Chúng ta đọc bài kệ:
(36) Tâm sâu xa khó thấy
Theo các dục quay cuồng
Người trí phòng hộ tâm
Nên được nhiều an lạc.
Phật nói bài kệ này bởi một câu chuyện dài. Đất nước Thích Ca là một tiểu quốc nằm ở phía Đông, lệ thuộc vào vương quốc Kosala rộng lớn. Vào thời Đức Phật đản sinh, tại Kosala cũng có một thái tử được sinh ra đời là Ba Tư Nặc (Pasenadi), hai vị cùng tuổi với nhau. Sau này Đức Phật rời bỏ hoàng cung đi xuất gia còn hoàng tử Ba Tư Nặc lên nắm ngôi vua ở xứ Kosala. Rồi vua Ba Tư Nặc cũng quy y với Đức Phật và hộ trì chánh pháp rất mạnh. Vì thế Phật thường ghé lại kinh đô của Kosala là Savathi (Xá Vệ) để giáo hóa. Cũng tại đây mà nhiều chuyện sử quan trọng đã xảy ra.
Chẳng hạn ở kinh đô Xá Vệ có ông Cấp Cô Độc – một người cực kỳ giàu, tài sản của ông đồ sộ còn hơn cả ngân khố quốc gia, quyền lực thì lấn hết cả kinh thành.
Vào thời đó có một thái tử tên Kỳ Đà sở hữu một khu vườn rộng rãi, khung cảnh xinh tươi, thanh tịnh. Thái tử rất yêu thích khu vườn này và thường hay tới đó dạo chơi. Vậy mà ông Cấp Cô Độc đã ngỏ lời muốn thái tử bán lại để ông dâng cúng Đức Phật. Như vậy ta phải hiểu là sự giàu có và ảnh hưởng của ông tràn ngập trong triều đình, lớn đến nỗi ông muốn mua miếng đất là thái tử phải bán để ông cúng dường Phật làm tinh xá. Đúng là nghiêng cả quốc gia. Sau này ông cũng lấy tên thái tử đặt cho tinh xá (gọi là tinh xá Kỳ Viên) để ghi nhớ rằng khu vườn này vốn là của thái tử Kỳ Đà.
Nơi kinh đô Xá Vệ có rất nhiều chuyện ly kỳ như thế và một câu chuyện khác cũng diễn ra ở đó. Nơi đây có vị công tử tên Anupubla là con của một chưởng khố. Chức chưởng khố ngày xưa gần giống như giám đốc ngân hàng quốc gia ngày nay vậy. Vị chưởng khố này cũng cực kỳ giàu nên công tử Anupubla từ nhỏ đã được sống trong nhung lụa. Anupubla có cái duyên với đạo Phật, nhưng rất lạ là ông không có duyên trực tiếp với Đức Phật mà lại có duyên với một trưởng lão đắc đạo.
Vì quá thương kính vị trưởng lão nên công tử không đến học đạo với Phật hay với ai khác, mà mỗi khi rảnh rỗi công tử chỉ đến thăm viếng vị trưởng lão mà thôi. Một lần, sau khi cúng dường, Anupubla đã quỳ xuống nói: “Xin ngài chỉ bảo cho con rằng với vị trí là một cư sĩ tại gia như thế này, con phải làm những điều gì?” Vị trưởng lão đã dạy rằng: “Hãy sử dụng tài sản một cách hợp lý. Ngoài việc làm ăn để nuôi gia đình ra, con hãy cúng dường Tam Bảo và bố thí cho người nghèo...”. Có lẽ vị trưởng lão giải thích cũng dài và công tử Anupubla nghe xong liền làm theo. Không hiểu tại sao ông rất vâng lời trưởng lão, vâng lời một cách tuyệt đối, vị đó nói chết là chết, nói sống là sống, một là một, hai là hai. Lạ lùng như vậy!
Công tử này tuy giàu có nhưng từ trước tới nay, ý thức về việc cúng dường bố thí lại không nhiều. Đến khi được trưởng lão chỉ dạy công hạnh này, vị công tử mới bắt đầu tổng kết lại tài sản mình được thừa hưởng từ người cha, bao gồm: bao nhiêu ruộng vườn, bao nhiêu vàng bạc, bao nhiêu cửa hàng, nhà kho... Rồi Anupubla quyết định, mỗi tháng thu vào khoảng bao nhiêu thì sẽ phân phối: phần này bố thí cho người nghèo, phần kia cúng dường chư Tăng, phần nọ nuôi gia đình, phần khác đầu tư làm ăn trở lại... Vào thời đó ở kinh đô Xá Vệ, ngoài ông Cấp Cô Độc ra, cũng có nhiều vị trưởng giả khác thường làm hạnh bố thí, nên quả thực nơi đây là một cõi nước thật êm ấm.
Suốt mấy năm Anupubla vừa làm đầy đủ các công đức vừa tới lui thăm viếng người thầy khả kính của mình rất tốt đẹp. Sau khi thấy hạnh bố thí đã thuần thục công tử này lại đến đảnh lễ vị trưởng lão:
- Thưa trưởng lão, trải qua mấy năm thực hành hạnh bố thí, con thấy đã sung mãn. Con cũng không bỏ hạnh bố thí này nhưng xin ngài hãy cho con biết con cần phải làm gì thêm để việc tu tập được tốt hơn.
- Con hãy quy y Tam Bảo, giữ gìn năm giới cấm và tu hành thập thiện.
Ngài chỉ nói một câu là Anupubla sống chết làm theo không cần thắc mắc. Thế là ông xin quy y Tam Bảo, giữ gìn năm giới cấm kỹ lưỡng và thực hành thập thiện một cách nghiêm túc. Những thú vui ngày xưa như tiệc tùng rượu chè Anupubla đều cắt đứt, không bao giờ động tới những chất làm say sưa nữa. Sau vài năm thực hành thuần thục, công đức ông lại tăng trưởng, gương mặt sáng đẹp hơn, mọi người đều quý kính. Cảm thấy như đã đầy đủ, ông lại đến gặp vị trưởng lão nói:
- Bạch tôn giả, qua mấy năm thực hành bố thí, quy y Tam Bảo, giữ gìn năm giới cấm và hành thập thiện, giờ đây con thấy công đức cũng đã tạm ổn, xin trưởng lão cho con một lời dạy, con phải làm gì để việc tu tập được tiến bộ hơn nữa.
Vị trưởng lão phán một câu xanh rờn:
- Con hãy cạo đầu xuất gia.
Thật ngạc nhiên là Anupubla cũng ngoan ngoãn làm theo, không thắc mắc nhiều. Vị công tử này có cái duyên thật kỳ lạ với trưởng lão, bất cứ điều gì ngài nói ông đều sống chết thực hành theo. Ông liền về nhà sắp xếp công việc, từ giã vợ con và vào xuất gia với vị trưởng lão. Đặc biệt như vậy. Nhưng đến khi bước vào đời sống xuất gia rồi thì những chuyện rắc rối bắt đầu xảy ra.
Vị tỳ kheo muốn từ bỏ đời sống xuất gia
Sau khi xuất gia, trưởng lão đã giao người đệ tử mới của mình cho hai vị giáo thọ, một vị dạy về giáo lý, một vị dạy về luật nghi. Giáo lý thì mênh mông vô cùng, từ Tứ Diệu Đế, Bát Chánh Đạo, Tứ chánh cần, Ngũ căn ngũ lực... Ai vào tu cũng đều phải học thật kỹ để biết đâu là đúng, đâu là sai và phải tu tập thế nào. Còn luật nghi thì nghiêm khắc, cấm không được làm điều này điều kia. Ông bước đi hơi nhanh – giới luật không cho phép, ông vừa đi vừa đánh tay cũng không được (đó là lý do mà người tu thường vờ cầm thứ gì trên tay để không đánh tay xa). Hoặc người cư sĩ đang ngồi đó thì không được đứng lại gần nói chuyện, vì người ta đang ngồi thì mình không đứng... Rất nhiều oai nghi cần giữ gìn như thế.
Càng ngày tỳ kheo Anupubla càng thấy gò bó, ông làm gì cũng có người đến nhắc nhở. Khi có một số Phật tử là bạn bè của ông ở kinh thành Savathi đi vào tinh xá gặp Phật và các trưởng lão, ông chạy ra ôm vai cũng không được vì người xuất gia không được ôm vai thắm thiết như thế.
Dù là người rất có công đức nhưng khi vào học giáo lý ông lại thấy quá mênh mông, rắc rối, không sao nhớ nổi, còn luật nghi thì chi li từng chút, điều gì cũng cấm không cho làm. Dần dần ông trở nên chán nản, đuối sức. Ông nghĩ: “Lúc còn là cư sĩ, ta có thể làm phước rộng rãi, thật là tự do thoải mái. Giờ bước vào đời sống tu hành sao ta thấy khổ quá, không được an lạc chút nào”. Thế là ông đến trình với vị trưởng lão rằng mình muốn hoàn tục, vị đó cũng biết rằng người này tiếp nhận giáo lý khó khăn mà giữ luật nghi lại thấy quá vất vả. Khuyên lơn mãi mà không được, vị trưởng lão đành đưa Anupubla đến gặp Phật. Đức Phật hỏi:
- Này Anupubla, tại sao con muốn hoàn tục?
- Bạch Thế Tôn, lúc sống đời cư sĩ và dùng tài sản của mình để bố thí cúng dường, con đã làm đầy đủ. Vâng lời trưởng lão, con cũng tập giữ giới và hành thập thiện rất tốt, con thấy an vui từng ngày, công đức tăng trưởng từng ngày, niềm an lạc lớn lên từng ngày. Cho đến khi trưởng lão dạy con hãy xuất gia, con cũng vâng lời mà từ bỏ thân quyến, bước vào đời sống tu hành. Tuy nhiên giáo lý mênh mông con không thể nào nhớ nổi.
Ta lưu ý rằng, thời đó không có kinh sách như bây giờ và các tỳ kheo phải học bằng cách ghi nhớ lại. Mỗi chiều, các vị thường đến gặp một giáo thọ và ngồi nghe vị này đọc lại một đoạn kinh, sau đó lặp đi lặp lại cho vị giáo thọ nghe. Nếu bị vấp thì phải đọc tiếp. Suốt buổi chiều cứ học đi học lại một đoạn kinh như thế để ghi nhớ, và vì học bằng cách đó nên mới gọi là “tụng kinh”.
