Hai vị vương phi trái ngược nhau
Một lần vua Ba Tư Nặc (Pasenadi) mời Phật và chư tỳ kheo vào thuyết pháp cho các vương phi, cung nữ, lính tráng nơi cung cấm, đặc biệt là cho hai vương phi nổi tiếng: Bà Mallikà (thường gọi là hoàng hậu Mạt Lợi) và Vàsabhakhattyyà (mẹ của Lưu Ly – người sau này giết cả dòng họ Sakya). Đây là hai vương phi chính thất được vua yêu chiều nhất, vua mời Phật đến chủ yếu là để giảng dạy cho hai người này.
Đức Phật đến giảng vài lần, sau đó giao lại cho các tỳ kheo khác đảm đương công việc này mà tiêu biểu là ngài Ananda. Ngài Ananda có điểm rất đặc biệt là tuy chưa chứng Alahán nhưng ngài thuyết giảng rất hay, có khi nhờ bài pháp của ngài mà người khác được chứng đạo trong khi bản thân ngài chưa chứng. Nhân duyên của ngài là phải đợi sau khi Phật nhập Niết bàn rồi ngài mới được chứng đạo. Rất lạ!
Chúng ta phải biết một sự thật là khai mở tâm linh hay chứng đạo không phải do ý mình muốn. Bổn phận của ta là cứ tinh tấn tu, siêng năng làm các công đức, đối xử tốt đẹp với con người, xây dựng điều lợi ích cho thế giới này, còn bao giờ chứng đạo thì để Phật tính. Chừng nào Phật chưa duyệt thì dù có ba đầu sáu tay ta cũng không chứng nổi. Ngài Ananda cũng thế, ngài có đầy đủ tố chất của một vị Alahán siêu việt. Ngài quá thông minh, đức hạnh, tinh tấn, công đức lớn lao, nhưng Phật chưa duyệt thì cứ làm một vị Tu Đà Hoàn bình thường. Đến khi Phật nhập Niết bàn, nhân duyên chứng đạo của ngài mới chín mùi.
Khi Phật và các tỳ kheo đến giảng đạo, hai vương phi có hai thái độ học khác nhau. Hoàng hậu Mallikà luôn chăm chú, không dám xao lãng giây phút nào, mỗi khi ngài Ananda khảo bài bà đều trả lời đầy đủ, suôn sẻ và còn áp dụng được đạo lý vào đời sống. Trong cách cư xử với các cung nữ chung quanh và với thần dân, bà đã thay đổi rất nhiều, bà còn luôn khuyến khích vua Ba Tư Nặc làm những điều lợi ích cho đất nước. Nhờ có bà trực tiếp cố vấn, góp ý nên những năm cuối đời vua Ba Tư Nặc trở thành một vị vua rất lý tưởng. Tiếc là, vua lại phạm một sai lầm chết người khi nghi oan vị tướng quân thân thiết của mình, câu chuyện này đã được nói đến ở bài trước.
Còn vương phi Vàsabhakhattyyà (mẹ của hoàng tử Lưu Ly) chỉ gượng gạo ngồi học do vâng lệnh vua, trong lòng bà luôn bứt rứt khó chịu, mỗi lúc phải trả bài bà cũng nói cho qua chuyện. Và đương nhiên là trong cuộc sống bà cũng không hề thực hành chút nào. Vì vậy nên công đức của bà không nhiều, bà cũng không biết rằng con mình (Lưu Ly) đang ôm mối thù với dòng họ Sakya, nên đã không làm gì để xóa bớt hận thù trong lòng Lưu Ly. Kết quả là sau này Lưu Ly đã gây ra tội ác thật kinh hoàng.
Ngài Ananda đã về kể lại với Phật về hai hạng người nghe pháp mà tiêu biểu là hai nhóm người theo hai vị vương phi. Những ai theo hoàng hậu Mạt Lợi thì học hành chăm chú, trả bài đàng hoàng, có ứng dụng đạo lý; còn người theo vương phi kia thì ngược lại. Nhân câu chuyện này Phật đã nói bài kệ:
(51) Như bông hoa tươi đẹp
Có sắc mà không hương
Cũng vậy, lời khéo nói
Không làm không ích gì.
(52) Như bông hoa tươi đẹp
Có sắc lại có hương
Cũng vậy lời khéo nói
Có làm, có an vui.
