt đầy bát. Vì bát đã đầy nên ngài đành quay về thọ thực và cứ tu như vậy.
Chuyện này khiến nhiều tỳ kheo nghĩ xấu về ngài. Họ bàn tán với nhau rằng: “Đã xuất gia rồi mà vẫn còn luyến ái bà con, không đi xa, cứ luẩn quẩn ở đó chờ đợi người thân cúng cho đồ ăn ngon.”
Chúng ta thường suy luận chủ quan rồi gán cho người khác một cái tội theo ý nghĩ của mình nhưng sự thật nhiều khi không phải vậy. Và trên đời cũng không hiếm chuyện tương tự. Chẳng hạn thấy người kia bước vào bếp nhằm lúc không phải giờ ăn thì ta nghĩ gì? Nghĩ họ vào ăn vụng. Nhưng thật ra đó là một người đàng hoàng, tử tế, họ mặc đồ xuềnh xoàng rồi vào bếp xem còn thiếu món nào để mua cúng dường mà thôi. Còn mình chỉ cần thấy người ta bước vào bếp đã vội vàng kết tội: “Ăn mặc kiểu này chắc ba ngày rồi không có cơm, lẻn vào bếp tìm chút gì ăn đây mà.”
Hoặc thấy ai đó đến chùa nghe giảng mà ăn mặc sang trọng, mang chiếc túi xách đẹp, ta liếc nhìn từ đầu đến chân rồi nghĩ gì? “Đã đi chùa nghe pháp mà còn xí xọn” . Nhưng sự thật là lúc đó người ta mới đi dự tiệc hay phải đi công việc gì đó cần vẻ ngoài chỉn chu một chút. Dù không có thời gian nhưng họ vẫn không muốn bỏ thời pháp nên tranh thủ đến nghe, khi hết thời pháp sẽ đi đến chỗ hẹn luôn. Nguyên nhân là vậy, chứ thật tâm họ không hề muốn chưng diện cho nổi bật.
Cuộc đời bất an xáo trộn cũng chỉ vì những lời kết tội qua lại rất chủ quan như thế. Rồi bắt đầu bên này thù bên kia, bên kia tức bên nọ... Mọi chuyện bất ổn ghê gớm chỉ vì ta hay trách móc, nghĩ xấu cho nhau rồi dễ dàng buộc tội người khác theo cái ý của mình. Nên người tu lâu sẽ không bao giờ vội vã kết tội ai, nhờ thế mà hoàn cảnh chung quanh mình cũng yên ổn lại. Và khi người chung quanh được yên ổn thì chính mình cũng được cái phước - tâm sẽ an tĩnh và dễ tu hơn.
Trong câu chuyện trên, vị tỳ kheo Nigamavàsì Tissa sau khi xuất gia đã không đi đâu xa mà vẫn sống gần nơi gia đình, rồi mỗi lần đi vào thị trấn khất thực đều được bà con cúng dường đầy đủ... Và việc này đã bị các tỳ kheo khác gièm pha rất nhiều bởi họ mới tu, tâm vẫn còn phàm phu. Rồi họ đến thưa với Phật: “Bạch Thế Tôn, tỳ kheo Nigamavàsì Tissa ỷ mình sinh ra trong gia đình giàu sang nên sau khi xuất gia đã không sống theo hạnh viễn ly thanh bần, không theo chúng Tăng đi vào thành Xá Vệ khất thực mà cứ luẩn quẩn gần gia đình để hưởng thức ăn ngon lành do người thân cúng dường...”. Đức Phật có cái hay là dù đã biết hết sự tình, Người vẫn gọi người bị nói xấu đến trước đại chúng để người đó được cơ hội trình bày. Khi tỳ kheo Nigamavàsì Tissa đến, Phật đã hỏi rằng: “Như Lai có nghe rằng, ông tuy đã là người xuất gia nhưng vẫn còn luyến ái bà con, chỉ muốn luẩn quẩn ở gần thị trấn nơi có gia đình mình để được hưởng thức ăn ngon. Điều này có đúng chăng?” Ngài Nigamavàsì đã thưa với Phật rằng: “Bạch Thế Tôn, con là người sống đơn giản không mong cầu điều gì. Con ở lại đó vì con không cảm thấy phải đi đâu xa. Mỗi lần khất thực, con vừa ra đường vài bước thì đã được mọi người cúng đầy bát, mà luật quy định khi bát đã đầy thì tỳ kheo không được phép xin thêm nữa. Vì thế con phải quay về, không tiếp tục đi từ ngoại thành vào trong kinh thành Xá Vệ được. Còn thật sự con không cần gì nhiều cả, đời sống con là thanh đạm”. Sau khi ngài dứt lời, Đức Phật đã khen rằng: “Nigamavàsì thật là đệ tử của ta, cũng giống như ta”.
Rồi Phật kể lại một câu chuyện tiền thân, chúng ta nghe hơi huyền hoặc nhưng trong kinh nói thế nào thì ta cũng nói lại như thế:
Vào thuở rất xưa, kiếp đó Phật từng là một con vẹt đậu trên cành cây, sống rất thanh đạm. Lúc đó trời Đế Thích biết con vẹt này không phải tầm thường, dường như là hiện thân của Bồ tát trong cõi giới đó để hóa độ chúng sinh. Nghe nói con vẹt sống đơn giản không mong cầu, trời Đế Thích đã thử bằng cách cho sét đánh gãy cành cây xum xuê nơi con vẹt đang đậu. Khi một khúc cây bị gãy và rơi xuống, con vẹt liền nhẹ nhàng bước qua một bên, đậu nơi nhánh cây trơ trụi còn lại, và vẫn đứng an ổn không cần phải đi đâu, không cần phải lăng xăng.
Sau khi kể xong, Đức Phật nói rằng: “Tỳ kheo này đã đi đúng con đường của ta, cũng giống như ta có cuộc sống không ham muốn nhiều nên thật là đáng khen. Và người không ham muốn nhiều, sống thanh đạm, tri túc như vậy sẽ dễ chứng Thánh quả”.
Người nói tiếp:
(32) Ai yêu quý tinh cần
Và e sợ phóng dật
Người ấy đã đến gần
Bờ giải thoát an vui.
Đức Phật đọc bài kệ Pháp Cú trên để khen ngợi và cũng để chấm dứt mọi sự gièm pha của các tỳ kheo khác. Từ đó những lời công kích về tỳ kheo Nigamavàsì Tissa cũng tạm thời yên ắng.
Nhưng ở thời đại của chúng ta thì không được như vậy nữa. Ví dụ có người nghe thầy mình khen ngợi một huynh đệ đồng tu, dù thầy khẳng định huynh đệ đó tốt đến đâu thì chúng ta cũng không chịu, vẫn nghĩ kẻ đó phải xấu theo ý mình, thậm chí chấp nhận cãi lời thầy mình luôn. Hoặc chuyện ngoài đời cũng thế. Trong một công ty, ta có thành kiến rằng người đồng nghiệp kia không tốt thì dù người lãnh đạo có giải thích rằng: “Không, người đó rất tử tế”, ta vẫn một mực giữ chặt thành kiến của mình. Tức là đã rất nhiều lần trong cuộc sống, cái nhìn của ta không chính xác, không độ lượng, vì thế ta cũng vô tình mang cái nghiệp.
Tỳ kheo Meghiya rời đi, để lại Đức Phật trong rừng vắng
Bài Pháp Cú thứ ba liên quan đến hạnh vâng lời. Vào thời đó ngài Ananda chưa làm thị giả cho Đức Phật, còn Phật vẫn sống lặng lẽ, khi đi nơi này, khi đến nơi kia giáo hóa. Có những lúc đệ tử chung quanh Người rất đông, nhưng cũng có lúc Người sai bảo các đệ tử đi sắp xếp việc này việc kia nên cũng vắng. Một lần Phật cùng vài tỳ kheo lên trên ngọn núi Càlikà. Các vị không lên đến đỉnh núi, chỉ ở lưng chừng núi - nơi có một hang động. Lúc đó các tỳ kheo đều đã đi khất thực xa để mang thức ăn về cho Phật, chỉ còn lại duy nhất một vị tên Meghiya ở lại là thị giả hầu Phật.
Lúc đó Meghiya đang ngồi thiền bên cạnh Phật, ông thấy tâm mình cũng được thanh tịnh, nên nghĩ rằng, nếu ông ở một mình nơi vắng vẻ và quyết tâm tọa thiền miên mật thì chỉ chừng một tuần hay một tháng sẽ được chứng Thánh quả Alahán. Ông liền đến xin Phật: “Xin Thế Tôn hãy cho con đi về khu rừng vắng để dồn sức dụng công, sau một thời gian con sẽ quay lại”. Đức Phật nói: “Bây giờ chưa phải lúc, nhất là đừng bao giờ để cho thầy mình phải ở một mình”. Lúc đó các tỳ kheo kia đã đi vắng, và Phật muốn giữ Meghiya lại không phải vì Phật sợ, mà vì Người muốn dạy ông phải có trách nhiệm. Nhưng ông cứ khăng khăng là phải đi đâu đó vắng vẻ để tinh tấn hành thiền. Vì ông hết sức quả quyết, Phật đành yên lặng không nói nữa. Rồi ông cũng ôm bát ra đi.