Trong khi đó, lúc ở nhà ông rất sung sướng, nói một tiếng là có người thư ký ghi chép cho, không phải vất vả đọc tụng như thế này. Rồi ông nói tiếp về luật nghi:
- Bạch Thế Tôn, con cảm thấy đời sống cư sĩ tại gia thật là thoải mái, con không bị ngăn cấm bởi điều nào, chỉ cần giữ vài giới căn bản là không giết người, không trộm cắp, không tà dâm, không uống rượu, không nói dối. Còn bây giờ con nhúc nhích tay chân làm gì cũng bị ngăn cấm. Mỗi khi làm chuyện gì con đều sợ không biết có phạm luật hay không. Đưa cánh tay lên lấy đồ, con cũng không biết mình đã đưa tay đúng hay chưa... Luật nghi làm con quá khổ sở, vì thế con thấy rằng đời sống tại gia thảnh thơi hơn.
Đức Phật mới nói:
- Bây giờ con không cần phải học quá nhiều, không cần phải giữ quá nhiều giới, chỉ giữ một điều thôi. Nếu vậy con có ở lại tu tiếp không?
Anupubla thưa với Phật rằng nếu chỉ giữ một điều duy nhất thì ông sẽ ở lại tu, không hoàn tục nữa. Rồi Phật bảo ông hãy giữ một điều duy nhất là tâm của ông. Phật nói tiếp bài kệ: Tâm sâu xa khó thấy/Theo các dục quay cuồng/Người trí phòng hộ tâm/Nên được nhiều an lạc. Nhờ đó mà Anupubla yên tâm ở lại tu, sau đó truyện tích không nói tiếp rằng ông có đắc đạo hay không. Trong rất nhiều truyện tích, chúng ta hay nghe kể rằng sau khi Đức Phật dạy như thế, vị tỳ kheo thực hành như thế... thì được chứng Thánh quả, rất nhiều trường hợp như vậy. Chỉ riêng truyện tích này, ta không nghe nói đến kết quả, chỉ kể đến ngang đoạn Phật đọc bài kệ rồi vị tỳ kheo yên tâm ở lại tu mà thôi. Và cái không nói này thật là ý vị. Chúng ta sẽ phân tích câu chuyện:
Duyên thầy trò
Trước hết, công tử Anupubla rất có phước nên được sinh vào làm con của một chưởng khố giàu sang, rồi vì có duyên với vị trưởng lão nên hay tới lui viếng thăm, học hỏi. Như thế duyên thầy trò là một cái duyên đặc biệt bắt nguồn từ những kiếp xưa, không ai ép ai được.
Có những cư sĩ là đệ tử của một tinh xá, dù rất thích đường lối giáo lý của một ngôi chùa khác và thường về đó tu, nhưng lòng thì cứ nhớ tinh xá tha thiết. Thế là phải chạy về tinh xá. Sau này, người đó cứ học và tu theo giáo lý của ngôi chùa kia nhưng chỉ gắn bó với tinh xá mà thôi (Có người thắc mắc rằng cái duyên như thế là sao, chúng tôi nói việc này cũng tốt, không sao cả). Vì duyên thầy trò là duyên với tinh xá nên cứ về đó làm Phật sự, nếu có thể tham khảo thêm nơi khác để mở rộng đạo lý trong tâm mình thì cũng rất tốt.
Mà đạo Phật là phải như vậy, chứ không phải cứ gom về hết một mối, một người. Chúng tôi cũng thường khuyên những người đệ tử đã quy y với mình rằng, ai ở gần nơi nào và thuận tiện thì cứ phụng sự cho ngôi chùa nơi đó, đừng chỉ biết mỗi vị thầy bổn sư của mình. Dù ta quy y với vị nào không biết, nhưng hễ ta ở gần ngôi chùa của tỉnh nào, làng nào, xã nào thì cứ tới lui làm Phật sự ở đó. Bởi nhiều khi mình có duyên với chùa đó nên mới ở gần như vậy.
Bố thí là công hạnh căn bản
Công tử Anupubla không tìm đến Phật, không gặp gỡ các trưởng lão nổi tiếng mà chỉ tới lui thăm hỏi duy nhất một vị trưởng lão là bởi vì cái duyên quá khứ. Và vị trưởng lão này cũng rất lạ, không dạy ông hết một lần, cũng chẳng dạy các giáo lý cao siêu mà chỉ dạy từng chút một, sau vài năm thuần thục rồi mới nói tiếp điều khác.
Lời dạy đầu tiên là sử dụng tài sản hợp lý, trưởng lão đã bảo Anupubla hãy chia tài sản ra làm vài phần, thứ nhất bố thí cho người nghèo, thứ hai cúng dường Tam Bảo, thứ ba nuôi dưỡng gia đình, thứ tư để tái đầu tư.
Như vậy, biết bố thí là lời dạy căn bản, quan trọng ban đầu, không chỉ cho công tử Anupubla mà còn cho tất cả chúng sinh. Tại sao vậy? Vì nếu ta không mở được lòng mình ra, không móc được tiền túi để san sẻ với tha nhân thì ta chưa biết tu, tất cả mọi công phu tu hành đều là giả dối. Chúng ta phải nói thẳng như vậy. Bố thí là cánh cửa đầu tiên mà một người đệ tử Phật buộc phải vượt qua. Nếu chưa bao giờ lấy tiền cho ai, chưa vác gạo đem cho ai thì có nghĩa là ta chưa biết tu. Dù có nói những đạo lý cao siêu như Phật tánh, chân tâm, Đại thừa, Tiểu thừa... đều chỉ là giả dối. Hãy ghi nhớ điều này để xét lại mình và nhìn nhận về người khác. Từ nay, nếu ta thấy những người nói đạo lý vanh vách nhưng gặp chuyện phải giúp ai lại thờ ơ, ngần ngại, do dự thì ta biết ngay tất cả những lời đạo lý mà người đó nói ra chỉ là sáo rỗng, vì sao vậy? Vì nó không có căn bản của sự tu hành là bố thí. Đó là lý do vì sao vị trưởng lão dạy cho Anupubla về điều căn bản này trước tiên và ngày hôm nay chúng ta cũng phải thực hành theo như vậy.
Bố thí có hai cái lợi. Đầu tiên là khai mở tâm hồn chúng ta. Ai cũng biết rằng tu hành là sửa tâm, mà cánh cửa đầu tiên chặn tâm ta lại chính là sự hẹp hòi ích kỷ. Phải đánh vỡ cánh cửa này ta mới đi sâu vào tâm linh được. Do đó nếu chưa từng đưa tay ra giúp ai, nếu không biết xót xa trước nỗi khổ niềm đau của ai, thì bao nhiêu công đức trong tâm ta từ trước tới nay đều không hề có cái gốc, ngày nào đó chắc chắn sẽ đổ vỡ. Nên nói gì thì nói ta cũng phải bố thí trước đã. Như vậy cái lợi thứ nhất là về tâm.
Cái lợi thứ hai là về phước. Tức là có bố thí rồi thì cuộc đời ta mới thay đổi và chúng ta mới bớt cái khổ về vật chất được. Những người đời này được khá giả, giàu sang cũng đều do đời trước đã bố thí rất nhiều, nhưng như thế vẫn chưa đủ, vẫn chưa phải đã xong việc. Đời này họ vẫn còn phải tiếp tục huân tập hạnh bố thí này cho sâu dày thêm nữa thì mới có thể tiến sâu vào tâm linh được.
Chúng ta thấy rằng, khi mình quá nghèo thì tự nhiên giá trị của mình cũng bị kém đi. Dù có tài giỏi bao nhiêu, đạo mạo bao nhiêu, nhưng nếu ta mặc bộ đồ rách rưới và không có tiền ăn cơm thì ta vẫn bị coi thường, bị mất giá trị trước người khác. Nói vậy không có nghĩa là chúng ta xem thường người nghèo, mà đó là sự thật.
Sống trong thế giới vật chất này, phải mang cái thân vật lý này mà ta nghèo quá thì ta không có giá trị và ít được coi trọng, ta phải chấp nhận thực tế khắc nghiệt ấy. Vì thế điều đầu tiên để làm người có giá trị là xin đừng để mình rơi vào cảnh bần cùng.
Mà tại sao ta nghèo? Có nhiều nguyên nhân, nhưng nguyên nhân mà mọi người thường nói đến nhất là vì đời trước bỏn xẻn, không chịu giúp ai. Tuy nhiên, sự thực lại không hẳn vậy, nhiều người đời trước rất rộng rãi tử tế mà đời này vẫn nghèo. Ví dụ, có người đời trước là một thầy tu, được hưởng sự cúng dường của đồ chúng và tâm người này không xấu, khi cần giúp ai cũng giúp. Tiếc là người này chỉ lo tu phần mình, sự đóng góp cho đạo cho đời quá ít trong khi những gì mình hưởng thụ lại quá nhiều. Thế là kiếp sau buộc phải nghèo. Cái nghèo này không đến từ nghiệp nhân bỏn xẻn mà từ việc thụ hưởng nhiều hơn cống hiến. Hoặc có người đời trước tương đối khá giả, cũng hào phóng rộng lượng nhưng có nhược điểm là hay xài bậy, cho không đúng người phải cho, mua không đúng món cần mua. Sang đời sau, tâm người này vẫn tốt, vẫn rộng rãi vì bản chất từ kiếp trước rớt lại, tuy nhiên họ vẫn phải nghèo do đã sử dụng đồng tiền sai lầm.
Trở lại câu chuyện trên, vị trưởng lão dù biết công tử Anupubla là người giàu có nhưng vẫn phải dạy về hạnh bố thí để ông mở tâm ra. Và chỉ khi chúng ta mở tâm mình ra rồi thì mới có thể đi sâu vào tâm linh giải thoát được.