Nghĩa là cùng nói lời đạo lý để cho vua đẹp lòng, nhưng Vàsabhakhattyyà vì không thực hành nên cũng không ích lợi gì.
Nhân duyên khiến vua Ba Tư Nặc mời Phật và chư tỳ kheo vào cung cấm để giảng cho các vương phi, cung nữ là từ một người cư sĩ tên Chattapàni – người đã chứng được Nhị quả Tư Đà Hàm. Vì đã đắc Nhị quả nên ông sống rất thánh thiện, tiết độ, đơn giản, tử tế và sâu sắc. Hàng ngày ông chỉ ăn một bữa. Ông tinh tế trong từng việc nhỏ nhặt, luôn cân nhắc tội phước từng li từng tí. Làm việc gì cũng vừa chừng, đúng mực, điềm đạm nên Phật rất thương.
Một lần khi ông đang ngồi hầu chuyện với Phật, bất ngờ vua Ba Tư Nặc đến thăm Phật. Lúc vua bước vào, ông đã không cúi chào vua một cách long trọng như nghi lễ truyền thống. Thông thường một người dân khi gặp vị vua của mình phải quỳ xuống cúi đầu, phải tung hô bằng rất nhiều kính ngữ để bày tỏ sự cung kính. Nhưng Chattapàni chỉ khẽ cúi đầu. Do ông sai phạm trong nghi thức nên vua hơi bực bội. Dĩ nhiên là Phật biết tại sao Chattapàni không chào vua và cũng biết cái tâm vua Ba Tư Nặc như thế nào, vì thế lúc vua vừa chào Phật và ngồi xuống, Phật đã lập tức khen ngợi Chattapàni: “Đây là cư sĩ tại gia Chattapàni - một người đức hạnh, sống điều độ, tiết dục, sống lợi ích, sống an vui, có trí tuệ và sâu sắc...”. Nghe Phật khen vua mới dịu xuống, bắt đầu thưa hỏi đạo lý và xin Phật chỉ dạy một số vấn đề rồi ra về.
Một dịp khác Chattapàni lại vô tình gặp vua Ba Tư Nặc. Lần này ông bỏ giày, tháo mũ, quỳ gối cúi rạp xuống chào vua thật long trọng. Lấy làm lạ, vua liền gọi ông đến hỏi:
- Tại sao lần trước gặp ta ở chỗ Thế Tôn, ngươi chỉ khẽ cúi đầu mà hôm nay lại cư xử theo đúng phép tắc?
- Thưa đại vương, lần trước tôi đã gặp đại vương ở trước Đức Phật – một bậc tối tôn tối thắng. Người tuy không phải một vị vua nhưng là đấng chí tôn vượt ngoài ba cõi, không ai có thể so sánh được. Trước một đấng thiêng liêng vĩ đại như thế, tôi không còn có thể chia sẻ sự cung kính với một ai khác nữa. Còn hôm nay ở đây chỉ có đại vương, nên tôi phải chào đại vương bằng tất cả sự kính trọng của một thần dân dành cho vị vua của mình. Xin đại vương hãy thông cảm.
Điều ông nói khiến vua Ba Tư Nặc vui lòng. Câu nói của ông thật là hay: “Trước Đức Phật tôi không còn có thể chia sẻ sự cung kính đối với một người khác nữa...”. Vì từng nghe Phật khen Chattapàni rất sâu sắc, trí tuệ nên vua đã hỏi ông vài điều đạo lý và được nghe ông trả lời rành rẽ từng điều, từng điều. Vua hỏi về nhân quả và luân hồi, hỏi nhân nào sinh ra quả nào, con người ta trôi lăn từ kiếp này sang kiếp sau ra sao... Ông đều giải thích hợp lý làm vua rất đẹp lòng. Vua nghĩ một người dân bình thường trong nước mình mà có trí tuệ như vậy thật là hay, thôi thì hãy mời ông vào trong cung vua để giảng cho các phi tần. Vua ngỏ ý:
- Những điều ngươi nói đã làm ta đẹp lòng, không ngờ ngươi có đạo lý sâu sắc như thế. Các phi tần trong cung cấm của ta cũng cần được biết những đạo lý này. Thôi từ nay, mỗi tháng vài lần ngươi hãy vào cung để giảng cho họ nghe.