Ông tìm đến một khu rừng thích hợp - nơi có dòng suối, có bóng cây che mát và gần làng để thuận tiện cho việc khất thực. Ở đó ông rất chăm chỉ tu hành nhưng càng cố gắng bao nhiêu thì tâm càng loạn bấy nhiêu. Lúc còn ở bên Phật thì tâm còn nhiếp được trong thanh tịnh, nhưng đến khi rời Phật về nơi vắng thì ông không thể nhiếp tâm nổi dù chỉ một chút. Trải qua một tháng bế tắc, không thấy con đường đi lên nữa, ông buộc phải quay về xin được sám hối với Phật.
Lúc này Phật mới rầy: “Một người đệ tử phải biết vâng lời thầy mình, nhất là trong trường hợp mọi người đã đi hết thì phải biết bổn phận của mình mà ở lại hầu thầy. Ta đã bảo không nên đi nhưng ông vẫn theo đuổi cái ý của mình, để ta đơn độc giữa núi rừng mà lặng lẽ ra đi, như vậy tu hành không thể nào có kết quả”. Phật quở trách bằng cả bài kệ Pháp Cú:
(33) Tâm hoảng hốt lăng xăng
Khó hộ trì nhiếp phục
Giống con cá vùng vẫy
Khi bị quăng lên bờ.
(34) Hãy xem người thợ khéo
Chuốt mũi tên thật ngay
Cũng vậy, người có trí
Giữ tâm thật yên lành.
Nghe bài kệ trên, nhiều người cũng đã có sự xúc động và chứng được quả vị. Chúng ta sẽ phân tích bài Pháp Cú cũng như truyện tích này.
Không thể nhiếp tâm khi thiếu phước
Khi thấy tâm mình thanh tịnh, tỳ kheo Meghiya đã tin rằng chỉ cần nỗ lực tu tập thêm là sẽ nhập định sâu và chứng đạo ngay. Nhưng kết quả này không đến, lý do tại sao? Vì ông không có phước. Không có phước thì không thể nào nhiếp tâm được. Chúng ta phải lưu ý điểm này để tránh vấp ngã về sau.
Trong cuộc đời tu hành của mình, chúng tôi cũng từng rơi vào trường hợp như thế. Đó là lúc chúng tôi thấy mình tu có kết quả và cứ nghĩ nếu mình ngưng làm việc để dồn thời gian, công sức mà tinh tấn tu hành thì sẽ được kết quả lớn hơn nữa. Nhưng không đơn giản như vậy, bởi nếu ta bỏ hết mọi công việc thì cũng có nghĩa là ta buông luôn những công đức đang làm dang dở. Chẳng hạn lúc đó ta đang vất vả công quả, nấu bếp, lo việc cho chúng, trong sự bận rộn đó ta tu rất tốt. Nhưng ta không biết rằng, chính nhờ bận rộn lo cho đại chúng mà sự tu hành của mình mới tiến triển như thế. Ta chỉ nghĩ mình tu tốt là do bản thân tinh tấn mà thôi. Nên ta cho rằng: “Nếu bây giờ mình bỏ hết mọi việc, dồn sức dụng công thì còn nhanh có kết quả hơn”. Không ngờ rằng buông mọi việc cũng tức là buông luôn công đức mình đang làm và kết quả là tâm loạn động trở lại liền. Rất nhiều người đã vấp phải sai lầm này.
Nhưng tại sao ta lại có suy nghĩ sai lầm ấy? Vì ta đã không hiểu được Bát Chánh Đạo.
Một lần có người cư sĩ tìm lên núi thăm chúng tôi và trình bày công phu tu hành của mình. Công phu của ông tương đối tốt, được kết quả rất sâu. Từng trạng thái ông kể ra chúng tôi đều công nhận cả. Sau khi chúng tôi dặn dò vài điều ông mới chợt hỏi:
- Thưa thầy, có đạo lý nào cao hơn Bát Chánh Đạo hay không?
Chúng tôi trả lời:
- Tuyệt đối không. Sở dĩ ta tưởng rằng còn đạo lý nào cao hơn Bát Chánh Đạo là bởi vì ta không hiểu được Bát Chánh Đạo. Người đã hiểu sâu Bát Chánh Đạo rồi mới thấy Phật đã nói rất đúng: Bát Chánh đường duy nhất/ Đến bình an bất tử. Ngoài con đường Bát Chánh này ra thì không còn con đường nào khác. Và điều gì đúng với Bát Chánh Đạo thì điều đó đúng là đạo Phật, còn sai với Bát Chánh Đạo thì chắc chắn nằm ngoài đạo Phật. Không có bất cứ con đường nào cao hơn Bát Chánh Đạo.
Cư sĩ này hỏi tiếp:
- Chúng con có nghe một vị thầy khẳng định rằng bộ kinh kia còn cao hơn Bát Chánh Đạo.
Lúc đó buộc lòng chúng tôi phải nói thẳng:
- Vị đó đã hiểu lầm. Dù bộ kinh kia có hay cách mấy, thì nếu đúng cũng nằm trong Bát Chánh Đạo mà thôi, không bao giờ ra khỏi.
- Có lần đến gặp một vị khác, con đã hỏi rằng thế nào là Bát Chánh Đạo. Vị đó khảng khái tuyên bố: “Mắt tai mũi lưỡi của ông là Bát Chánh Đạo, thậm chí còn cao hơn cả Bát Chánh Đạo.”
Chúng tôi trả lời:
- Nếu mắt tai mũi lưỡi có phương pháp dụng công gì đó thì cũng chỉ nằm trong Bát Chánh Đạo, và là một góc rất nhỏ của Bát Chánh Đạo mà thôi.
Trong một bài giảng chúng tôi đã nói rằng người mới đến với đạo Phật thì không hiểu Bát Chánh Đạo là gì, khi đã tu lâu rồi mới hiểu sơ sơ, đến chừng nào chứng như Phật, như các vị Alahán thì mới có thể thấu rõ toàn bộ Bát Chánh Đạo. Cho nên chúng ta đừng bao giờ nói rằng có điều gì cao hơn Bát Chánh Đạo và bổn phận của ta là tu đầy đủ Bát Chánh Đạo, đừng bỏ sót một chánh nào. Nhớ như vậy!
Vũ trụ gom về trong nắm tay
Muôn nghìn đạo lý chỉ là đây Bát Chánh phủ trùm lên vạn lối Hạt bụi bao hàm khắp trời mây...
Nếu không hiểu hết, không thường xuyên tư duy, không thường ứng dụng Bát Chánh Đạo thì ta không bao giờ có đủ công đức mà tiến tu.
Như trong Tứ Niệm Xứ (Tứ Niệm Xứ gồm bốn điều phải thường tư duy và ghi nhớ: niệm thân, niệm thọ, niệm tâm, niệm pháp), thì pháp môn “Niệm pháp” chính là chiêm nghiệm Bát Chánh Đạo và thường xuyên kiểm chứng sự tu hành của mình với Bát Chánh Đạo. Hễ suy nghĩ điều gì hay muốn làm gì, ta đều lập tức kiểm tra xem nó nằm trong chánh đạo nào, phải thường xuyên như vậy. Làm sao để mỗi ngày ta càng lúc càng hiểu sâu sắc thêm về Bát Chánh Đạo là đúng.
Gốc rễ của đạo Phật và bao nhiêu điều mầu nhiệm trong đạo lý Phật dạy đều nằm hết trong Bát Chánh Đạo, vậy mà rất nhiều người không biết, không hiểu, thậm chí không thuộc Bát Chánh Đạo là gì. Điều này cũng chứng tỏ rằng chúng ta đến với đạo Phật vẫn còn quá hời hợt.
Ví dụ một điểm đơn giản là sự liên quan giữa chánh Nghiệp và chánh Mạng. Chánh Mạng là một nghề nghiệp giúp nuôi sống bản thân, và vì có chữ “chánh” nên cái nghề đó buộc phải hiền lành chân chính, càng làm càng sinh phước, không tạo ác nghiệp. Chưa cần làm phước ở đâu xa, chỉ riêng nơi cái nghề của mình mà làm cho đúng thôi thì phước đã tràn đầy. Chánh Mạng là vậy.
Tuy nhiên, liệu có phải ai cũng chọn được một cái nghề như thế không? Không hẳn. Ví dụ thấy người bác sĩ suốt đời tận tụy chữa bệnh hoặc người thầy giáo cặm cụi truyền dạy kiến thức, uốn nắn đạo đức cho học trò... ta thấy công việc này chắc là có phước và mình cũng muốn làm nghề đó. Nhưng không được, vì ta không có cái duyên đó. Hoặc thấy người cảnh sát rượt đuổi theo tên cướp trên đường phố, bay từ xe mình sang xe hắn, rồi ôm tên cướp quật xuống đường,... ta cũng muốn trở thành một anh hùng đi trừ gian diệt bạo. Nhưng ta có làm được không? Không được, vì mới thấy kẻ cướp là mình đã run rẩy lập cập nói không nên lời rồi.
Vì thế, dù nghề nghiệp tốt luôn tạo ra phước nhưng không phải ai cũng được nghề nghiệp như ý. Vậy ai là người muốn nghề nào thì được làm nghề đó? Phải là người cực kỳ có phước. Vì phước tràn đầy nên họ vừa giỏi vừa thông minh, vừa sẵn tiền bạc vốn liếng, họ muốn mở cửa hàng nào là mở cửa hàng đó, muốn kinh doanh ngành nào là kinh doanh ngành đó.