Một vài đệ tử từng than thở với chúng tôi rằng: sao theo thầy vất vả quá, phải làm bao nhiêu công đức, bao nhiêu việc thiện, rồi lo cho huynh đệ tu hành... đủ thứ. Chúng tôi đã trả lời: “Thôi kệ, ráng theo thầy cực khổ hết kiếp này, rồi kiếp sau thì sao? Cực nữa. Bởi đã là đệ tử Phật thì không có chuyện tu hết kiếp này rồi kiếp sau hưởng. Kiếp này vất vả, kiếp sau vất vả nữa, kiếp sau nữa vất vả tiếp. Đó mới là đệ tử Phật”. Chúng ta không bao giờ được cho phép mình có một ngày một giờ nào đó nghĩ đến việc thụ hưởng cho cá nhân và mãi mãi vô lượng kiếp về sau cũng như thế. Kiếp này ta tu tập vô số hạnh lành, chịu cực, chịu khổ để thương yêu, nâng đỡ chúng sinh và xây dựng bảo vệ Phật Pháp, sang kiếp sau khổ hơn, kiếp sau nữa lại càng cực nhọc... Nghĩa là càng có phước, càng có tiền nhiều hơn, địa vị lớn hơn thì càng phải vất vả hơn và ta chấp nhận sự vất vả đó. Mà phải như vậy thì tâm ta mới mở ra cho đến vô lượng vô biên được.
Vì có Phật nên nguyện lòng tinh tiến
Dẫu gian nan vẫn tận hiến hy sinh Tạo phúc duyên dám quên cả thân mình Nào có tiếc chút bóng hình hư ảo...
Tóm lại, lợi ích thứ nhất của bố thí là giúp ta mở tâm ra, để bắt đầu đi vào tâm linh. Lợi ích thứ hai là bố thí giúp ta có phước để sống một đời tương đối thoải mái và có giá trị trong cuộc đời.
Gắng tạo phước để chuyển nghiệp
Nhưng nếu bây giờ ta lỡ rơi vào hoàn cảnh quá nghèo thì phải làm sao? Hãy cố gắng làm phước để chuyển cái nghèo của mình, chứ đừng hy vọng nhờ vào bất cứ sự cầu nguyện nào đó mà ta có thể giàu lên. Không bao giờ có chuyện như vậy.
Từng có người hỏi chúng tôi: “Con đang rơi vào bế tắc, khốn cùng, không còn tiền bạc vốn liếng nữa, xin thầy hãy cầu nguyện giúp con”. Chúng tôi cũng chịu thua. Vì sao vậy? Đây là tính chất rất lạ của nhân quả.
Có những người bị tai nạn, có khi thấy cái chết đã cận kề nhưng dùng sức chú nguyện của đại chúng rồi vẫn chuyển được nghiệp và vượt qua tình thế nguy hiểm. Nhưng với người nghèo thì chú nguyện kiểu gì cũng không bao giờ giàu lên được. Suốt bao nhiêu năm tu hành, chúng tôi đã quan sát điều này và thấy rất đúng.
- Thưa thầy, con bị vỡ hụi, xin thầy chú nguyện cho con.
- Thầy không chú nguyện đâu, thầy chỉ cầu nguyện thôi, con cố gắng làm ăn, sau này có tiền về trả nợ lại cho mọi người.
Chỉ vậy thôi, chứ cái phước về tiền bạc vật chất gần như là cố định. Nên chúng tôi chỉ khuyên mọi người rằng: đừng để đến lúc mình bị dồn vào cảnh khốn cùng mà hãy gắng làm phước ngay từ bây giờ. Vì đến lúc ta quá nghèo rồi thì hầu như không ai cứu được cả. Người gặp nạn thì chúng ta cầu nguyện còn có thể qua được, chứ một khi đã nghèo rồi thì không thể cầu nguyện cho giàu lên nổi. Sự khánh kiệt về kinh tế chỉ còn một lối thoát duy nhất là phải bố thí, giúp người, tạo phước từng chút ngay trong hoàn cảnh khó khăn hiện tại mà thôi.
Dù còn trong khốn khó
Vẫn cố gắng không ngừng
Làm từng chút việc lành
Đắp xây nền công đức...
Hãy biết ơn cái nghèo
Sống trên đời, thà rằng ta giàu mà sống đơn giản còn hơn là bị rơi vào cảnh nghèo và không còn lựa chọn nào khác ngoài việc phải sống đơn giản. Nhưng nói vậy không có nghĩa là ta lên án cái nghèo, thật sự chúng ta phải biết ơn cái nghèo, bởi chính cái nghèo đã dạy ta rất nhiều bài học. Người biết tu cũng là người vui được trong cái nghèo. Vì thế, nếu một lúc nào đó nghiệp buộc ta phải nghèo thì ta vẫn an vui trong đó và xem như là một điều thú vị. Tại sao vậy? Có phải ta nói như thế để tự an ủi không? Không phải, mà vì sống nghèo cũng là một triết lý riêng.
Người giàu mà sống được như một người nghèo là rất tốt. Nhưng lỡ như nhân quả buộc mình phải nghèo thật thì ta hãy gắng tạo phước để 5 năm, 10 năm sau ta vượt qua. Và ngay lúc đang nghèo, ta vẫn có cách để sống cho đẹp, cho thanh thản và có phẩm giá. Ta cũng biết ơn những ngày tháng chật vật khổ sở vì nhờ đó mà ta biết cảm thông với người nghèo. Sau này nếu cuộc sống mình khấm khá lên, ta sẽ biết thương họ một cách sâu sắc hơn.
Nghèo cũng là cơ hội cho ta tập sống tri túc. Tri túc nghĩa là biết đủ, không đòi hỏi những điều vượt quá cái phước của mình. Có một gia đình người Việt sống ở Mỹ, mỗi mùa hè người mẹ thường dắt những đứa con về Việt Nam và ở lại chùa chúng tôi để chúng được tu tập đạo đức. Người mẹ than thở rằng những đứa con của cô hay đòi mẹ mua sắm món này món kia cho bằng với bạn bè trong lớp, trong khi một mình cô phải nuôi cả bốn đứa con, không thể lo xuể. Khi không có được món mình thích, chúng buồn và trách rằng tại sao mình phải đầu thai vào bụng mẹ để bây giờ muốn gì cũng không được, sao không sinh ra trong gia đình giàu có để muốn gì được nấy. Lúc đó chúng tôi không đem nhân quả ra nói mà chỉ gọi những đứa trẻ đến kể chuyện: “Ngày xưa thầy cũng nghèo, sau này xuất gia có những giai đoạn thầy phải sống trong cánh đồng vắng, ở đó phải trồng khoai lang, luộc khoai lang giã nát ra rồi đem phơi khô bỏ trong lu cất, đến khi nào cần ăn sẽ lấy một nắm khoai lang bỏ vào tô chế nước vào cho nó nở ra. Ngoài ra không còn gì để ăn. Rồi khi trồng được ít lúa, làm ra được mấy thùng gạo thì lại thấy một gia đình quá nghèo trong khi nhà lại dột nát, cần sửa ngay. Thế là thầy đem gạo đến cho hết để phụ họ sửa cho xong căn nhà luôn”. Chúng tôi nói tiếp: “Các con cũng vậy, khi mẹ mình nghèo thì phải biết thông cảm. Và trong cái nghèo đó, con hãy sống tri túc, không đòi hỏi, vậy mà sẽ vượt lên được, chứ đừng đau khổ vì mình nghèo. Tại sao người ta đau khổ trong cái nghèo? Bởi người ta đòi hỏi những điều vượt quá khả năng, quá cái phước của mình”. Nghệ thuật sống trong cảnh nghèo rất đáng quý, chúng ta sẽ bàn sâu trong một bài giảng khác.
Chúng ta cứ phải nhắc đi nhắc lại về hạnh bố thí bởi đây là một công hạnh cực kỳ quan trọng ở buổi đầu tu hành. Nên mặc dù người công tử đã rất giàu nhưng trưởng lão vẫn dạy phải thực hành bố thí trước là vì vậy.
Một đất nước hạnh phúc
Từ việc giàu nghèo của từng cá nhân, chúng ta sẽ bàn một chút về chuyện giàu nghèo của một đất nước. Báo chí hay đặt vấn đề rằng đất nước ta không hẳn là nhỏ, người Việt Nam bản chất thông minh, giỏi giắn; đất nước không ít tài nguyên và chúng ta cũng có nhiều cơ hội... vậy mà nước ta vẫn còn nghèo. Nguyên nhân do đâu? Sau đó nhiều người cũng viết bài gửi về góp ý, bài nào nghe cũng cảm động. Đặc biệt có người viết rằng mỗi ngày chúng ta hãy làm một việc tốt cho đất nước.
Ai cũng biết Việt Nam có nền văn hóa truyền thống thật đẹp, nhưng để gìn giữ nền văn hóa đó lại không phải chuyện dễ dàng nếu ta nghèo. Bởi một khi đã nghèo thì ta buộc phải mở cửa mời các nước khác vào, mà khi họ đem tiền đến thì họ cũng đem theo cả văn hóa của nước họ theo và chính điều này sẽ làm ta thay đổi.
Một nhà phân tích Tây phương đã nói rằng người Việt Nam các bạn tiếp thu cái tốt rất nhanh nhưng tiếp thu cái xấu cũng rất lẹ. Nói rằng chúng ta nắm bắt cái tốt nhanh bởi các kỹ thuật mới ta đều chớp bản quyền vào làm ngay, khó bao nhiêu cũng làm được. Nhưng ngược lại, những vũ trường thác loạn có ma túy, ăn mặc hở hang, những cuộc vui thâu đêm... ta cũng học theo mau chóng. Hoặc một ca sĩ nước mình lên hát thì ta thờ ơ, nhưng nếu ca sĩ Hàn Quốc đến là ta đổ xô đi mua vé, giá cao bao nhiêu cũng mua. Điều này chứng tỏ tâm lý vọng ngoại trong người trẻ là rất lớn. Nhưng muốn bảo vệ nền văn hóa tốt đẹp của dân tộc thì dân ta phải giỏi, nước ta phải giàu có hùng mạnh về kinh tế trước đã.
Tuy nhiên, chúng ta cần lưu ý, một đất nước giàu không có nghĩa là đất nước đó hạnh phúc. Hai khái niệm này khác nhau. Bao nhiêu năm qua các quốc gia trên thế giới đã hiểu lầm về điều này rồi thi nhau làm giàu để được hùng mạnh về chính trị, về quân sự hay ảnh hưởng ngoại giao. Duy chỉ có một quốc gia Bhutan đã đi ngược lại. Họ cho rằng đất nước giàu có khác với đất nước hạnh phúc, họ không nhắm đến mục tiêu trở thành nước giàu mà lại tìm cách để người dân được sống thanh thản, hạnh phúc nhất mà thôi. Điều này vua Bhutan đã nói từ rất lâu nhưng phải tới thời gian gần đây, các nhà kinh tế, chính trị mới ngỡ ngàng nhận ra.