Chattapàni liền khéo léo từ chối:
- Thưa đại vương, đất nước Kosala và kinh đô Xá Vệ của chúng ta có một duyên lành không gì so sánh được, đó là có Thế Tôn và chư Thánh tăng đang cư ngụ tại đây. Đây là ân huệ tối thượng, là ơn phúc tối thượng cho đại vương, cho kinh đô này và cho cả vương quốc này. Không ai có thể so được với đức Thế Tôn và các vị Thánh tăng Alahán về trí tuệ hay đạo đức. Những điều mà tôi trình bày, so với trí tuệ của Phật chỉ như là một hạt cát giữa sa mạc, như giọt nước giữa lòng đại dương. Do đó, thật là không xứng nếu tôi vào giảng đạo trong cung cấm. Việc này chỉ nên dành cho Thế Tôn và các vị Thánh tăng Alahán, xin đại vương hãy cung thỉnh các vị, sẽ thích hợp hơn rất nhiều.
Ngẫm nghĩ thấy cũng có lý, vua Ba Tư Nặc đã đích thân đến mời Phật và các vị Alahán vào cung giảng đều đặn. Tới khi ngài Ananda vào giảng, ngài thấy có hai hạng người học rõ rệt: người có thực hành và người học mà không hành. Nhân sự kiện này, Phật đã nói lên bài kệ Pháp Cú trên. Nhân duyên là như vậy.
Không làm không ích gì...
Bài kệ nhấn mạnh về việc nói đạo lý mà không thực hành – một căn bệnh chung của rất nhiều người theo học Phật. Khi nghe được một đạo lý hay chúng ta sẽ thấy thích thú, phấn khích và hồ hởi đem chia sẻ lại cho người khác ngay, nhưng cái cách ta nói lại y như mình là người tạo ra đạo lý ấy vậy. Rất nhiều người vấp phải nhược điểm này.
Ví dụ chúng ta nghe về nhân quả, về thiền định và gặp ai ta cũng giải thích rành mạch về nhân quả, thiền định giống như mình là người đầu tiên tìm thấy nhân quả, thiền định. Hoặc ta nói về Bát Nhã, 12 Nhân Duyên, Tứ Diệu Đế... cũng với cái cách tương tự. Nhưng sự thật là ta đang “mượn bản quyền” của ai? Của Phật. Ta mượn bản quyền của Phật nhưng lại không trả tiền tác quyền, cũng không tôn trọng tác giả, mặc dù Việt Nam đã vào WTO...
Và việc ta vội vàng nói lại trong khi bản thân chưa có nền tảng thực hành sâu dày sẽ tạo nên một hệ quả khó chịu mà Phật rầy nhẹ là “không làm không ích gì”. Nghĩa là nếu không thực hành đạo lý thì cuộc đời mình không được lợi ích. Phật rầy nhẹ nhưng hậu quả thật sự lại nặng nề, lớn lao hơn nhiều: Nếu ta chỉ nói mà chưa thực hành thì ta sẽ không bao giờ thực hành được nữa. Kết cuộc này rất khủng khiếp chứ không đơn giản là “không làm không ích gì”.
Thế nào là không thực hành được nữa? Ví dụ ta thường nghe trong kinh hay trong các bài giảng ca ngợi đời sống bình an tự tại, không tham lam, thù hận, đối trước lời khen tiếng chê lòng vẫn bất động, đạo lý này thật đẹp đẽ, thật cao thượng. Nhưng ta mới chỉ nghe vài lần, chưa hề thực hành ngày nào đã đi nói lại với người khác. Ví dụ, thấy người kia đang buồn rầu, ta đến khuyên: “Sống trên đời anh phải bất động, ai khen chê cũng phải bình thản, dù mình giàu hay nghèo thì tâm cũng phải tự tại không lay động. Đạo Phật là như thế”. Nói xong, mình vừa bước ra khỏi cửa, bị con chó oan nghiệt nào chạy lại cắn, lúc đó ta nổi điên lên, chửi tan nát hết: “Ai thả chó chạy bậy thế này để nó cắn tôi, người nào ác độc thế hả...”. Tức là cách cư xử của ta hoàn toàn ngược lại với những gì ta vừa mới tuyên bố, vì bản thân ta chưa hề thực hành mà đã nói. Cho nên, nếu ta vội vàng trình bày đạo lý trước khi thực hành, sau này ta không thực hành được nữa, nhân cách của ta cũng sẽ tụt xuống rất nhanh. Đó là trường hợp của người bình thường, còn với một giảng sư trong đạo thì hệ quả còn khốc liệt hơn nhiều.