Mà phước là gì? Là chánh nghiệp. Ai làm phước thật nhiều, hay nói cách khác là vun bồi chánh nghiệp ch o d ầy, thì người đó sẽ được nghề nghiệp chân chính như ý muốn. Chánh nghiệp đi trước, chánh mạng theo sau là vậy.
Có những người phải làm một nghề mà bản thân không thích lắm. Ví dụ người thợ cắt tóc tối ngày phải rờ đầu cắt tóc, họ nhìn người đứng bán hàng trang trí nội thất lại thấy rất thích, ước ao mình cũng có một cửa hàng như thế... nhưng có được không? Không, vì phước không đủ. Hoặc người phụ nữ gánh trên vai gánh rau nặng nề, đi ngang qua căn nhà mặt tiền thấy người ta bày hoa quả ra bán trước nhà thì nao lòng, ước gì mình cũng có một chỗ như vậy để không phải đi xa, không phải dầm mưa dãi nắng, chỉ cần ngồi nhà mà vẫn có khách đến mua... Nhưng có đổi được không? Không, vì phước chưa đủ. Ta không có được nghề nghiệp mình mong muốn cũng bởi vì thiếu phước.
Cho nên sự tương quan giữa chánh nghiệp và chánh mạng thật là chặt chẽ. Chánh nghiệp đi trước, chánh mạng sẽ theo sau - nghĩa là có phước rồi mới được nghề nghiệp như ý. Như v ậy, Bát Chánh Đạo được Đức Phật sắp xếp theo một logic cực kỳ chặt chẽ, chúng ta cứ suy nghiệm trong đời sống của mình rồi sẽ thấy.
Trong Bát Chánh Đạo, sau chánh mạng là chánh tinh tấn - nghĩa là khi đã có nghề nghiệp mưu sinh ổn định để không còn lo đói khát, đời sống thoải mái dễ chịu rồi, thì mới bắt đầu yên tâm mà tinh tấn tu hành. Logic về Bát Chánh Đạo là đúng tuyệt đối và hay vô cùng.
Đó là lý do tại sao Meghiya bị loạn tâm sau khi rời Phật. Bởi một khi những người huynh đệ đều đã rời đi thì Meghiya phải hiểu bổn phận của ông là phải ở lại hầu thầy, chứ không thể đành đoạn để lại thầy mình đơn độc trong rừng vắng. Mà thầy mình là một Đức Phật chí tôn chí kính, là thầy của cả trời người, vậy mà ông nỡ bỏ đi, theo cái ý của mình.
Đức Phật không cho Meghiya đi không phải là Người khắt khe hay muốn có người theo hầu hạ mà vì biết người này chưa đủ phước. Nếu bỏ đi, không tạo thêm công đức hầu Phật thì phước lại càng tổn hơn, tâm không nhiếp được nữa. Nhưng Người chỉ thuyết phục nhẹ nhàng theo đạo đức chứ không mang quả báo ra dọa. Bởi nếu Phật xử lý như thế, Meghiya sẽ nghĩ rằng: “Trời ơi, lại mang nhân quả ra hù tôi, chắc muốn lợi dụng tôi rồi...”
Đi qua vài ví dụ chúng ta sẽ thấy những tình huống tương tự như v ậy, rất khó xử. Như có người đến gặp một vị thầy và nói:
- Thưa thầy, con mới có được 10 triệu đồng, bây giờ con đang suy nghĩ không biết nên cúng cho thầy hay nên gởi cho anh của con.
- Với số tiền đó anh con sẽ làm gì?
- Anh con vừa đánh số đề bị thua, giờ túng quá nên xin con ít tiền để gỡ gạc.
Vậy vị thầy nên trả lời là hãy cúng dường hay hãy cho người anh? Làm sao vị thầy nói rằng: “Thôi cúng cho thầy có phước hơn là cho anh con, trước sau gì anh con cũng đi đánh số đề”. Không thể mang nhân quả ra nói như vậy được. Mà nếu xúi người kia cho ông anh thì có được không? Cũng không được. Vậy phải nói thế nào? Chỉ còn một cách: “Thôi con hãy mang qua chùa kia, cúng dường cho thầy kia đi...”. Có những trường hợp không thể khuyên theo nhân quả được vì dễ khiến người ta hiểu lầm. Vị thầy trên có thể thật thà nói: “Trời ơi đem cho anh con, anh ta lấy tiền đi chơi số đề thì con hết phước, thôi đem cúng cho thầy có phước hơn”. Nói như thế đúng hay sai? Quá đúng. Nhưng 10 ngày sau người đó sẽ thẫn thờ đăm chiêu: “Ồ, ông thầy nói phước...phước gì đó, lấy mất của mình 10 triệu rồi kìa...”. Thật là khổ sở!
Và Đức Phật cũng vậy, mặc dù Người biết rằng nếu tỳ kheo kia rời mình đi sẽ không thể nhiếp tâm được nữa. Nhưng không lẽ lúc đó Phật nói rõ ra:“Ông đang thiếu phước, ở đây lại đây hầu Như Lai mới có phước”. Nếu Phật khuyên như thế ông lại càng hiểu lầm. Trên đời luôn có những sự thật không thể nói ra được, bởi vì sao? Bởi vì chúng sinh luôn chấp ý mình, suy luận theo ý mình, sẵn sàng kết tội cả thầy mình. Biết tâm lý đó, Đức Phật mới đành buông cho ông đi đâu thì đi, đến khi nào tâm ông quá loạn động, phải quay về rồi Phật mới trách sau. Người nói rằng một tỳ kheo không bao giờ nên bỏ Như Lai ở lại một mình như thế, và Người ví tâm của Meghiya như con cá bị quăng lên bờ, lúc đó đang vùng vẫy căng thẳng. Cũng vậy, khi ta đang khăng khăng theo cái ý của mình cho bằng được thì trên đời này không còn ai nói được nữa. Ngay cả thầy của mình là Đức Phật nói mà cũng không nghe, nên không có phước tu hành, phải quay trở về. Câu chuyện là như vậy.
Bài kệ cũng như câu truyện tích này đều gắn chặt với hạnh vâng lời – một đạo đức mà chúng ta sẽ phân tích dưới đây.
Tại sao ta phải vâng lời
Tại sao ta vâng lời? Bởi ta nghĩ rằng người khuyên bảo hay ra lệnh cho mình đã đúng. Và ai là người thường đúng hơn mình? Trong tình thân gần gũi thì có cha mẹ, thầy cô, sư phụ mình. Khi bước ra xã hội thì còn thêm giám đốc công ty, chủ tịch hội đồng quản trị, thủ tướng, tổng thống... Nhưng nguyên nhân gì khiến ta tin rằng họ đúng hơn mình? Vì họ lớn tuổi hơn, kinh nghiệm nhiều hơn và quan trọng nhất là họ thương yêu ta, nên thường không bao giờ xúi ta làm điều sai quấy bậy bạ. Ví dụ, không cha mẹ nào xúi con mình đi ăn cướp cả, trừ khi cha mẹ làm tướng cướp. Còn bình thường nhìn chung cha mẹ đều muốn con mình nên người. Cho nên con cái trước hết xin hãy vâng lời cha mẹ.
Chẳng hạn, đứa bé vừa bập bẹ biết nói, lẫm chẫm biết đi đã tiến về phía căn bếp cầm lấy con dao, thấy vậy cha mẹ bảo nó không được cầm dao nữa. Nếu lúc đó đứa trẻ không vâng lời thì sao? Rất nguy hiểm. Theo thời gian đứa bé lớn lên dần, tới năm mười mấy tuổi thì bắt đầu nghe lời chúng bạn nhiều hơn là cha mẹ. Bởi những trò chơi bên ngoài, những điều lạ lùng mới mẻ luôn lôi cuốn, làm trẻ thích thú hơn là gia đình. Và dần dần chúng có những biểu hiện bướng bỉnh do bị ảnh hưởng bởi bạn bè không tốt chung quanh. Nếu cha mẹ không đủ sức giữ vững tâm hồn cho con mình thì tâm hồn trẻ đã lạc ra ngoài hết hai phần ba, chỉ còn một phần ba là ở trong nhà mà thôi. Cha mẹ phải khéo dạy, làm sao lấy cho được hai phần ba, ba phần tư tâm hồn trẻ để bạn bè có đánh phá, có gây ô nhiễm thì chỉ được một phần tư, một phần ba. Vấn đề này tương đối phức tạp, sau này khi có duyên chúng tôi sẽ phân tích về đề tài này sau.
Tóm lại, chúng ta tin rằng người khôn ngoan hơn, nhiều kinh nghiệm hơn và thương yêu mình thì luôn muốn mình được tốt hơn, nên ta phải vâng lời họ. Vậy thương yêu là yếu tố cực kỳ cần thiết. Chúng ta chỉ thật tâm vâng lời người thương yêu mình mà thôi, còn người từ sáng đến tối cứ chì chiết, ghét bỏ mình thì họ bảo làm gì ta cũng thấy vô lý, khó chịu. Đây là tâm lý rất quan trọng. Vì vậy, nếu muốn ai vâng lời mình thì ta phải buộc mình thương người đó trước.
Ví như có người được cái duyên làm vua, một lời nói ra là bao nhiêu quan tướng, bao nhiêu dân chúng phải phục tùng, tại sao? Vì họ đã gieo cái nhân gì? Ta không biết rõ là cái nhân gì, nhưng có thể trong nhiều kiếp quá khứ, người đó đã từng thương yêu, ban ơn cho rất nhiều người. Vì thế quả báo hiện ra là ai cũng phải vâng lời, quy phục. Nhân quả là như vậy.