Khi tiến hành các cuộc điều tra về đời sống cũng như tâm lý của người dân ở nhiều quốc gia trên thế giới, người ta nhận thấy tại những nước được gọi là giàu có, hùng mạnh nhất như Mỹ,... thì tâm lý người dân lại vô cùng bức xúc, nhiều xung đột trong cuộc sống, tỷ lệ tự tử cao, gia đình đổ vỡ, trẻ em ương bướng... Bệnh viện tâm thần và nhà tù ngày càng nhiều. Nghĩa là cuộc sống rất bất an. Và nhìn vào thực tế này, nhân loại mới phát hiện ra rằng giàu có và hạnh phúc không phải luôn song hành cùng nhau.
Nhiều nhà điều tra cũng đi tìm đến những đất nước nghèo hơn, nơi người dân sống hài hòa với thiên nhiên, với lối xóm, bạn bè, thân quyến hơn. Và họ thấy người dân ở đó rất ổn định về tâm lý, rất hiếm trường hợp tự tử. Lúc đó, họ mới cảm nhận rằng dường như đây mới là hạnh phúc.
Nhưng tiếc là thế giới không nhận ra điều này sớm hơn nên tất cả đã lỡ leo lên một cuộc đua không có đích đến cuối cùng, cũng không có người thắng cuộc cuối cùng. Trong những cuộc đua bình thường, chúng ta luôn có một đích đến cố định. Nên dù thua hay thắng thì sau khi hoàn thành mục tiêu ấy, ta cũng sẽ được nghỉ ngơi, được trở lại cuộc sống bình thường với bạn bè, thân quyến. Nhưng cuộc đua về kinh tế trên thế giới thì ngược lại – hoàn toàn không có đích đến. Chúng ta chỉ biết cắm đầu chạy cho nhanh và làm sao vượt qua người bên cạnh. Nhưng đến khi nhìn sang bên mà thấy mình thắng đối phương rồi thì cũng không được dừng lại, vẫn phải tiếp tục chạy nếu không muốn kẻ khác vượt hơn mình. Ai không chịu nổi thì phải tự tử hoặc bị gạt sang một bên. Một cuộc đua không có đích như vậy liệu có sung sướng hay không? Không, mệt mỏi vô cùng. Quả thực, các nhà chính trị đã theo đuổi một triết lý sống sai lầm và đẩy thế giới vào một cuộc đua không có điểm dừng, cũng chẳng có lối thoát.
Như vậy, những cuộc chạy đua làm giàu như thế khiến cho người dân căng thẳng, bất an, không còn chút thảnh thơi trong tâm trí. Tuy nhiên, nếu đất nước rơi vào cảnh khốn cùng, nghèo khó quá mức thì cũng gây ra xung đột, bất an, đau khổ không kém. Vì thế, việc chúng ta quá chú trọng làm giàu là sai lầm, nhưng để mình mất phước đến nỗi rơi vào cảnh nghèo túng, bần cùng cũng không đúng. Do đó, chúng ta biết làm phước nhưng không lấy cái giàu làm mục tiêu, cũng đừng để cho cái nghèo hành hạ mình. Nếu có cơ hội giúp người, bố thí thì ta cứ thong dong, thanh thản mà làm, chứ đừng hăm hở bố thí vì mục tiêu làm giàu bởi đó cũng là một mục tiêu sai lầm. Triết lý của chúng ta là như vậy.
Khi ta quá nghèo thì cái nghèo ấy cũng dằn vặt ta ghê gớm. Ví dụ, làm sao ta có thể ngồi thiền khi một lát nữa đến giờ trưa mình không có gì để ăn, vợ con mình cũng phải chịu đói. Điều đó hoàn toàn không thực tế. Ít nhất, chúng ta phải đủ ăn trong một tháng, một năm thì mới yên tâm bắt chân lên ngồi thiền được. Đó là quy luật bắt buộc của cuộc sống.
Nhưng làm sao để ta giàu lên và bằng cách nào một quốc gia có thể phát triển hưng thịnh lên được? Có hai yêu cầu: Thứ nhất là người dân trong nước phải thương nhau mà giúp nhau, thứ hai là quốc gia đó phải giúp đỡ những nước anh em còn khó khăn hơn mình. Các quốc gia hay đi viện trợ nước khác không ngờ lại vô tình tạo được cái phước, và chính cái phước ấy khiến họ ngày một vượt lên. Còn nước nào cứ nhận viện trợ mãi thì bị mắc nợ thế giới, đây là một điều đau lòng. Ông bà xưa từng dạy: “Của biếu là của lo, của cho là của nợ”. Do vậy, khi người ta cho mình mượn tiền hoặc viện trợ cho mình thì ta phải hiểu đó là một nỗi đau, một gánh nặng.
Đất nước chúng ta trước đây cũng đã viện trợ bao nhiêu tấn gạo cho những quốc gia khó khăn, hoặc gửi người đi làm nhiệm vụ cứu trợ, giữ gìn hòa bình ở những nước xảy ra thiên tai hay bất ổn an ninh. Hay gần đây nhất, để hỗ trợ các nước trong khu vực và trên thế giới vượt qua khó khăn khi ứng phó với đại dịch COVID-19, Nhà nước ta đã có những hành động thiết thực, hỗ trợ tích cực nhiều thiết bị, vật tư y tế cho các nước như Anh, Pháp, Đức, Ý, Thụy Điển,... Đây là những gì tốt nhất mà Chính phủ Việt Nam có thể chia sẻ được trong bối cảnh nước ta cũng đang có nhu cầu rất lớn về các trang thiết bị, vật tư y tế để phòng, chống dịch... nhưng như thế vẫn chưa đủ. Ước mơ của ta là mỗi người hãy cố gắng một chút để cả nước mình vượt lên, rồi mai này Việt Nam ta sẽ đủ khả năng giúp đỡ lại cho thế giới nhiều hơn nữa. Đây cũng là ước mơ chân chính, cao đẹp của một người có trí tuệ và tin hiểu nhân quả.
Bố thí nhưng đừng liều lĩnh
Bố thí là công hạnh căn bản của sự tu hành nhưng bố thí không có nghĩa là bất chấp, liều mạng. Nhiều Phật tử nghe chúng tôi thường khuyến khích làm phước nên đã làm phước một cách liều lĩnh và khiến chúng tôi phải phiền trách rất nhiều lần.
Vậy làm phước như thế nào mới đúng? Chúng ta phải cân đối phần làm phước với tài sản của gia đình và phải chu toàn trách nhiệm với gia đình trước. Bởi trách nhiệm với gia đình là một đạo đức quan trọng. Ta không thể bỏ đói con mình để đem gạo sang cho nhà hàng xóm được. Việc này không gọi là làm phước, mà là sự sai lầm và có lẫn cái ác độc trong đó.
Với người giàu, bố thí thường dễ hơn việc giữ giới
Lời dạy thứ hai của vị trưởng lão dành cho công tử Anupubla là hãy quy y Tam bảo, giữ gìn năm giới cấm và hành thập thiện.
Đến đây, nhiều người sẽ thắc mắc: Vậy giữa giữ giới và bố thí, việc nào khó hơn? Thông thường chúng ta nghĩ rằng bố thí khó hơn, vì “đồng tiền liền khúc ruột”. Móc tiền ra đưa cho người khác có vẻ khó khăn hơn là chỉ cần giữ mình không làm điều sai.
Nhưng tại sao vị trưởng lão lại dạy Anupubla bố thí trước rồi mới dạy giữ giới sau? Bởi công tử này là người giàu nên việc bố thí rất dễ, mà giữ giới mới là khó. Còn với người nghèo thì ngược lại, giữ giới dễ mà bố thí khó. Cho nên, khi gặp người nghèo, ta hãy khuyên họ trước hết phải giữ giới, quy y Tam bảo, còn khi gặp người giàu, hãy khuyên họ bố thí trước.
Người giàu dễ bố thí hơn bởi kiếm đồng tiền là điều không khó với họ, nhưng nếu buộc họ không được rượu chè, không được có nhiều vợ, không hưởng thụ thì thật khó khăn. Vì thế, nếu ngay từ ban đầu trưởng lão này khuyên Anupubla phải giữ năm giới, chấm dứt rượu chè và thê thiếp... thì ông sẽ không chấp nhận được vì chưa đủ cái phước để giữ giới, trong khi những lạc thú nơi cuộc sống của ông lại quá tràn ngập.
Tuy nhiên, nhờ quãng thời gian mấy năm thực hiện hạnh bố thí nên cái phước trong tâm ông được nhân lên và bỗng nhiên ông có sức mạnh để giữ giới, khước từ những cuộc vui động loạn. Đến lúc này ông mới làm được. Chứ nếu ba năm trước, trưởng lão buộc ông giữ giới thì có lẽ ông sẽ bỏ không đến tinh xá nữa.
Quá trình dạy dỗ Anupubla cũng thể hiện trí tuệ rất lớn của vị trưởng lão. Ngài dạy rất ít, cho Anupubla đi rất chậm nhưng thật chính xác. Nhân đây ta cùng hiểu thêm một nhân quả của tâm, là phải có phước thì ta mới giữ giới nổi.
Trong câu chuyện trên cũng vậy, vị công tử nhờ vâng theo lời trưởng lão nên thực hành hạnh bố thí thuần thục, sau đó mới có thể bước lên mức độ khó hơn là dùng ý chí để giữ giới. Mà giữ giới nghĩa là gì? Nghĩa là không hưởng thụ, biết kiềm chế lại. Với người giàu thì việc giữ giới khó hơn bố thí rất nhiều.
Chúng ta đọc báo thấy một số quan chức tham nhũng nên rất giàu, mua nhiều xe sang, tậu biệt thự, tiêu tiền rất rộng rãi, ‘bo’ cho người nhân viên 100 đô là chuyện thường... Nhưng nếu bây giờ ta bắt họ đừng nhậu nhẹt, đừng trai gái nữa thì họ có thanh thản làm theo không? Không bao giờ. Bố thí được nhưng giữ giới không được, đa phần con người là như vậy.