Người nào leo lên bục giảng thuyết pháp mà chưa có bề dày tu hành, coi như cuộc đời giảng sư của người đó sẽ rất bấp bênh. Chúng ta chỉ nói nhẹ nhàng là “bấp bênh” thôi, còn bấp bênh như thế nào mỗi người hãy tự suy luận. Chỉ chắc chắn một điều là hệ quả ấy thật là khó lường. Vì vậy khi nghe được một đạo lý, chúng ta hãy chịu khó thực hành trước, đừng bao giờ vội vàng đi làm thầy đời cho người khác. Tại sao dùng từ “thầy đời”? Tiếng Việt có từ “thầy đời” rất hay, tạm hiểu là: Khuyên bảo người khác với giọng trịch thượng, cứ như mình giỏi hơn họ rất nhiều.
Chẳng hạn, khi một người mắc phải sai lầm hay đang rơi vào nghịch cảnh, khó khăn, đau khổ nào đó, ta đến khuyên họ đừng sai lầm, đừng buồn khổ nữa, nhưng ta lại nói với cái giọng trịch thượng, bề trên. Có thể sau khi nghe lời khuyên của ta người kia sẽ hết đau khổ, nhưng rồi họ sẽ ấm ức, sẽ tức giận vì ta đã lợi dụng lúc họ đang sai lầm, đang khó khăn mà lên mặt làm “ông nội” người ta. Đó gọi là “làm thầy đời” và việc này sẽ đem lại hậu quả rất lớn. Sau này ta sẽ phạm lại lỗi lầm đó, rồi ta sẽ tự xấu hổ với những gì mình đã dạy bảo người. Do vậy chúng ta hãy luôn cố gắng thực hành cho chu đáo, kỹ lưỡng, đừng vội vàng đi làm thầy đời ai cả.
Tuy nhiên, nếu ta chưa thực hành nhiều mà lại phải dùng đạo lý khuyên bảo mọi người thì ta phải nói như thế nào? Ví dụ ta chưa thực hành nhiều về sự bình an tự tại, ta biết khi gặp chuyện mình vẫn còn buồn khổ, thấy cái gì tốt vẫn còn tham, ai động đến mình vẫn còn sân. Lúc phiền não chưa kịp khởi lên, ta gặp một người đang đau buồn vì thất bại, thất nghiệp, thất học, thất tình, thất chí,... ta muốn khuyên họ một chút nhưng khựng lại vì chính mình cũng chưa thực hành tới nơi tới chốn. Nếu không khuyên thì ta hơi tàn nhẫn, hơi ích kỷ vì biết mà không nói, mà nói theo kiểu thầy đời cũng không được. Vậy phải làm sao?
Trong trường hợp này, xin hãy nói theo tinh thần của WTO, nghĩa là nhắc đến bản quyền đàng hoàng. Hãy từ tốn khuyên người kia: “Này anh, trong kinh Phật có dạy rằng thế gian là vô thường, là đau khổ, mọi điều ta gặp ngày hôm nay đều là quả báo của nhiều kiếp trước. Có lẽ trước đây anh cũng đã phạm sai lầm nào đó nên hôm nay nghịch cảnh mới kéo đến. Thôi thì anh hãy vui vẻ chịu đựng. Sống trên đời là thế. Quan trọng là anh phải nhớ đến Phật, kính Phật, vâng lời Phật và gắng vượt qua đau buồn này để đứng lên, bước tới xây lại những điều tốt đẹp”. Nhắc đến Phật và lời Phật dạy chính là nói theo tinh thần của WTO, như thế ta sẽ không mắc lỗi làm thầy đời mà người nghe cũng hoan hỷ, dễ chịu hơn.