Ta rút ra quy luật: Chúng ta chỉ vâng lời người nào thương mình, do đó muốn ai vâng lời mình thì ta phải thương họ trước đã. Suy ngược lại nhiều kiếp quá khứ: Người nào đã từng thương yêu rất nhiều chúng sinh, giúp đỡ rộng rãi thì sau này sẽ được đứng ở vị trí cao hơn thiên hạ, sẽ có rất nhiều người dưới quyền buộc phải làm theo sự sai bảo của mình.
Như vậy, chúng ta vâng lời ai bởi vì họ thương yêu ta và khôn ngoan hơn ta, mà thường người đó là cha mẹ, thầy cô, sư phụ ta. Đây là lý do thứ nhất.
Lý do thứ hai ta vâng lời là vì muốn cho người kia được vui lòng. Như có đứa con mang hai bộ áo quần về nhà, một bộ model đời mới, ‘hở đủ thứ’ và một bộ đồ model cũ, ít “rùng rợn” hơn. Người mẹ hỏi:
- Con mua gì vậy?
Đứa con liền bày hai bộ đồ ra. Người mẹ chau mày:
- Tại sao con mua bộ model mới này?
- Dạ vì con thấy bây giờ ai cũng mặc, cửa hàng nào cũng bán.
- Mẹ không muốn con mặc bộ này, mẹ muốn con mặc bộ model cũ kia vì nó kín đáo hơn.
Lúc đó vì thương mẹ, muốn mẹ được vui lòng mà đứa con cũng vâng lời, không mặc bộ đồ hở hang theo chúng bạn nữa.
Hoặc một người bạn bình thường, không có gì đặc biệt, cũng không thân thiết lắm bước vào lớp nói: “Sao ngồi ở đây tôi khó chịu quá, bạn đổi chỗ cho tôi đi”. Thế là mình đứng lên dời tập vở bước qua một bên ngồi. Như vậy ta cũng vừa vâng lời, tại sao như vậy? Vì ta muốn người bạn được vui lòng. Hoặc những huynh đệ bạn đạo ở lại chùa tu vài ngày, tối đến vài ba người nằm gần nhau mắc chung một cái màn. Một huynh đệ nói: “Sao tôi khó chịu quá, chị qua bên kia ngủ đi để tôi nằm một mình”. Lúc đó người này cũng tùy thuận nghe theo vì muốn huynh đệ mình vui lòng.
Hay có người đang chạy xe trên đường thì bị rơi chiếc nón, vì đã chạy qua một đoạn rồi nên mới thắng xe nhìn lại, thấy ta ở đằng sau họ liền la lên: “Anh quay lại nhặt giúp tôi với!”. Đó là người xa lạ chẳng hề quen biết nhưng mình cũng cúi xuống nhặt lên chạy đến trao cho họ, để họ khỏi mất công quay lại. Người đó có gì đặc biệt không? Không, nhưng ta vẫn làm vì muốn họ được vui. Đây là lý do thứ hai. Ta thấy rằng, ở lý do thứ hai này ta đơn giản chỉ vì ta muốn người khác được lợi ích, được vui lòng mà thôi.
Thêm một trường hợp vâng lời nữa là do yêu cầu của xã hội, của đất nước. Trường hợp này nếu ta kháng lệnh là có chuyện ngay, thứ nhất ta gây rối xã hội, thứ hai ta sẽ bị luật pháp xử lý. Để một cơ chế, một tổ chức, một cộng đồng được ổn định, bình yên thì mỗi người buộc phải nép mình theo những luật lệ nhất định. Kèm theo những luật lệ đó là chế tài và các biện pháp trừng phạt nhất định, để buộc chúng ta phải vâng lời. Chẳng hạn, thấy đèn đỏ làm ơn dừng lại không giẫm sang vạch trắng, thấy người đi bộ qua thì nhường đường, hoặc không được lấn tuyến, không vượt ẩu... Ta cứ tuân thủ luật pháp quốc gia như vậy để giữ cho xã hội được ổn định.
Sự khác biệt giữa hai nền văn hóa Đông và Tây
Con trẻ có cần vâng lời cha mẹ hay không – câu hỏi tuy nhỏ nhưng thể hiện mâu thuẫn gay gắt giữa hai nền văn hóa Đông và Tây. Ở phương Tây có những bộ luật bênh vực trẻ em một cách thái quá, họ cho phép đứa trẻ nhấc điện thoại lên gọi cảnh sát đến bắt cha mẹ. Nhưng ở Việt Nam ta thì không có chuyện đó, luật pháp Việt Nam vẫn nghiêng về phía cha mẹ hơn. Còn luật pháp Tây phương thì ngược lại - bênh vực trẻ em quyết liệt.
Trong nhiều bộ phim, chúng ta sẽ thấy những đứa trẻ là Thượng đế trong nhà, chúng có thể lớn tiếng với cha mẹ, còn cha mẹ không thể làm gì hơn ngoài việc đứng sững người ra nghe con mình nạt nộ. Cha mẹ phải vất vả, căng thẳng mưu sinh, lo cho con ăn học, trong khi đó, đứa con lại không khác nào ông trời nhỏ trong nhà. Cảnh này xuất hiện rất nhiều trong phim ảnh và những
Việt kiều về nước cũng kể những câu chuyện tương tự như vậy, bởi luật pháp Tây phương bênh vực trẻ em đến mức vô lý, khác với Á Đông. Ở Á Đông ta con cái buộc phải nhu thuận, làm theo lời dạy răn của cha mẹ.
Vậy bên nào đúng? Tây phương hay Đông phương? Không phải vì ta là cha mẹ hay vì là người Đông phương nên ta bênh vực bên Đông, mà bởi vì Đông phương có đạo lý của Nho giáo, Phật giáo thấm nhuần từ nghìn xưa và đạo lý đó buộc cha mẹ phải sống rất gương mẫu, chu toàn bổn phận của mình với con cái. Chính vì đạo đức đó mà cha mẹ được xã hội tin tưởng, đất nước tin tưởng, nền văn hóa tin tưởng giao cho cái quyền gần như tuyệt đối với con mình. Nghĩa là cha mẹ đa phần là tốt nên được quyền dạy bảo, khuyên răn và yêu cầu con trẻ phải vâng lời.
Còn bên Tây phương thì không có nền triết lý Nho giáo, Phật giáo, không có kỷ cương chặt chẽ như vậy nên xuất hiện nhiều trường hợp cha mẹ vô trách nhiệm, thậm chí ngược đãi con cái. Để chống lại tình trạng đó, người ta không còn cách nào khác hơn là phải lập ra những bộ luật để bảo vệ cho trẻ. Tuy nhiên, việc nhờ tới cảnh sát hay luật pháp để bảo vệ trẻ cũng làm cho gia đình mong manh dễ tan vỡ bởi những đứa trẻ không còn sợ cha mẹ nữa, hễ gặp chuyện không vừa ý là sẵn sàng nhấc điện thoại gọi cảnh sát bắt cha mẹ mình. Và như thế, liệu con trẻ có kính yêu, có gắn bó với cha mẹ không? Không. Vì vậy, gia đình rất lỏng lẻo.
Con trẻ có vâng lời cha mẹ hay không – một điều
Pháp cú có vẻ đơn giản nhưng cho thấy sự khác biệt rất lớn giữa hai nền văn hóa. Chúng ta sợ nhất là ngày nào đó Đông phương chịu ảnh hưởng của Tây phương rồi cũng ra những bộ luật bênh vực trẻ nhỏ đến phi lý thì đúng là thế gian này không còn đáng để ta thương quý nữa. Sở dĩ thế gian này còn là nơi ta thương yêu, quý mến bởi vì dù cho nửa bên kia có tự do buông tuồng thế nào thì nửa bên đây vẫn còn phảng phất nét đẹp của Á Đông, những đứa trẻ vẫn còn:
Biết cúi đầu vâng dạ với người trên
Biết khiêm cung thưa hỏi rất ân cần
Lòng yêu kính chưa một lần sơ suất...
Hạnh vâng lời giúp tăng trưởng đạo đức, công đức và trí tuệ
Những đứa trẻ được tập cho hạnh vâng lời ngay từ bé thì bản ngã được kiềm xuống ngay. Mà bản ngã đi xuống thì điều gì sẽ vượt lên? Đạo đức, công đức và trí thông minh. Đó là lý do tại sao người Á Đông mặc dù nhỏ thó, bộ óc nhẹ ký hơn nhưng khi bước vào học tập hay lao động thì ta không thua nước nào cả. Nguyên nhân sâu xa vì từ nhỏ ta đã được dạy khống chế bản ngã bằng hạnh vâng lời.
Bình thường, xét về thể lực hay cấu trúc não bộ, gene của người phương Tây tốt hơn người Á Đông nhiều. Cho nên trong các cuộc thi, ta thường không thẳng nổi người Tây phương về cả sức khỏe lẫn trí óc. Tuy nhiên, chỉ bởi vì chúng ta từ nhỏ đã biết nhu thuận vâng lời, lễ độ, khiêm cung... chính nhờ cái phước đó mà đạo đức và trí tuệ ta vượt lên, khi bước ra môi trường thế giới thì ta không thua ai cả, nhờ chút xíu đó thôi. Nhưng nếu bây giờ người Á Đông thả cho những đứa trẻ bướng bỉnh thì sẽ thấy chúng thua hết người này đến người kia, do không có cái phước. Nhớ như vậy!