Như vậy, có người giữ giới được nhưng không bố thí được, có người bố thí được mà không giữ giới nổi. Hai hạng người này chỉ tốt ở một khía cạnh nào đó nên chắc chắn không phải là Thánh. Bởi một bậc Thánh phải vừa rộng rãi bố thí mà vừa giữ mình trong sạch, không hưởng thụ, còn người tốt trên đời thì được cái này mất cái kia. Vì thế vị trưởng lão phải dạy Anupubla về hạnh bố thí trước, sau khi thuần thục rồi mới dạy thêm về giữ giới để ông có thể đặt từng bước trên con đường làm Thánh.
Ít ham muốn không đồng nghĩa với thụ động lười biếng
Có ý kiến cho rằng: Việt Nam nghèo vì người Việt phần lớn theo đạo Nho, đạo Phật nên ít ham muốn, mà ít ham muốn thì cũng không phấn đấu, cho nên bản thân họ nghèo và đất nước cũng nghèo theo. Lý luận như thế thật là sai lầm. Phải hiểu rằng người theo đạo Phật không hưởng thụ vị kỷ nhưng lại sống rất vị tha. Cái ham muốn cho bản thân họ rất ít nhưng khát khao cống hiến cho cuộc đời thì lại ngập tràn. Chính những con người như thế mới giúp cho quốc gia giàu có, thịnh vượng lên được.
Nhưng lại có người đặt vấn đề: “Nếu người theo đạo Phật tốt như thế, ít ham muốn, ít hưởng thụ và thường hay giúp người thì họ phải là động lực cho cả đất nước tiến lên. Vậy tại sao người Việt theo đạo Phật rất đông mà đất nước vẫn nghèo?”. Câu trả lời là bởi vì nhiều trăm năm qua chúng ta được học một đạo Phật phiến diện, chỉ chú trọng một mặt mà thôi. Nói cách khác là Đức Phật dạy ta Bát Chánh Đạo đầy đủ 8 mặt nhưng ta chỉ lấy một mặt ra tu nên chính mình nghèo và cả nước mình cũng nghèo theo. Vậy tu đủ 8 mặt của Bát Chánh Đạo nghĩa là sao? Nghĩa là phải có cái chánh nghiệp (làm phước).
Biết bao nhiêu việc tốt
Khắp ba cõi sáu đường Là chánh nghiệp phi thường Thành vô biên phước báo...
Nhiều vị tông sư, nhiều pháp môn trong đạo Phật đã dạy người tu cứ tập trung đào xới tâm linh mà không lo vun bồi chánh nghiệp, tức là không cần cù tạo phước.
Thế nên rất nhiều đệ tử Phật không màng tạo phước, bố thí, giúp người, dù bản thân họ thì sống khắc kỷ ít ham muốn. Mấy trăm năm qua chúng ta đã đi theo một đạo Phật như thế, nên ta bị thiếu một mảng quan trọng là công đức và điều này khiến đạo Phật không còn đúng như lời Phật dạy nữa.
Vì vậy, ngày hôm nay chúng ta phải đi tìm lại Bát Chánh Đạo như lời Phật dạy, tức là bản thân ta giữ giới, tu tập tâm linh là đúng một phần, nhưng bên cạnh đó ta còn phải rất nhiệt thành cống hiến hy sinh cho cuộc đời. Và chính cái phước từ đời sống vị tha này sẽ giúp bản thân ta vượt lên mà cả đất nước cũng khá hơn.
Vậy nếu ai hỏi mình tu theo tông nào, chúng ta sẽ trả lời thế nào?
- Phải anh tu Tịnh độ không?
- Không.
- Có lẽ anh tu Thiền?
- Không.
- Vậy chắc theo Mật tông?
- Không. Tôi tu Bát Chánh Đạo, đầy đủ 8 mặt như Phật đã dạy.
Như thế là chuẩn nhất, lợi mình lợi người đầy đủ, không còn tông nào cả. Đã đến lúc ta tìm lại đúng con đường của Phật – con đường đầy đủ Bát Chánh Đạo để tu hành.
Tại sao người giàu thường khó xuất gia?
Công tử Anupubla sau mấy năm giữ gìn giới cấm, sống nghiêm túc khắc kỷ, bớt ham muốn, không rượu chè bê tha, vẫn duy trì hạnh bố thí... thì cái phước tăng lên một lần nữa. Ông lại đến xin trưởng lão chỉ dạy, lần này trưởng lão bảo ông hãy đi xuất gia luôn. Tức là vị trưởng lão thấy cái phước của người này đã đủ nên mới đẩy ông vào đời sống xuất gia để chuyên tâm tu hành. Còn nếu cứ ở đời, không đi sâu vào tu tập thì cũng chỉ là một người tương đối tốt, cũng có phước và kiếp sau được lên cõi trời hưởng phước. Khi mãn phước cõi trời sẽ lại sinh xuống cõi này hưởng phước tiếp... Cứ luẩn quẩn trong luân hồi như thế, không thể trở thành một bậc Thánh giải thoát được. Vì thế vị trưởng lão đã bảo người này hãy xuất gia. Do đời xưa có cái duyên đặc biệt gì đó với trưởng lão nên Anupubla cũng ngoan ngoãn làm theo, không phân vân nhiều.
Khi quyết định xuất gia thì trước hết Anupubla phải bỏ ai? Bỏ bao nhiêu bà vợ, bao nhiêu đứa con, bỏ luôn cả gia tài để sống gò bó thúc liễm, thức khuya dậy sớm. Ngủ sớm không ai cho, “giờ này mà ngủ gì, dậy ngồi thiền”, buổi khuya đang ngon giấc cũng bị dựng dậy công phu, trong khi nếu ở nhà sống thoải mái, muốn ngủ giờ nào cũng được. Rồi đến lúc tọa thiền thì chân tê, lưng đau nhưng không được nhúc nhích, tính xả thiền mà liếc qua các sư huynh thấy ai cũng ngồi yên phăng phắc nên cũng không dám động đậy. Lúc đó tâm ông chưa nhập được vào định nên cái bứt rứt khó chịu nơi thân thể khiến ông cảm thấy thật mệt mỏi. Không những thế, hễ ông làm điều gì cũng bị nhắc nhở, ngăn cấm, nên ông lại càng cảm thấy việc tu hành thật đau khổ chứ chẳng sung sướng chút nào.
Qua đây, chúng ta thấy rằng những người xuất gia (người thật tu, còn người giả tu thì không nói) mà tu hành đàng hoàng và an vui được trong giới hạnh, trong giới luật thì ta phải biết rằng họ là những con người vĩ đại chứ không đơn giản. Phật tử vì không được học luật nghi nên không biết sự kỹ lưỡng, khắt khe trong đó. Còn những người tu phải nép mình trong giới luật và bị ngăn cấm rất nhiều nhưng vẫn tu hành nghiêm túc... thì thực sự rất đáng khâm phục.
Trên thực tế cũng có những người xuất gia vì thấy các thầy tu đi đâu cũng được cung kính cúng dường. Tuy nhiên, do những người này xuất gia với mục tiêu sai lầm nên không lâu sau đời tu sẽ gãy đổ, hoặc họ phải gắng gượng tu giả dối. Còn những người thất tình đi tu thì sao? Còn thê thảm hơn nữa. Mỗi khi tụng kinh, ngồi thiền... người này cứ gọi tên ai đó chứ chẳng hề nhớ đến giáo pháp. Rồi đến khi cơn thất tình đi qua, người này sẽ để lại cho vị thầy một lá thư và lặng lẽ bỏ chùa đi mất, quay lại với thế tục. Đó là kết cục của những người tu không có lý tưởng, còn những người thật tu, an vui được trong giới luật thì đều đáng để ta kính trọng cả.
Trong câu chuyện trên, vị trưởng lão đã khuyên Anupubla xuất gia do thấy công đức người này đã tăng trưởng, phải đẩy đi luôn để ông được làm Thánh. Vậy mà khi vào tu ông vẫn bị sốc, không chịu nổi. Điều này có nghĩa là người quá giàu vào xuất gia cũng không hề dễ dàng.
Chúng tôi đã từng gặp những trường hợp như vậy: Có gia đình rất giàu dẫn đứa con lên chùa chúng tôi xin được xuất gia, nhưng chỉ mới làm cư sĩ thôi mà đã đụng chạm rất nhiều trong chúng, bức xúc đủ chuyện. Vì ở nhà được nuông chiều đã quen, đến khi vào chùa, bị buộc phải theo nề nếp nghiêm khắc nên khó chịu ngay. Mà đã khó chịu rồi thì bắt đầu nghĩ người này xấu, kẻ kia không tốt, rồi kết tội người đi trước mình là xấu, như thế thì cái phước của mình còn không? Không, và vì không còn phước nên chẳng bao lâu sau là bỏ chùa đi luôn vì một chuyện rất đơn giản. Cái khó của người giàu khi bước vào sự tu hành trong chùa là vậy.
Không hưởng thụ để dồn phước vào tu tập tâm linh
Vị công tử trong câu chuyện trên do đã quen với gia cảnh giàu sang, sung sướng nên khi vào tu liền bị sốc, đến lúc không còn chịu nổi thì đành xin hoàn tục. Trước đó những huynh đệ đồng tu đã khuyên lơn rất nhiều nhưng không thành công nên mới dắt ông đến trình với Phật. Ông khăng khăng rằng Phật đã dạy đi tu để thoát khổ nhưng sao ông thấy đi tu còn khổ hơn ngoài đời, chi bằng quay về làm một cư sĩ hộ đạo, làm phước vậy mà lại hạnh phúc hơn.
Các vị giáo thọ đã phân tích rằng: “Người có trí thì luôn từ chối hưởng thụ để quyết tâm giữ giới. Vì sao vậy, vì hưởng thụ làm hao tổn cái phước từ thân đến tâm. Trong khi đó, một người phải đầy đủ phước từ thân đến tâm thì mới có thể chứng đạo và trở thành bậc Thánh được. Người đời dù sống thế nào cũng chắc chắn vẫn còn hưởng thụ, chỉ khi nào xuất gia tu hành mới tuyệt đối không hưởng thụ. Và nhờ đó mà ta giữ được cái phước để một ngày kia tâm linh được khai mở, đạt được sự giác ngộ và trở thành bậc Thánh vĩ đại. Nên trong giới luật ngăn điều này cấm điều kia chẳng qua cũng là để ta đạt được trình độ tuyệt đối không hưởng thụ. Vì thế, nếu con thấy điều này là khó khăn và muốn lui lại đời sống thế tục thì vĩnh viễn con không giải thoát được...”.