Khoảng cách xa xôi từ nghe, hiểu đến thực hành
Giữa nghe, hiểu và thực hành có một khoảng cách rất lớn. Ngồi trong hội giảng nghe vị giảng sư thuyết pháp ai cũng hiểu được ngay vì ta có trí tuệ, có duyên với Phật Pháp, đôi khi cũng nhờ vị giảng sư khéo nói nữa. Tuy nhiên từ cái hiểu này đến sự thực hành là khoảng cách rất lớn, không hề đơn giản. Từng có nhiều người đến gặp một vị thầy và nói trong nước mắt: “Thưa thầy, thầy đã mang lại một cuộc sống mới cho chúng con. Trước đây con đã sống rất sai lầm, tội lỗi, nhưng kể từ khi nghe thầy giảng con đã xúc động và đời con như bước sang một khúc quanh khác”. Nhưng rồi, cũng chính con người đó chỉ vài tháng sau đã quay lại công kích vị thầy gay gắt, dĩ nhiên họ cũng chẳng hề tu hành chút nào.
Ngẫm lại, chúng ta có thể nhận ra rằng thực chất họ bị rơi vào một hội chứng là lúc nghe đạo lý họ xúc động và cứ tưởng mình đã tốt như thế rồi - chính tâm lý này đã tạo thành quả báo ngược lại. Ví dụ, nghe nói về lòng từ bi mênh mông, về sự giải thoát cao siêu... ta xúc động dạt dào và ngay giây phút đó ta cứ tưởng đời mình đã sang trang. Nhưng không, thật ra ta vẫn còn ở trang cũ mà thôi, chưa thay đổi gì cả, bởi ta chưa hề thực hành ngày nào. Chính sự xúc động đã gây cho ta ảo tưởng rằng mình đã tốt lên rồi, đã thành con người mới, nhưng sự thật cái xúc động ấy chỉ là động cơ thôi, ta có rồ ga chạy vượt lên được hay không lại là chuyện khác. Phải hiểu rằng, từ cái nghe, cái hiểu, có thiện căn, chúng ta còn phải thực hành rất khó khăn, vất vả mới có thể thành tựu được đạo lý.
Và nếu không tu thì ta mãi mãi chỉ là người nghe, người đọc mà thôi. Cho nên chúng ta phải làm sao để từ cái hiểu đạo ta đi luôn đến sự thực hành, tạo thành bề dày công đức cho cuộc đời mình. Kể cả Tăng Ni cũng thế, người xuất gia nếu không đi đúng tiến trình này thì cũng chỉ là người học suông, học hết trường Phật học này sang trường Phật học khác mà không có được bề dày công đức tu hành. Tuy nhiên, để làm được điều này, ta phải đi theo một tiến trình nhất định.
Tiến trình đó là thế này: Khi đã học đạo lý rồi, việc đầu tiên chúng ta cần làm là phải lễ Phật phát nguyện thực hành đạo lý đó. Cứ kiên trì phát nguyện qua nhiều ngày nhiều tháng nhiều năm như vậy, lời nguyện mới dần thành tựu được.
Ví dụ, sau khi nghe lời Phật dạy, ta mới nhận ra mình là người không rộng rãi, tâm còn ích kỷ, trước nỗi đau của mọi người lòng mình dửng dưng không đoái hoài. Bình thường ta không thấy cái tâm ích kỷ của mình, nếu có ai đến chỉ vào mặt mình nói: “Anh còn ích kỷ, còn kẹo kéo lắm nha, không bố thí đồng nào cả...” ta khó chịu ngay: “Thì tôi cũng sống lương thiện, không hại ai, lương tôi làm ra thì tôi xài, tại sao nói tôi ích kỷ”. Chúng ta không bao giờ thấy lỗi mình, hơn nữa việc ta tự nhận ra cái ích kỷ trong lòng cũng là điều rất khó. Cho nên, người nào có thể thấy được khối ích kỷ sâu dày trong tâm mình thì phải nói rằng trí tuệ người đó đã tiến rất xa.
Và nếu ai đã nhận ra điều đó rồi, mỗi ngày hãy lạy Phật phát nguyện: “Lạy Phật, dù chưa giàu lắm nhưng con xin Phật gia hộ cho lòng con luôn đầy ắp tình thương yêu. Xin cho con biết san sẻ những gì mình có, dù là giá trị vật chất hay tinh thần để xoa dịu bớt nỗi khổ của tha nhân...”. Cứ lẩm nhẩm tâm sự với Phật như vậy, ai văn hay chữ tốt thì nói cảm động hơn, ai văn chương quê mùa cứ nói theo cách quê mùa của mình: “Con xin hứa với Phật mai mốt nếu gặp ai khổ con sẽ cho tiền...”, nói một câu như vậy cũng được. Chính nhờ công đức lễ Phật phát nguyện ấy mà chúng ta gieo được trong thẳm sâu tiềm thức mình một khuynh hướng mới, khuynh hướng vị tha thương người, giúp người - đi ngược lại bản năng ích kỷ cố hữu lâu nay.