Vì thế, nếu từ nhỏ trẻ được may mắn sống trong môi trường có người lớn tốt và được tập hạnh vâng lời cho thuần thục thì sau này lớn lên, trẻ sẽ sống hài hòa với cộng đồng một cách tự giác. Không những thế, trước những thử thách gay gắt của cuộc đời, trẻ vẫn nhẫn nại chịu đựng được, thoát khỏi depression (sự trầm uất vì áp lực), không tự tử. Ngược lại, nếu từ nhỏ trẻ đã bướng bỉnh, càng lớn thì bản ngã càng nặng nề, khiến chúng ngày càng ích kỷ, ngang bướng, hỗn xược, sống biệt lập... thì cuộc đời chúng xem như vất đi. Sau này chúng cũng rất dễ bị bệnh tim, bị stress, trầm cảm, có khi còn tự tử luôn. Tất cả đều bắt nguồn từ cái ngạo mạn lúc nhỏ. Cái tôi càng lớn thì sức chịu đựng, nhẫn nại càng yếu đi là thế. Vậy,
Xin cha mẹ dạy con điều nghiêm khắc
Để cho con biết nhất mực vâng lời
Để mai này con kiềm chế cái tôi
Con sẽ sống hòa vui cùng tất cả...
Vâng lời tạo nên sức mạnh cho một tổ chức
Trong môi trường kỷ luật thép như quân đội thì vâng lời là yêu cầu gần như tuyệt đối. Tại sao như vậy, vì trong chiến tranh không có thời gian để tranh cãi. Người chỉ huy lệnh qua bên kia thì người lính phải lập tức bò qua mà chiến đấu, bằng không, nếu phân vân cự cãi thì chưa kịp nói xong đã bị kẻ địch bắn chết rồi.
Vì thế, người lính khi quyết định bước vào quân đội thì xem như đã đặt mạng sống của mình vào tay người chỉ huy, chính mình không còn nắm giữ mạng sống của mình nữa, chỉ được phép làm theo mệnh lệnh. Nếu gặp người chỉ huy tài ba thì họ đặt mình ở đâu là chính xác đó, đi từ chiến thắng này sang chiến thắng khác, và xem như ta may mắn. Còn nếu lọt vào bàn tay của người chỉ huy tồi, ta không biết mình sẽ đi về đâu? Mặc dù vậy, việc tuân phục mệnh lệnh vẫn là thuộc tính của quân đội. Quốc gia nào cũng phải có một lực lượng quân đội mạnh mẽ với kỷ luật thép như thế thì mới chiến đấu được.
Với người lính, việc đặt mạng sống của mình vào tay người chỉ huy là điều bắt buộc. Còn trong đạo thì đó là một lý tưởng, thuộc về sự tự giác. Tức là người đệ tử nào rất tốt thì mới nghĩ đến chuyện đặt cuộc đời mình vào tay vị thầy. Trước khi xuất gia ta được quyền chọn lựa vị thầy mà mình tôn kính và khi đã xuất gia rồi thì phải nguyện đặt cuộc đời mình vào tay của thầy. Nếu có rất đông người tu như thế, đạo Phật sẽ mạnh lên như quân đội, sẽ “đánh đâu thắng đó”.
Nhưng thật ra trong đạo không hề quy định về điều đó. Rất nhiều người thích thì tu không thích thì bỏ thầy mình đi chỗ khác, hời hợt như vậy. Giáo hội cũng không có kỷ luật giống như quân đội, không có chuyện ở trên nói xuống ở dưới phải tuyệt đối vâng lời. Đây cũng là nguyên nhân khiến cho đạo Phật bị lỏng lẻo.
Trong quân đội, tại sao người lính phải thi hành mệnh lệnh một cách tuyệt đối? Vì hai lý do. Thứ nhất là họ được quân đội bảo bọc về mọi mặt, từ chiếc áo, từ miếng ăn, chỗ ở... Thứ hai, nếu không vâng lời họ lập tức chịu kỷ luật. Giáo hội thiếu cả hai yếu tố trên. Thứ nhất, ngôi chùa không được giáo hội nuôi, và trong chùa nhiều trường hợp thầy trụ trì cũng không hoàn toàn nuôi đệ tử mình. Từ cuốn vở, cây viết, tiền học... không phải là thầy lo hết. Vì thế chùa trở nên lỏng lẻo và vị thầy cũng không có biện pháp mạnh để trừng phạt khi đệ tử phạm lỗi. Giáo hội cũng thế, cũng chưa có biện pháp răn đe mạnh mẽ đối với những tu sĩ phạm giới. Đó là lý do tại sao giáo hội Phật giáo không được chặt chẽ lắm.
Từ đây về sau nếu muốn chùa vững mạnh thì vị thầy phải thương yêu bảo bọc đệ tử mình và thiết lập thanh quy chặt chẽ. Giáo hội muốn vững mạnh thì phải thương yêu bảo bọc Tăng Ni sinh và cũng phải có biện pháp kỷ luật cứng rắn. Để được như vậy, đòi hỏi cái tâm của người lãnh đạo phải cực kỳ độ lượng, cực kỳ trí tuệ. Có như thế mới bảo bọc và nghiêm khắc với người dưới, mới xây dựng được đạo Phật ổn định và phát triển.
Không vâng lời vì ta không hiểu hết sự sâu sắc của người trên mình
Chúng ta nói những vấn đề mênh mông như thế để có thêm một chút nhận định, vì ta theo đạo Phật nên cũng ít nhiều chịu ảnh hưởng của sinh hoạt giáo hội. Bây giờ ta sẽ xét lại vấn đề gần với mình một chút.
Thông thường có hai loại vâng lời, một là vâng lời theo yêu cầu đúng, hai là vâng lời theo yêu cầu sai. Với người đã trưởng thành, khi được ai sai bảo điều gì ta thường không làm theo ngay lập tức mà sẽ cân nhắc một chút, nhiều khi ta cũng góp ý lại. Và cái quyền góp ý, hay phân tích lại yêu cầu của người khác cũng là một yếu tố của dân chủ và là một điều hay.
Ta có thể nhận định xem người trên mình có đúng hoàn toàn hay không, nếu đúng ta mới làm theo, còn nếu sai thì ta không làm. Tức là, khi đã trưởng thành, con người được quyền lựa chọn trong sự dân chủ một chút. Cơ chế là vậy, lý thuyết là vậy, nhưng trong thực tế lại không đơn giản như thế. Có khi ta không hiểu hết ý của người trên, vì cái ý này cực kỳ sâu sắc mà vị đó lại không giải thích hết, chỉ nói sơ sơ, ta cứ vâng lời làm xong rồi mới thấy kết quả. Nhưng thông thường, khi không hiểu hết chúng ta sẽ không tuân thủ hoàn toàn.
Ví dụ người hàng xóm kế bên hay nói xấu gia đình mình, một lần họ cần cái khoan điện mà không mượn ai được nên đành phải chạy sang hỏi nhà mình. Ba mình nói: “Con mang sang kia đưa cho bác Tám đi con”. Mình nghe vậy liền vùng vằng: “Nào giờ ông ấy đâu có tốt với mình đâu mà phải cho mượn?”. Mình không muốn vâng lời, nhưng lúc đó quyết định của ba mới thực sự sâu sắc. Bởi ba mình đi chùa, có lòng độ lượng và hiểu về nhân quả nên biết rằng, sở dĩ họ ghét gia đình mình cũng bởi kiếp xưa giữa hai nhà đã có oán đối với nhau, có lẽ mình đã làm tổn hại gì đó đến họ. Nên bây giờ họ cần gì ta cứ giúp, có khi giải được oan trái đời xưa rồi lại vui vẻ với nhau. Nhưng ông không giải thích ngay, chỉ bảo con: “Lúc nãy bác Tám có hỏi mượn cha cái khoan điện, giờ con mang qua cho bác nhé”. Mình thì vùng vằng không chịu đi vì nghĩ yêu cầu đó sai, không ngờ người lớn có cái nhìn sắc bén hơn. Vì thế, rất nhiều lần ta không vâng lời bởi ta đã không hiểu được tầm nhìn của người trên mình.
Vâng theo yêu cầu của ai, ta và người đó sẽ cùng thọ nhận quả báo
Trong nhân quả quy định rằng những người làm theo một yêu cầu bất thiện sẽ phải chịu chung một quả báo xấu, người thực hiện theo một yêu cầu thiện sẽ hưởng chung một phước lành.
Ví dụ, rạp hát đang có buổi diễn rất đông người thì bỗng nhiên trần nhà sập xuống, thế là người phải gửi lại một cái chân, người để lại cánh tay, thậm chí có người phải để lại toàn bộ cơ thể. Tức là ai cũng phải “gửi lại chút kỷ niệm” cho rạp hát trong tai nạn này. Lý do là vì đời trước họ đã cùng nhau tạo một ác nghiệp. Vào kiếp xưa, khi phát hiện ra một bầy hươu giữa rừng, một nhóm bạn trong làng đã rủ nhau dùng lưới vây bắt, sau đó cầm dao rựa đến chặt chân cho chúng không chạy đi xa được nhưng vẫn sống lay lắt. Tiếp đến họ đánh xe vào chở từng con đem đi bán. Việc này xảy ra tận 50 kiếp trước nhưng đến kiếp này những người đó mới đủ duyên vào cùng trong một rạp hát, và khi rạp hát sụp đổ thì người phải để lại cánh tay, kẻ để lại đôi chân... cho đúng với quả báo của mình. Như thế khi làm theo một yêu cầu bất thiện, chúng ta sẽ phải chịu chung một quả báo khổ đau.