Đây cũng là lý do tại sao người tu phải giữ giới và khước từ sự hưởng thụ. Trong cuộc sống, con người có cơ hội hưởng thụ trên rất nhiều hình thức. Chúng ta sẽ không liệt kê ở đây mà để cho mọi người tự nhìn lại bản thân xem ta đang hưởng thụ những gì. Và cũng xin nhớ thêm rằng, hễ còn đắm say lạc thú trần gian thì ta không thể tích đủ cái phước tâm linh để mai này đắc thành Thánh quả cao siêu được, đó là nguyên tắc.
Đừng lan truyền một đạo Phật phiến diện
Mặc dù các trưởng lão khuyên bảo rất quyết liệt nhưng vẫn không thể lay chuyển được Anupubla, cuối cùng các vị đành dắt ông đến gặp Phật. Đức Phật biết người này mấy tháng qua đã mệt mỏi và chán nản đến tột cùng, bây giờ nếu bảo ông gắng giữ giới nữa thì chắc chắc ông không làm nổi. Vì thế Phật mới nói: “Bây giờ ông không cần giữ giới, cũng không phải học đạo lý nữa mà chỉ làm một việc là giữ cái tâm mà thôi”. Nghe vậy ông thấy có lý, nghĩ rằng chỉ giữ một cái thôi thì chắc mình làm được và ráng ở lại tu. Không ngờ “một việc” đó lại chính là cái gốc. Trong kinh không nói ông có chứng đạo hay không, mà chỉ dừng ngang đây. Chúng ta hãy cùng phân tích ý nghĩa trong câu nói này của Phật.
Ví dụ nếu bây giờ có ai nói rằng từ đây ta không cần bố thí, cúng dường, không cần đi chùa, tụng kinh, lễ Phật... không làm gì cả, chỉ giữ tâm thôi, thì ta có tin được không? Coi chừng bị lừa, vì hễ giữ tâm được rồi thì phải làm sao? Phải đi chùa, lễ Phật, tụng kinh, sám hối, bố thí, cúng dường, ngồi thiền... rất nhiều việc phía sau. Nghĩa là, khi ta giữ được cái tâm thì một nghìn chuyện khác sẽ xuất hiện ra buộc ta phải làm. Nhưng trong hoàn cảnh này Phật thu gọn lại, chỉ nói cái gốc là ráng giữ tâm để Anupubla không chán nản nữa. Và nhờ đó mà ông yên lòng, đảnh lễ Phật về tu tiếp. Lý do là như vậy.
Tuy nhiên, nhiều người sau khi đọc đoạn kinh này lại hiểu không kỹ rồi bắt đầu lan truyền một đạo Phật phiến diện, đi đâu cũng kêu gọi:“Tu theo đạo Phật là đừng làm gì rườm rà cả, chỉ cần giữ cái tâm mình thôi là chắc chắn sẽ đắc đạo, ngày xưa Phật đã dạy rõ ràng như thế”. Nếu chúng ta bắt gặp những luận điệu này, hãy thử đặt câu hỏi rằng: Nếu chỉ đơn giản như vậy thì Phật có cần thuyết muôn nghìn kinh điển không? Không. Tu hành không dễ dàng như thế. Chân lý không bao giờ phiến diện, một chiều, một mặt và theo đạo Phật thì chân lý ít nhất phải gồm 8 mặt (Bát Chánh Đạo). Từ 8 mặt này nếu phân tích, chia chẻ ra sẽ thành tám nghìn mặt, cực kỳ chi li. Tức là, có những điều mà trong kinh không hề dạy nhưng nếu có trí tuệ thì ta phải biết tự mình làm cho đúng.
Ví dụ trong con hẻm nhỏ nơi mình sống đang có một đám tang. Vì nhà chật chội nên gia quyến phải để quan tài sát ngoài cửa, bàn thờ cũng ngay cửa, mọi người đi viếng phải ngồi tràn ra con hẻm. Vì có việc nên ta buộc phải đi ngang qua, và nếu lúc đó ta vô tư rú ga chạy vèo qua thì mình có trí tuệ không? Không, và cũng không có đạo đức nữa. Mà trong kinh có dạy cách cư xử trong tình huống này không? Không hề, tự ta phải biết xuống xe dắt bộ đi qua, hoặc nếu đến đó lỡ có trớn rồi thì không được rú ga mà phải lấy chân đẩy xe đi qua luôn, khi đã xa khỏi đám tang rồi mới được rú ga chạy tiếp.
Từng điều nhỏ nhặt cư xử trong cuộc sống không hề được dạy trong kinh điển, nhưng ta vẫn biết nhờ có trí tuệ. Trí tuệ này từ đâu mà có? Từ bao nhiêu đạo lý Phật dạy, rồi chính bản thân ta cũng đã suy nghiệm, đã tu hành thấm nhuần rồi. Vì thế khi gặp tình huống này ta biết phải sắp xếp như thế, gặp việc kia biết phải xử lý như thế... Những điều diễn ra trong cuộc sống giống như viên kim cương có muôn nghìn mặt, và nhiệm vụ của người tu theo đạo Phật là phải trau chuốt hết tất cả các mặt, rèn dũa vô số công hạnh, tích lũy vô số công đức thì mới làm đẹp được tất cả các mặt đó.
Đừng vin vào lời Phật dạy trong trường hợp đặc biệt của tỳ kheo Anupubla, rồi lan truyền một đạo Phật phiến diện, gặp ai cũng nói: “Anh cứ giữ tâm anh là được, không cần đi chùa, không cần lạy Phật làm gì...”. Nói vậy là đã hiểu sai kinh điển và hiểu sai ý Phật. Phật nói câu đó vì trường hợp của Anupubla rất đặc biệt, còn bao nhiêu người khác vẫn cần được dạy một cách đầy đủ: anh phải đi chùa, phải lễ Phật, kính trọng chư Tăng, sống đời vị tha v.v...
Làm sao để giữ tâm
Tâm ta không giống như viên gạch có thể cầm nắm được. Trái lại, tâm ta khi thì hiện lên khi lại biến mất, khi né đầu này lúc trốn đầu kia, ta vừa chụp được thì nó cũng chạy mất. Trong câu chuyện, khi Đức Phật hỏi: “Thôi bây giờ con chỉ giữ tâm con thôi, con làm được không?”, Anupubla đã trả lời: “Vâng con làm được”, vì ông tưởng việc này rất đơn giản, nhưng ông đã lầm. Đến lúc lo giữ cái tâm ông mới phát hiện ra là mình không biết phải giữ làm sao cả. Không dễ chút nào.
Để giữ được tâm, chúng ta phải trải qua trình tự thế này. Trước hết ta phải biết tâm mình là đúng hay sai (biết thôi chứ chưa giữ nổi). Tâm ta không phải như chiếc xe để ta chụp lại được, nó sẽ chạy vèo qua mất ngay. Chỉ đến khi nó qua rồi thì ta mới nhận ra: “À, vừa rồi tâm ta đã đúng, đã sai như thế...”, vậy thôi. Đây là bước đầu. Ta cần biết cái tâm vừa rồi của mình là đúng hay sai, có tham hay không, có sân hay không, có si hay không, có ganh tỵ hay không, có ích kỷ oán hờn hay không... Biết như thế trước đã.
Biết rồi mới sửa, tức là phải sám hối. Lúc nãy ta vừa nổi sân, bây giờ chợt nhìn ra cái tâm không hay đó nên mình lạy Phật sám hối: “Lạy Phật, con vừa khởi tâm sân nặng nề, xin cho con được thành tâm sám hối”. Lúc nãy gặp một người nghèo đáng lẽ phải giúp nhưng ta lại thờ ơ đi qua luôn, bây giờ nhìn lại ta biết mình đã có cái tâm ích kỷ hẹp hòi và là tâm sai. Bây giờ muốn sửa cái tâm này thì phải làm sao? Phải đem tiền ra mà bố thí.
Như vậy, để giữ tâm trước hết ta phải biết tâm mình đúng hay sai. Tiếp đến là phải sửa sai bằng cách sám hối và làm những công đức, không phải chỉ ngồi yên mà tâm tự động tốt lên được. Vì thế, nếu có người hỏi:
- Anh tu gì?
- Dạ tôi tu tâm.
- Tu tâm nghĩa là sao?
- Là tôi sửa tâm tôi từ sai thành đúng.
- Sửa bằng cách nào?
- Dạ, tôi cứ ngồi vậy rồi sửa thôi.
Thì đó là ‘sữa bò’ hay ‘sữa gì đó’ chứ không phải là sửa sai. Vì sao vậy, vì muốn sửa tâm thì ta phải hành động, phải làm gì đó. Ví dụ, muốn sửa tâm bỏn xẻn ta phải bố thí, muốn sửa tâm sân ta phải nhẫn nhục, phải lạy Phật sám hối v.v...
Nhưng có người lại chặc lưỡi:
- Dạ con ‘đanh đá’ cho vui thôi chứ bụng con tốt lắm.
Ta biết ngay là người này đã nhầm, bởi lời nói của ta luôn quay trở lại tạo thành tâm ta, do đó hãy cố gắng giữ gìn cái miệng của mình. Đừng bao giờ nói rằng: “ Tôi nói vậy nhưng lòng tôi không có vậy”, đó là khoác lác. Phải hiểu rằng, khi ta nói như thế thì tâm ta cũng đang trở thành như thế, bởi lời nói hay hành động luôn quay trở lại xây nên tâm hồn của ta.
Hoặc nếu có người nào đóng cửa ở trong phòng 10 năm rồi bước ra ngoài nói: “Tôi đã sửa tâm tôi thành tốt rồi”, thì phải chở họ đi bệnh viện tâm thần ngay. Vì sao? Vì muốn sửa tâm thì ta buộc phải sống tốt với con người, phải giữ gìn giới cấm và làm những điều phúc... Hay nói cách khác, muốn tâm mình chuyển từ sai thành đúng, chúng ta chỉ có một cách duy nhất là phải thực hiện công việc cụ thể nào đó, chứ không phải chỉ ngồi một chỗ mà tâm mình tự nhiên thay đổi. Nhớ như vậy.