Khi thực hiện một yêu cầu thiện cũng vậy. Chẳng hạn vào thời xưa có con sông chảy xiết, hằng ngày dân làng qua lại rất nguy hiểm, nhiều thuyền bè đã bị lật, nhiều người liều mình bơi qua đã bị nước cuốn trôi... Chứng kiến cảnh đó, một nhóm thanh niên đã hô hào rủ nhau chặt cây, bắc cầu qua sông. Chuyện này xảy ra cả trăm kiếp trước, qua nhiều kiếp luân hồi họ không còn nhớ chút gì nữa. Nhưng ngày hôm nay nhân duyên hội tụ, nhóm bạn ngày xưa từng hăng hái đi bắc cầu chợt lại gặp nhau, tự nhiên quý mến nhau và cùng thành lập công ty cầu đường rất thành công, tất cả đều giàu lên. Ta nhớ rằng, cái nghề của ta luôn bắt nguồn từ cái nghiệp. Người làm nghề cầu đường thành công bởi kiếp xưa đã tình nguyện góp công bắc cầu qua sông. Người phất lên bằng nghề bán vải bởi vì kiếp xưa từng bố thí vải vóc.
Hoặc người mở quán ăn đắt khách vì đời trước đã ân cần mời mọc, góp công nấu nướng, rộng rãi bố thí lương thực cho mọi người...
Đừng thọ ân người xấu
Có những trường hợp ta bị rơi vào hoàn cảnh phải thừa hành một kẻ xấu. Chẳng hạn, sau khi ta xin vào làm ở một công ty, người đứng đầu trong đó buộc ta phải lừa gạt người này, chèn ép kẻ kia, trù dập đối phương, trốn thuế Nhà nước... Nếu từ chối thì bị đuổi việc, không còn đồng lương trang trải cuộc sống, mà ở lại thì phải chấp nhận nhúng tay vào chuyện thất đức. Người không hiểu đạo có thể thoải mái làm theo mà không cần phải băn khoăn, miễn sao cho công ty mình thắng, ai chết cũng mặc kệ. Còn người đã hiểu đạo mà rơi vào cảnh đó thì vô cùng day dứt, bởi lòng họ chỉ muốn chung sống yên bình, muốn ai cũng được sống.
Có người Phật tử kể rằng mặt hàng cô đang bán rất chạy, vài người khác cũng kinh doanh mặt hàng đó nhưng không thành công bằng. Có người đã cố vấn cho cô: “Bây giờ chị chỉ cần hạ giá một chút là đám kia chết hết, chị sẽ độc quyền sản phẩm này”. Cô nhẹ nhàng trả lời: “Theo đạo lý Phật dạy, khi mình sống được rồi thì cũng phải chừa một con đường cho người khác sống. Bây giờ mình hạ giá thì bên kia sẽ chết ngay, không nên làm như vậy. Chỉ nên cạnh tranh lành mạnh bằng cách phục vụ ân cần, chu đáo, bảo hành tốt, nâng cao chất lượng... vậy thôi, chứ đừng đi thêm một bước nữa là triệt hết đối phương. Vì khi những doanh nghiệp bạn chết thì rất nhiều người sẽ rơi vào cảnh thất nghiệp, khổ sở vô cùng”. Người biết đạo thì phải có cái bao dung như vậy.
Nhưng trớ trêu là có những người hiểu đạo mà lại lỡ vào công ty không tốt, người chủ cứ ép phải đánh đầu này dẹp đầu kia, rất khổ tâm. Vậy tại sao ta bị rơi vào hoàn cảnh phải vâng lời kẻ xấu? Bởi đời trước mình đã mắc nợ họ. Do thiếu nợ nên kiếp này phải tự chui đầu vào rọ, để họ mặc sức sai bảo. Vào kiếp đó lúc nhờ vả họ, ta có biết họ là người xấu không? Biết, nhưng vì kẹt quá nên ta cứ nhờ cậy và nhờ thoải mái nên đời này gặp lại ta phải làm tôi tớ, làm nhân viên và phải tuân phục mệnh lệnh của họ. Đó là một cách trả nợ.
Một cách khác là người kia đầu thai vào gia đình để đòi nợ. Chắc hẳn chúng ta từng thấy những gia đình hiền lành, ai cũng tốt bụng, tử tế, vậy mà không biết từ đâu lọt vào một đứa con ngỗ ngược, làm cha mẹ khóc ròng suốt bao nhiêu năm. Nguyên nhân sâu xa là do 10 kiếp trước, giữa mấy gia đình xảy ra sự tranh chấp, và người cha người mẹ kiếp xưa đã nhờ một tay côn đồ bênh vực mình. Bằng sức mạnh và sự liều lĩnh, hắn đã đàn áp mọi người để gia đình này được phần thắng. Thế là 10 kiếp sau, hắn đầu thai vào làm đứa con trong nhà họ, mang nguyên cái bản tính bặm trợn kiếp xưa vào nhà. Không ai chịu nổi nhưng cũng không bỏ đi đâu được. Nếu hắn làm tôi tớ trong nhà thì còn dễ xử lý, đằng này lại đầu thai làm một đứa con trong nhà, nên cả gia đình cứ phải chịu đựng dai dẳng cả đời. Tất cả bắt đầu từ sự nhờ vả trong kiếp trước - nhờ dù biết họ là người xấu.
Hiểu nhân quả này nên chúng ta phải rất thận trọng. Nếu một lúc nào đó ta cần sự giúp đỡ, và người muốn giúp đỡ ta lại không tốt thì ta nên từ chối, dù hoàn cảnh của mình có khó khăn. Thà chấp nhận khó khăn còn hơn là để cho kiếp sau ta bị kẻ xấu sai bảo làm điều xấu ác. Biết khước từ cũng là một bản lĩnh của người Phật tử.
Nếu phải nợ ai đó, hãy mắc nợ người tốt. Hoặc lúc quá cần sự giúp đỡ hãy tìm người nào tương đối tốt để nhờ vả. Như thế kiếp sau gặp lại, họ cũng sẽ sai bảo ta nhưng chắc chắn đó là những việc tốt và càng làm ta càng thấy hạnh phúc.
Lý do ta không vâng lời
Tại sao ta không vâng lời?
Thứ nhất vì ta cho rằng người ra lệnh cho mình đã sai. Giống như đứa con vùng vằng không chịu mang chiếc khoan điện cho người hàng xóm mượn cũng bởi nó nghĩ rằng cha mình đã sai. Hoặc ta sống ở một thôn xóm nằm trong rừng và người trưởng thôn bảo mình dẫn nước tưới cho mảnh ruộng bên kia một chút, mảnh ruộng bên này một chút, nhưng ta không chịu vì nghĩ yêu cầu đó sai. Ta cho rằng, chỉ nên nuôi miếng ruộng bên này cho tươi tốt thôi, còn mảnh ruộng kia thì không cần. Như thế lý do đầu tiên mà ta bướng bỉnh là bởi ta cho rằng người yêu cầu mình đã sai lầm. Nhưng có chắc họ sai không? Không, có khi chính ta mới là người sai.
Lý do thứ hai là vì ta không muốn làm vui lòng các bậc trưởng thượng. Ví dụ người mẹ muốn đứa con sẽ mặc bộ đồ này nhưng nó chỉ muốn mặc bộ model mới cho hấp dẫn. “Mặc model cũ thì mọi người sẽ chê cười con, mặc bộ model này mới làm người ta nể phục”, đứa con nghĩ vậy. Hoặc cha mẹ không muốn con nhuộm tóc lòe loẹt nhưng nó cứ nhuộm, bỏ ngoài tai mọi lời khuyên ngăn. Nên nguyên nhân thứ hai khiến ta không vâng lời là vì không muốn làm cho bậc trưởng thượng vui lòng, nhưng sâu xa hơn là bởi vì ta quá vị kỷ, chỉ thích làm theo ý muốn của mình.
Lý do thứ ba là vì ta không kính trọng bậc trưởng thượng nên ta xem nhẹ lời của vị đó. Ví như người mẹ bảo đứa con quét nhà, nhưng nó không muốn làm theo, chỉ đợi mẹ lơ là một chút là bỏ đi chơi. Hoặc trong chùa, người chúng trưởng yêu cầu: “Hôm nay chị chịu khó đi chợ nấu giúp món này nhé”, ta từ chối: “Không, hôm nay em bận làm chuyện khác rồi”, trong khi thật ra mình không bận làm gì cả. Nghĩa là, mặc dù thầy mình phân công người đó làm trưởng chúng - lớn hơn mình, nhưng chỉ vì cái ý cá nhân mà mình không kính trọng người đó và không chịu nghe theo lệnh của họ. Đó chính là căn bệnh kiêu mạn, bướng bỉnh.
Lý do thứ tư là vì ta không đặt lợi ích chung lên trên. Ví dụ luật pháp quy định phải đăng ký tạm trú tạm vắng, phải tuân thủ luật lệ giao thông, phải đóng thuế đầy đủ... nhưng ta vẫn tìm cách lách luật vì lợi ích riêng của mình. Hoặc theo nguyên tắc, người cán bộ khi tiếp xúc với dân là đại diện cho cả Nhà nước nên phải nở nụ cười ân cần, người dân có khó chịu cũng phải kiên nhẫn giải thích, không được lạnh lùng, nói: “Để tờ giấy đó đi”, “Làm gì hối dữ vậy”... Luật lệ, cơ chế là như vậy nhưng ta vẫn tiếp tục hách dịch với dân vì sao? Vì ta không đặt lợi ích chung của tổ chức lên trên mà chỉ biết sống theo ý mình.
Đó là bốn lý do tại sao ta không vâng lời. Ta không vâng lời chỉ vì thích làm theo ý mình. Trưởng lão Meghiya cũng vậy, khi có được một chút kết quả trong thiền định ông đã nóng lòng muốn được độc cư để chứng đạo cho nhanh. Thoạt nhìn thì ta thấy người này thật tinh tấn, rất đáng khen, không ngờ cái tinh tấn này thực ra cũng chỉ là cái ngọn, còn cái gốc vẫn là phước. Thiếu phước thì không bao giờ nhiếp tâm nổi. Hơn nữa, ý muốn tinh tấn cũng chỉ là ý riêng của tỳ kheo Meghiya, ông không hề cân nhắc đến ý của huynh đệ mình, ý của thầy mình, nhất là ý Phật như thế nào? Cái lỗi nằm ở chỗ này.
Bản thân chúng ta cũng đã nhiều lần như vậy – chỉ quan tâm tới ý của mình, không thèm xem xét, cân nhắc tới ý của ai cả. Có một cô từ Úc trở về nước đã than thở rằng hễ cô dạy con mình điều gì thì ông chồng người Úc đều dạy ngược lại. Ông gọi những đứa con đến nói: “Các con cứ làm điều gì mình muốn, không cần phải nghe lời mẹ”. Đến lúc ông đi vắng thì cô mới sửa lại, dặn dò lại, và cũng vậy, tới khi quay về nhà ông tiếp tục gọi mấy đứa con đến nói những điều ngược hẳn với cô. Điều này khiến cô dạy con rất vất vả.
Chúng ta thấy, Tây phương có nền giáo dục gia đình thật là sai lầm, cứ khuyến khích trẻ làm điều mình muốn mà không suy nghĩ cho người khác. Ngược lại, Đức Phật lại dạy chúng ta rằng khi muốn làm bất cứ điều gì, chúng ta đều phải cân nhắc rất nhiều. Ta muốn như thế nhưng người chung quanh ta muốn thế nào, đạo lý muốn gì và Phật muốn ta phải làm sao? Cần xem xét rất nhiều mặt chứ không phải hễ muốn là cứ nhắm mắt làm tới. Đó mới là chân lý.
Cho nên từ đây về sau, mỗi lần muốn làm gì chúng ta đừng vội làm ngay mà hãy nhìn lại thật kỹ, hãy cảm nhận ý của mọi người là gì và quan trọng là ý Phật ra sao rồi hãy đưa ra quyết định. Nhưng làm sao ta biết ý Phật là gì, Phật nói ở đâu? Phật nói trong kinh điển, trong đạo lý, nói qua trung gian thầy mình. Vì thế, một người lúc nào cũng không xem ý mình là quan trọng và luôn đối chiếu với ý của nhiều người khác thì chắc chắn là người tu rất tốt và là người tuyệt vời giữa cuộc đời này.
Ân cần chu đáo theo hầu thầy mình là một thiện nghiệp, mà cũng là đạo đức của người đệ tử
Từ một nội tâm bắt đầu có kết quả thiền định nhưng vì cãi bướng, cứ chấp cái ý của mình mà ngay lập tức Meghiya trở nên loạn động đầy tham sân si. Khi rời Phật ra đi, ông cứ ngỡ ngồi thiền một mình sẽ yên, không ngờ những niệm tham, sân cứ khởi lên liên tục, thậm chí có cả tham dục. Rồi khi nhớ lại những chuyện cũ ông chợt bực bội vô cùng, đến khi dằn được cái bực xuống thì tâm giận lại cuồn cuộn nổi lên. Cả những tham ái ông đã từ bỏ thì nay cũng từ đâu kéo về, rất lạ. Ông chới với không biết phải làm sao. Chiến đấu được một tháng thì ông đành chịu thua, phải quay về xin sám hối với Phật. Nghĩa là, từ một nội tâm yên tịnh ban đầu, trong tức khắc bỗng biến thành một nội tâm loạn động bởi Meghiya chỉ biết có ý muốn của mình, lý do là vậy.
Lúc rầy Meghiya, Đức Phật chỉ nói rất nhẹ nhàng: “Một tỳ kheo không bao giờ được bỏ Đức Phật ở lại một mình như vậy. Ta đã yêu cầu mà ông vẫn bướng bỉnh bỏ đi”. Chúng ta phân tích điểm này một chút.
Có phải Phật sợ cô độc không? Không phải, nếu sợ cô độc thì làm sao Người tu hành chứng đạo được. Một Đức Phật thì không còn sợ hãi điều gì trên đời này nữa. Thực chất, Người muốn Meghiya ở lại vì biết cái phước của ông chưa đủ, cần phải tạo thêm công đức hầu Phật thì mới thăng tiến trong tâm linh thiền định được. Người cũng muốn dạy Meghiya về thái độ, trách nhiệm của người đệ tử - phải tùy theo hoàn cảnh của thầy mình mà biết phục vụ cho trọn vẹn để tăng cái phước của mình lên. Hơn nữa, Phật muốn Meghiya hiểu được tấm lòng và cách cư xử với người chung quanh, đặc biệt là với thầy tổ của mình. Việc bỏ thầy đơn độc ở lại rồi ra đi là sự bạc bẽo ghê gớm, khủng khiếp, mà người đệ tử không bao giờ được phép làm. Và muốn độc cư thiền định cho có kết quả thì phải biết cư xử nghĩa tình với thầy tổ, với huynh đệ mình trước đã.
Cho nên, nhiều khi vị thầy để đệ tử bưng cơm hầu nước không phải vì vị đó ác hay làm cao, mà vì những việc nho nhỏ như thế đều là bài học cho đệ tử cả. Chẳng hạn người thị giả mỗi tối phải giăng mùng cho thầy mình có phải vì vị thầy không biết giăng mùng không? Không phải, bởi từ khi bước vào chùa tu là vị ấy đã phải tự lo hết mọi việc rồi. Hay vì muốn làm chảnh, muốn có người hầu hạ? Cũng không phải, mà chỉ bởi vị đó muốn cho người đệ tử một bài học về sự kiên nhẫn, nhu thuận, sự phục vụ ân cần mà thôi. Hoặc những lúc dùng cơm xong vị thầy bảo đệ tử rót cho mình ly nước uống, lúc đó vị thầy có tự đứng lên rót được không? Dư sức được, nhưng vẫn sai bảo để cho người đệ tử học thêm hạnh chu đáo và có thêm phước. Hãy nhớ rằng, khi nhờ ai đó phục vụ mình thì ta phải chia bớt phước cho họ, người có tiền thì trả bằng tiền, không tiền thì trả bằng phước. Nên vị thầy phải làm như vậy vừa để chia phước cho người đệ tử, vừa để họ học được hạnh ân cần, chu đáo.
Trong chùa, có những người xuất gia tu hành chưa được bao nhiêu năm đã thích bỏ ra ngoài đi học hoặc đi ở riêng, đi giáo hóa sớm... không muốn khép mình trong khuôn phép của thầy tổ nữa. Nhưng hầu hết những trường hợp đó đều đã quyết định sai lầm và sẽ thất bại. Chỉ trừ một vài trường hợp ngoại lệ, có vị thầy phải rời khỏi đại chúng rất sớm nhưng không phải vì ý muốn cá nhân mà bởi một lý do khách quan khác, nhưng lòng không bao giờ muốn rời thầy tổ, rời huynh đệ của mình.
Vì thế, hễ có ai ở trong chùa một thời gian rồi cứ thích xách gói đi ra riêng để học, để làm việc, để có góc trời riêng... chúng tôi thấy đó thường là quyết định sai lầm, do bản ngã lớn. Cứ tùy thuận theo thầy mình, vậy mà sau này được phước nhiều và thành công hơn.
Đừng khăng khăng chấp ý
Theo nguyên tắc, muốn tu hành đắc đạo thì chúng ta phải có đời sống chuẩn mực, không phạm sai lầm. Tuy nhiên, trên thực tế thì có khi ta đúng mặt này nhưng sẽ sai mặt khác, luôn luôn như vậy. Vì thế chúng ta luôn phải cân nhắc nhiều mặt mỗi khi muốn làm bất cứ điều gì. Hãy lưu ý chỗ “muốn làm”.