Có lẽ, sau khi đồng ý quay trở lại tu hành, vị tỳ kheo Anupubla mới ‘bật ngửa’ rằng: để giữ được tâm thì phải giữ giới luật lại như cũ, không tránh đường nào được. Nhưng vì đã lỡ hứa với Phật rồi nên ông buộc phải làm. Không biết sau đó ông tu được bao nhiêu năm, truyện cũng không kể nữa.
Vị tỳ kheo với tâm rong ruổi
Truyện tích thứ hai cũng liên quan đến tâm, câu chuyện vui hơn và chúng ta cũng phân tích ngắn hơn.
Thời Đức Phật có một vị tên là Tăng Hộ (Sangharakkhita) cũng sinh sống ở kinh thành Xá Vệ. Vị này có thiện căn lạ lùng, chỉ 5 ngày sau khi gặp Phật xin xuất gia, ngài đã chứng quả Alahán. Công đức thật là đặc biệt. Ngài có một người em gái út, vì quá thương anh nên cô đã lấy tên ngài đặt cho đứa con mới sinh của mình, cũng là Tăng Hộ. Người ta gọi là Tăng Hộ cháu.
Khi đứa trẻ đã cứng cáp, cô thường dắt nó đến thăm anh trai mình, lúc này đã là một vị Alahán nổi tiếng. Dần dần khi đứa trẻ đã lớn hơn, ngài mới khuyên cô hãy cho con được đi xuất gia. Vì thương anh mà cô cũng đành đồng ý. Sau khi xuống tóc xuất gia, Tăng Hộ cháu cũng tu tốt, làm đầy đủ những bổn phận của một tỳ kheo.
Có một mùa hạ, tỳ kheo này đến an cư ở một tinh xá khác chứ không ở cùng cậu mình. Ở đó Tăng Hộ cháu được một thí chủ cúng dường cho hai xấp vải rất đẹp để may y. Vì nhớ đến cậu mình, ông dự định rằng sau khi mãn mùa hạ sẽ về thăm cậu và cúng dường cho cậu một xấp vải, còn mình giữ lại một xấp, hai cậu cháu sẽ may hai chiếc y mới như nhau. Mãn mùa hạ, ông trở về thăm cậu và ở bên hầu hạ rất cung kính. Rồi ông cầm lấy xấp vải quỳ xuống thưa:
- Thưa trưởng lão, con vừa được một thí chủ cúng dường cho hai xấp vải may y rất đẹp, con đã dành lại để về đây cúng dường cho tôn giả, mong tôn giả nhận để con được chút công đức.
Nhưng ngài Tăng Hộ từ chối:
- Ta đã đủ y rồi, nếu nhận thêm sẽ dư, con hãy cất đi hoặc cho ai được thì cho.
- Thưa ngài, lòng con chỉ muốn cúng cho ngài vì con rất thương ngài, xin ngài đừng từ chối.
Nhưng nói thế nào ngài Tăng Hộ cũng không nhận, vì ngài đã là bậc Alahán nên càng sống đơn giản sơ sài.
- Thôi, ta đủ rồi, con cứ cất đi, cứ để đó có gì đâu...
Thiết tha cúng dường mà cậu mình không nhận nên tỳ kheo này tiu nghỉu thất vọng. Vừa đứng quạt cho cậu ông vừa buồn bã suy nghĩ:
- Có hai cậu cháu ở trong tinh xá mà ngài không thương ta, vậy ta tu làm gì nữa, thôi ta về. Nhưng không biết mẹ có giận ta hay không. Nếu vì ta hoàn tục bỏ về mà mẹ giận lẫy không giúp đỡ nữa, thì ta sẽ lấy hai xấp vải này đem bán lấy tiền mua hai con dê cái. Khi chúng đẻ ra dê con, ta sẽ nuôi cả bầy dê đó rồi đem bán tiếp. Sau khi đã có vốn liếng, ta sẽ cưới một cô vợ đẹp. Cô này sẽ sinh cho ta một đứa con trai kháu khỉnh. Nhưng dù sao ta cũng thương cậu ta, vậy thi thoảng ta sẽ bồng nó đến tinh xá thăm cậu, ta sẽ đóng một chiếc ghế đẩy rồi hai vợ chồng cùng đẩy nó đến tinh xá gặp người cậu thương yêu của ta. Nhưng người đàn bà này nhiều khi lanh chanh, có khi sẽ vấp ngã làm thằng bé té lăn ra. Nếu như vậy ta sẽ đánh cho nó một cái, tại sao dám để cho con ta bị ngã...”.
Nghĩ đến đây, ông cầm chiếc quạt đánh thật và gõ trúng đầu của ngài Tăng Hộ một cái “chóc”. Ngài nói: “Ngươi không đánh trúng mụ đó mà ngươi đánh trúng đầu ta”. Ông đứng chết lặng không nói nên lời, thì ra nãy giờ bao nhiêu ý nghĩ diễn biến trong đầu ông ra sao, người cậu ngồi đó đều biết cả. Nhưng khổ nỗi những ý nghĩ này lại không đẹp cho lắm, đang làm một tỳ kheo mà tự nhiên lại lén lút nghĩ chuyện lấy vợ. Ông cứ nghĩ là chắc không ai biết, đâu ngờ người cậu thấy hết cả. Thế là ông quăng quạt đâm đầu chạy mất. Trông thấy ông chạy thục mạng, các tỳ kheo trẻ khác cũng chạy theo, giữ ông lại hỏi han rồi đem đến trình Phật. Tăng Hộ cháu đành kể ra hết sự tình:
- Bạch Thế Tôn, con đã cúng dường tấm vải nhưng cậu con không nhận, vì buồn bã nên con đứng đó nghĩ bậy, không hiểu sao cậu con biết hết, con sợ quá nên định bỏ chạy khỏi tinh xá bởi những ý nghĩ đó thật đáng xấu hổ.
Ban đầu Phật quở trách tỳ kheo kia tại sao đâm đầu chạy khỏi tinh xá, sau khi ông kể lại sự tình Phật mới dạy bằng bài kệ Pháp Cú:
(37) Tâm vô hình rong ruổi
Bí ẩn như bóng ma
Ai điều phục được tâm
Ma không còn trói buộc.
Câu chuyện là như vậy, chúng ta cùng phân tích một chút.
Tâm vô hình rong ruổi
Tại sao trên cõi trời chư Thiên rất thánh thiện, vì các vị đều biết tâm của nhau, không ai dám nghĩ bậy cả. Còn cõi trần gian này tại sao đen tối u ám? Cũng bởi vì không ai biết ý nghĩ của ai nên chúng ta tha hồ nghĩ bậy. Lúc nào đó, nếu ta kể cho mọi người nghe hết những ý nghĩ lén lút của mình thì có lẽ ai cũng kinh hãi.
Trong câu chuyện trên, Phật nói rằng tâm “vô hình” bởi không ai nhìn thấy ra sao, và nói tâm “rong ruổi” vì nó luôn luôn suy nghĩ, hết suy tính chuyện này lại ngẫm nghĩ chuyện kia. Như tỳ kheo Tăng Hộ cháu vậy, mới đầu ông chỉ hơi buồn về việc cậu mình không chịu nhận xấp y, sau đó mới nghĩ thêm rằng sẽ hoàn tục, bán xấp y lấy tiền nuôi dê, rồi cưới vợ, sinh con, dắt con đến thăm cậu và cuối cùng là đánh vợ... Chuyện không đâu ra đâu mà cứ ngồi tưởng tượng thêu dệt y như thật. Hãy nhớ từ “y như thật”. Trí tưởng tượng của con người có khả năng sáng tạo, thêu dệt như một cuốn tiểu thuyết hoàn hảo, nên Phật mới gọi là tâm vô hình mà rong ruổi và bí ẩn như bóng ma.
“Bí ẩn như bóng ma” là sao? Nghĩa là ta không biết nó từ đâu ra, giống như ma v ậy. Ta chỉ thấy trong góc tối đó lơ lửng một bóng trắng từ từ xuất hiện, không biết từ đâu ra, cũng không rõ sẽ đi về đâu. Tâm ta cũng thế, không biết nó bắt nguồn từ đâu mà cứ liên tục, nối tiếp, nghĩ ‘tào lao xích đế’ đủ chuyện trên đời. Nếu có ai đem hết ý nghĩ của mình viết ra đem cho bàn dân thiên hạ đọc, thì đảm bảo mọi người đều ngã ngửa cả.
Tự ái, giận hờn khiến ta nghĩ bậy và làm bậy
Có một tâm lý rất lạ là khi lòng tốt bị từ chối, ta sẽ cảm thấy bị tổn thương và tự ái. Ví dụ ta thương quý ai rồi đem món quà tặng họ, nếu họ thẳng thừng từ chối ta sẽ tự ái ngay. Chúng tôi nhớ lúc nhỏ vào ngày thôi nôi của em gái, có người chị họ đến tặng cho em sợi dây chuyền. Khi đó cha mẹ chúng tôi cương quyết từ chối bởi nghĩ rằng người chị này còn nghèo, mới đi làm chưa có nhiều tiền. Đến bây giờ chúng tôi vẫn nhớ cái cảnh giằng co từ chối quyết không nhận món quà. Sau này chị ra về và vĩnh viễn cho đến bây giờ không bao giờ gặp lại, bởi sau chuyện đó, chị ‘từ’ gia đình chúng tôi luôn, vì đã không chịu nhận lòng tốt của chị. Tâm lý đó rất dễ hiểu.
Thế nên ai cho gì chúng tôi đều nhận, nhưng không có nghĩa là sẽ dùng hết. Chúng tôi hiểu rằng khi nhận món quà là mình mang nợ, nhưng ngay lúc đó mình phải nhận để thể hiện sự tôn trọng với người cho, dù mình không thể dùng hết. Ví dụ người này cho một bánh xà phòng, người kia cũng cho bánh xà phòng, mà trong một năm chúng tôi không thể dùng hết mấy bánh xà phòng được, nhưng ngay lúc đó thì vẫn phải nhận, rồi sau này mới tìm cách chia bớt cho mọi người dùng.