Ví dụ ta muốn mở một phòng thuốc nam từ thiện, ý muốn này tổng quát là tốt, không có gì phải thắc mắc. Nhưng coi chừng nó vẫn xấu ở khía cạnh khác. Thứ nhất là nguồn thuốc nam lấy ở đâu ra? Ở trong rừng. Nhưng nguồn rừng đó có được phép khai thác hay không? Liệu ta có phải lén vào phá rừng chăng? Một vấn đề nữa là cơ sở vật chất đã đầy đủ chưa? Người đang bệnh, yếu đến phòng khám mà không có ghế cho họ ngồi, không có chỗ cho họ nằm, phải đứng chờ lâu trong khi cơ thể đang mệt mỏi thì họ dễ bị ngất, có khi tử vong luôn. Như vậy ta làm từ thiện mà không chu đáo. Còn một điểm tế nhị nữa là nơi đó đã có sẵn hai phòng thuốc nam, họ chữa bệnh lấy tiền và không lấy mắc lắm. Vậy nếu ta đến mở phòng thuốc nam từ thiện thì có kéo hết khách của họ không? Có khi bên đây ta mở phòng thuốc từ thiện, bên kia họ phải đóng cửa luôn, những con người làm trong đó phải chịu cảnh thất nghiệp. Như thế ta được lợi nhưng có người đã bị tổn hại. Rồi người thầy thuốc khám bệnh có giỏi không? Vì nếu khám đâu trật đó thì đúng là hại người chứ không phải cứu người. Vì vậy khi muốn mở phòng thuốc nam từ thiện ta phải cân nhắc rất nhiều mặt, đừng thấy tốt là tin rồi làm ngay, vì có khi tốt mặt này nhưng vẫn xấu mặt khác.
Hoặc có người đệ tử đến xin thầy mình: “Thưa thầy, con muốn ra ngoài đi học”. Trên nguyên tắc, nếu ta đi học để có đủ năng lực mà sau này quay về phụ với thầy thì ý nghĩ này là đúng hay sai? Đúng, tương đối tốt. Tuy nhiên, cũng cần cân nhắc nhiều khía cạnh khác, không nên hấp tấp muốn đi là đi ngay. Chẳng hạn, nếu mình ra đi thì đã có ai thay thế lo việc chùa chưa, hay là sau khi ta bỏ đi thì công việc cũng trì trệ luôn? Nếu vậy ta lại vô tình mang tội nặng. Thứ hai là chi phí đi học lấy ở đâu, một mình thầy mình có gánh nổi không hay chính mình phải chạy vạy, phải kết thân thêm Phật tử để giúp mình? Rồi những môn mà mình định học có lợi cho việc tu hành hoặc lợi cho Phật sự sau này hay không? Điều cuối cùng phải xem xét nữa là khi muốn đi học như vậy ta đã đủ phước hay chưa?
Nhiều khi người đệ tử đến xin thầy ra ngoài học nhưng vị thầy không đồng ý, thế là người này bực bội nghĩ: “Ông thầy ác quá, muốn nhốt tôi ở đây để làm nô lệ cho ông suốt đời...”. Nhưng thật ra cái nhìn của vị thầy sâu sắc hơn: thứ nhất ông biết rằng đệ tử mình chưa đủ phước; thứ hai, nếu người đó đi trong khi việc chùa không ai lo thì sẽ bị tổn phước trầm trọng; thứ ba là còn khó khăn về chi phí; thứ tư là ngành mà người đệ tử muốn theo học lại không có ích cho việc tu hành hay giáo hóa. Vì người đệ tử không hiểu được điều đó nên mặc cho thầy mình khuyên ngăn, người đó vẫn xách gói ra đi, bởi cái tâm khi ấy chẳng khác nào con cá bị quăng lên bờ - nó vùng vẫy, xao động, khăng khăng như thế. Nghĩ rằng phải bỏ chùa ra đi thì mới tìm thấy được tương lai, hạnh phúc và chân lý mà thôi. Nên những lúc ta đang bướng với thầy mình, hãy coi chừng mình đang ở đúng vào trường hợp này.Và cái khăng khăng quyết liệt đó được Phật ví như hình ảnh con cá vùng vẫy mạnh khi bị quăng lên bờ.
Hoặc có hai người yêu nhau tha thiết nhưng bị hai bên cha mẹ ngăn cản. Thế là họ rủ nhau ra bờ sông uống thuốc rầy tự tử. Khi quyết định tự tử thì tâm người đó mạnh hay yếu? Rất mạnh. Chúng ta không ai dám tự tử vì tâm ta không mạnh như vậy. Còn họ, “khi đã yêu thì mơ mộng nhiều” nên lúc đó cái tâm mạnh khủng khiếp. Họ thề có sống thì sống bên nhau, có chết thì chết cùng nhau, cuối cùng mang thuốc rầy ra bờ sông uống. Sau khi họ chết, gia đình hai bên rất đau khổ, vừa buồn mà vừa giận tại sao con mình quyết định nông nổi như thể. Nhưng quả thật, những giây phút cuối họ không còn nghe ai nữa, tâm họ không khác nào con cá bị quăng lên bờ - nó vùng vẫy, khăng khăng rằng không còn con đường khác nữa. Đâu ngờ ý nghĩ của mình lại cực kỳ sai lầm.
Hãy chế ngự ý muốn của mình
Khi quở trách Meghiya, Đức Phật đã nói lời cuối: “Một tỳ kheo phải biết chế ngự ý muốn của mình”. Lời dạy đó là muôn đời, chẳng những cho Meghiya mà còn cho tất cả chúng ta. Nếu một lúc nào đó, tự nhiên ta muốn rời thầy mình để dồn sức ngồi thiền, ta muốn bỏ chùa để đi học xa hoặc ta muốn được yêu một người như thế... ta phải chế ngự ý muốn của mình lại, xem đã phải lúc, đã hợp lý, đã sáng suốt hay chưa. Còn rất nhiều, rất nhiều việc khác trên đời cũng thế.
“Biết chế ngự ý muốn của mình” là lời dạy muôn đời cho tất cả chúng sinh, nhưng để làm được điều này thì trước hết ta phải biết hoài nghi chính mình, đừng tin suy nghĩ của mình luôn đúng. Hãy thoát ra nó để đánh giá nó. Muốn vậy thì chúng ta buộc phải ngồi thiền để ý nghĩ này khởi lên là ta buông, ý nghĩ tiếp theo xuất hiện ta cũng buông... Cứ như thế, lâu ngày rồi ta sẽ không còn tin vào ý mình nữa, bất cứ ý muốn hay tư tưởng nào khởi lên đều được xét lại. Người ngồi thiền lâu ngày sẽ tự nhuần nhuyễn, không chạy theo ý muốn của mình một cách dữ dội như người thường nữa. Còn nếu ta không ngồi thiền thì vọng niệm vừa phát khởi là ta nắm lấy, tin theo, làm theo và cuối cùng là tạo nghiệp.
Nhược điểm của chúng ta là quá tin vào suy nghĩ của mình và phạm hết sai lầm này tới sai lầm khác. Rồi ta không biết lắng nghe ai nữa, không biết tôn trọng ý muốn của người trên, của bậc trưởng thượng. Chưa chắc người kia đúng nhưng cũng chưa chắc mình đúng. Vì vậy ta cần một trí tuệ khách quan vượt lên để xét lại chính mình, cũng như mọi người - mà trí tuệ khách quan này là từ thiền định, từ đạo đức, từ khiêm nhu mà có. Và đúng nhất là phải biết thường xuyên hoài nghi chính mình.
Có người sẽ thắc mắc: “Nếu cứ nghi ngờ chính mình thì làm sao tự tin nổi, và người không tự tin thì sẽ làm được gì?”. Câu trả lời là hãy cứ hoài nghi chính mình, cho đến ngày trí tuệ đã vượt lên, đã thoát khỏi những sai lầm, ta sẽ được một sự tự tin rất vững chắc. Còn cái tự tin hiện nay của ta thực chất chỉ là sự chủ quan, là ẩu và liều, không phải tự tin thực sự. Sự tự tin thật sự chỉ đến sau 5 năm, 10 năm, 20 năm hoài nghi chính mình. Còn trong vòng 5 năm, 10 năm, 20 năm đó hãy yên chí rằng ta vẫn còn chủ quan rất nhiều.
Điểm cuối cùng chúng ta nhận xét qua truyện tích trên là Đức Phật không hề dùng một hình phạt nào khi một tỳ kheo bất tuân, mà Phật để cho cái gì làm công việc đó? Quả báo. Tức là sau khi Meghiya rời Phật ra đi đã bị loạn tâm, cuối cùng vì quá sợ hãi mà phải quay về sám hối. Đó là sự trừng phạt của luật Nhân Quả, còn chính Đức Phật thì không đưa ra biện pháp trừng phạt nào, vì Người không muốn tạo ra một thông lệ trong đạo Phật là kỷ luật quá cứng nhắc.
Tuy nhiên, trong một số trường hợp khác Đức Phật cũng rất cứng rắn, nghiêm khắc nhưng ít thôi. Một số tôn giáo hay tổ chức có kỷ luật chặt chẽ, ai nhúc nhích ra ngoài luật lệ đều bị phạt cả. Vì vậy nên tổ chức của họ vững chắc, mạnh mẽ hơn. Đức Phật lại không muốn như thế, chúng ta chưa hiểu tại sao nhưng cứ vâng lời Phật đã.
Qua câu truyện tích này chúng ta được hiểu thêm về tầm quan trọng của hạnh vâng lời, và ta cũng dặn lòng đừng tin vào ý muốn của mình, biết chế ngự, xét lại ý muốn của mình và cân nhắc cái ý của mình với ý của người chung quanh, nhất là của bậc trưởng thượng đáng kính. Mong rằng, nhờ việc chế ngự ý muốn của mình chúng ta sẽ xây dựng được cuộc sống xung quanh thật tốt đẹp, hài hòa, an vui và hạnh phúc.
Thường vâng lời nhu thuận
Không cố chấp ý mình
Không bướng bỉnh hung hăng
Để không tăng ngã chấp.