Phật tử cần hiểu như vậy để thông cảm cho người xuất gia, bởi đời sống xuất gia đơn giản, không thể dùng hết những món đồ được cúng dường. Nên nếu hôm nay mình cúng dường vị thầy món đồ, rồi hôm sau thấy người khác dùng thì phải hiểu rằng vị đó nhận quà vì thương quý, vì tôn trọng mình, chứ đừng bắt phải sử dụng. Có nhiều người lâu lâu đến chùa gặp thầy nhưng chẳng hề nhìn mặt thầy, lại nhìn xem trên tay thầy có đeo chiếc đồng hồ mình đã cúng không, chân thầy có mang đôi dép mình tặng không... Còn vị thầy thì nhiều khi không nhớ hết, thị giả đưa thứ gì là dùng thứ đó thôi. Nên sống trên đời, đây cũng là một điều làm ta khó xử. Vì thế, nhiều khi mình nhận là vì tôn trọng người cho, còn bản thân không hưởng thụ hết mà biết san sẻ lại cho người còn thiếu thì cũng không sao.
Trong câu chuyện trên, người cháu vì bị từ chối nên đã tự ái, bất mãn, cảm thấy tổn thương, buồn phiền rồi giận hờn, sau đó bắt đầu nghĩ bậy. Đây là chuỗi tâm lý liên tục. Chuỗi tâm lý này có tốt hay không? Không tốt. Và vì kém đạo lực nên mới phát sinh hết tâm lý này đến tâm lý khác, còn người đạo lực vững vàng thì ngay từ cái tâm tự ái đầu tiên đã không có rồi.
Người cháu không ngăn nổi cái tâm tự ái đầu tiên nên tiếp tục phát sinh ra những tâm lý kế tiếp, đến nỗi vạch ra cả một kế hoạch sai lầm. Hãy nhớ rằng, cái sai luôn bắt nguồn từ cái tâm buồn, cái tự ái, bất mãn, căm thù, giận hờn, ganh ghét, bị tổn thương... trước đó, rồi ta mới nghĩ bậy và tính chuyện bậy bạ.
Tại sao người ta tự tử? Vì trước đó họ cũng đã buồn phiền, tự ái, tổn thương, ganh ghét. Có câu chuyện một đứa con đi chơi về khuya, chiếc xe lại hơi trầy một chút do đụng xe, thế là người mẹ nổi giận nói: “Phải lúc trước tao đẻ ra quả trứng vịt lộn ăn cho bổ, đẻ mày ra làm gì cho khổ”. Trên đời đã có người mắng con kiểu đó, và đứa con không nói tiếng nào, bỏ vào phòng lẳng lặng thắt cổ tự tử chết liền. Chỉ vì tự ái một câu nói của mẹ. Vì vậy một khi đã tự ái, bất mãn, buồn phiền, tổn thương rồi, ta không tránh khỏi làm bậy. Tr ê n báo cũng từng đăng chuyện hai người ngồi uống cà phê gần cây cầu, thấy một người đàn ông đi xăm xăm lên giữa cầu rồi bất ngờ nhảy xuống. Tưởng ông nhảy tắm chơi, đợi mãi 10 phút không thấy lên bờ, hai người lật đật bơi xuống vớt lên thì ông đã chết. Tức là ông kia rất kiên quyết tự tử, mà cái lý do khiến ông quyết phải tự tử như thế cũng là vì trước đấy ông đã buồn phiền, tự ái, tổn thương, căm hờn, giận dỗi... về chuyện gì đó. Chuỗi tâm lý này luôn đưa ta đến chỗ làm bậy là vậy.
Cho nên, chúng ta phải chặn ngay từ cái tâm đầu tiên, hễ thấy buồn phiền tự ái khởi lên là ta phải xóa ngay. Bởi đằng sau tâm tự ái, buồn phiền, tổn thương, giận hờn, không bao giờ có một hành động tốt đẹp nào cả, vĩnh viễn không bao giờ. Hành vi tốt đẹp chỉ đến từ một nội tâm bình an, trầm tĩnh, sáng suốt, thương yêu, độ lượng. Còn hễ ta đã giận, buồn thì nên dừng lại, đừng làm gì cả, vì chắc chắn lúc đó ta làm gì cũng sai lầm.
Tính sáng tạo của tâm
Cái sai trong câu chuyện này nghe có vẻ hài hước. Tỳ kheo trẻ kia đã lên phương án lấy vợ và sắp xếp mọi chuyện rất kỹ lưỡng. Câu chuyện ông tự thêu dệt có thực tế không? Cũng thực tế lắm. Nếu ông về nhà thật thì ta không biết việc nuôi bầy dê rồi cưới vợ có thành công hay không, nhưng trước mắt kế hoạch của ông cũng hợp lý đâu ra đó, đi từng bước một: bán vải lấy tiền, nuôi bầy dê, có vốn, lấy vợ, sinh con... Như thế, sáng tạo là một thuộc tính của tâm. Trong tâm ta luôn sáng tạo hết niệm này tới niệm kia, niệm kia nối tiếp niệm nọ làm thành những chuỗi vọng tưởng bất tận. Mà người tu thì luôn phải vất vả chặn lại dòng tư tưởng miên man đó, không để cho tâm tạo ra hết ý niệm này đến ý niệm kia nữa.
Vậy sự sáng tạo này từ đâu ra? Từ hành ấm. Thân tâm ta gồm Sắc – Thọ - Tưởng – Hành – Thức, và Hành ấm là nơi chịu trách nhiệm sáng tạo ra mọi điều rồi đưa ra tưởng ấm, để ta thấy các vọng tưởng nối tiếp nhau hiện ra... Chúng ta sẽ phân tích kỹ hơn về năm ấm trong các bài giảng khác.
Vượt lên điều bình thường
Sau khi bất mãn muốn bỏ ra đời, điều mà tỳ kheo trên nghĩ đến là gì? Là lấy vợ. Chúng ta khoan cười chê ông, bởi đó là bản năng tự nhiên của con người. Con người luôn nghĩ nơi mà mình dừng lại là nơi có tổ ấm, có mái ấm gia đình, có vợ chồng con cái, có những con người cùng thương yêu đùm bọc, chia sẻ trách nhiệm với nhau, cùng nhau làm ra miếng cơm manh áo, mỗi tối đều vui vầy ăn chung bát cơm với nhau. Đó là hạnh phúc mà tất cả đều nhắm đến, tâm lý này rất bình thường, ai cũng vậy cả, chỉ trừ người xuất gia. Tuy nhiên người xuất gia nếu tu không đúng thì cũng không tránh khỏi tâm lý đó. Giống như tỳ kheo Tăng Hộ cháu, chỉ cần bị lạc niệm một chút thôi là ông lập tức quay trở lại ước muốn về một mái ấm gia đình ngay, “Đêm đông ta mơ giấc mơ gia đình yên vui...”.
Đây là tâm lý chung của con người. Như trong một bộ phim kể về người lính đặc nhiệm chiến đấu rất ngoan cường, nhưng xong trận chiến rồi ông chỉ mong được về miền quê sống cuộc đời bình thường, không cần giàu sang, chỉ cần cưới một người vợ và có mái nhà êm ấm, ông thương người đó và người đó cũng thương ông. Với ông như vậy là hạnh phúc. Còn những năm tháng chiến đấu như một anh hùng trên chiến trường, ông không thấy đó là hạnh phúc. Đó cũng là ước mơ rất bình thường của cuộc đời, của con người, của tạo hóa.
Vì vậy, thứ nhất là chúng ta phải giữ gìn gia đình mình đừng cho đổ vỡ. Thứ hai là những ai vượt qua khỏi cái bình thường này, để vươn đến cái phi thường là lòng thương yêu với tất cả chúng sinh thì đó là những con người vĩ đại. Họ không mong chờ điều bình thường (ta không dám chê là tầm thường), mà khát khao về một hạnh phúc thiêng liêng cho tất cả chúng sinh, tâm hồn như thế thật là cao cả.
Khi chúng ta đến với đạo cũng vậy, nếu ta có ý nghĩ về một gia đình như ta đang có hay sẽ có, thì cũng là người bình thường, không có gì đáng chê trách. Nhưng nếu ta vượt lên trên để hướng về tình thương yêu cả nhân loại này, thì ta đã đặt chân lên con đường phi thường, con đường trở thành một bậc Thánh.
Tuy nhiên, có được một gia đình hạnh phúc hay không lại là chuyện khác. Thử đặt câu hỏi: Bao nhiêu tuổi là chúng ta biết yêu? Có người 18 tuổi, có người 16. Vừa rồi có người Phật tử nhắn với chúng tôi rằng: “Thưa thầy, đứa con trai của con đã quy y, năm nay được 5 tuổi và về nhà kể với con rằng người yêu của nó tên đó họ đó, đang học lớp chồi. Con bó tay!”. Chúng tôi trả lời: “Thầy cũng bó tay”. Nghĩa là người ta biết yêu từ khi còn rất trẻ. Và ở cái tuổi mới lớn ấy thì người nam nhìn một người nữ cũng như người nữ nhìn một người nam, không bao giờ hiểu hết sự thật đằng sau cả. Thấy cô gái e ấp dịu dàng, ta cứ nghĩ đó sẽ là người vợ hiền của mình. Thấy người thanh niên vui vẻ xốc vác, ta nghĩ đó sẽ là cội tùng cho mình nương tựa. Đâu ngờ sự thật thì không như mình mơ mộng. Ở gần nhau rồi sẽ lộ ra đủ tánh xấu. Cô gái thẹn thùng ngày xưa nay đã là bà chằn hét ra lửa, còn chàng trai vui tính năm nào nay đã thành tay bợm nhậu bê tha. Cuộc đời cứ như vậy, vì thế xin đừng hy vọng nhiều.
Trong câu chuyện trên, sau khi quở trách vị tỳ kheo trẻ, Phật đã an ủi, hỏi han, rồi qua bài kệ Pháp Cú: Tâm vô hình rong ruổi/Bí ẩn như bóng ma/ Ai điều phục được tâm/ Ma không còn trói buộc. Người cảnh báo rằng, hãy kiểm soát tâm bởi tâm luôn khó nắm bắt, bí ẩn như bóng ma, và ai điều phục được tâm thì người đó sẽ thoát được ma chướng. Và như vậy:
Thiền là điều phục tâm
Nhưng muốn điều phục tâm
Phải điều hòa hơi thở
Muốn điều hòa hơi thở
Phải điều hòa được thân
Cộng với phước vô ngần.