Rồi ta hãy bắt đầu làm những việc thiện nho nhỏ, chứ chưa thể làm việc lớn ngay vì phước của mình chưa nhiều. Ta có thể dùng tiền bạc, công sức để giúp một người quen dựng lại căn nhà sau cơn bão. Ví dụ chi phí để dựng lại căn nhà đó khoảng hai mươi triệu, với khả năng của mình, ta dư sức chi trả số tiền đó, nhưng vì ta mới tu, mới phát nguyện, tâm chưa rộng lượng nên chỉ phụ vài triệu đồng thôi. Nhưng dù sao việc thực hành nho nhỏ vậy cũng đã là tiến bộ rồi. Trước đây nếu có ai đến kể: “Ồ, nhà thằng Tư mà anh quen vừa bị bão làm s ậ p”, ta xuýt xoa: “Tội nghiệp quá ha. Thôi tôi với anh đi ăn phở”, rồi quên luôn. Nhưng bây giờ ta đã bắt đầu suy nghĩ, đã thật sự băn khoăn rồi gửi vài triệu cho họ. Tuy số tiền đó chưa đủ để giúp họ dựng lại toàn bộ căn nhà nhưng đó cũng là chút thực hành, là những bước đi chập chững đầu tiên. Nhờ việc thực hành từng công đức nho nhỏ ấy mà cái phước của ta cũng tăng dần, tăng dần cho đến một ngày ta sẽ làm được những việc thiện khó khăn hơn, lớn lao hơn. Nhưng khi làm được những việc tốt ta phải nhớ luôn luôn kín đáo, khiêm cung, vì khoe khoang sẽ khiến ta bị tổn phước, sau này ta sẽ tự nhiên đứng lại giữa đường, không gây tạo thêm công đức được nữa. Cái hay của một người Phật tử là khi làm được các công đức lành, họ đều kín đáo, không khoe khoang, nhờ vậy mà người này sẽ tiếp tục làm được nhiều việc khó làm hơn.
Một Phật tử kể rằng, cô từng gặp một người phụ nữ không quen thân lắm, người này có đứa con bị hở van tim, nếu không được phẫu thuật đứa trẻ sẽ chết trong vòng một tháng. Khi đó mặc dù gia đình không có nhiều tiền, nhưng cô vẫn vét hết số tiền còn lại của mình và vay mượn thêm để giúp người phụ nữ kia có đủ chi phí mổ van tim cho đứa bé. Được phẫu thuật kịp thời nên đứa bé ấy sống khỏe đến ngày hôm nay. Từ sau lần giúp người bạo tay, giúp vượt hơn cả số tiền mình có, cô thấy cuộc đời gặp nhiều may mắn, công việc làm ăn thuận lợi hơn rất nhiều. Quả thực lần đó cô rất liều lĩnh, do sợ không kịp nên cô không kêu gọi mọi người đóng góp, chỉ biết vét hết tiền trong nhà rồi vay mượn thêm, miễn sao cứu sống được một mạng người. Đó là chuyện rất khó khăn, là một bước tiến lớn trong việc thực hành đạo lý. Không phải ngẫu nhiên mà cô làm được công đức ấy, trước đó cô cũng đã chắt chiu bao việc thiện nhỏ thì mới có ngày tác thành công đức lớn lao như thế.
Như vậy, từ chỗ chưa làm được gì chúng ta hãy lễ Phật phát nguyện rồi bắt đầu làm được những việc phước nhỏ. Dù vậy ta vẫn kín đáo giữ gìn, dần dần công đức tăng trưởng, ta sẽ làm được những điều thiện khó làm hơn, lớn lao hơn. Điều đó cũng có nghĩa là sự thực hành của ta đã vượt lên một bước rất xa.
Nếu ta đã nghe, đã hiểu, đã bắt tay làm các công đức lớn, nhỏ và đã kín đáo không khoe khoang rồi, vậy đã chắc chưa? Vẫn chưa chắc, vì vẫn còn có thể bị lui sụt lại. Ta còn cần thêm một yếu tố nữa, đó là giúp người khác cùng sống theo lời Phật dạy. Hãy nhớ rằng đạo lý trong tâm ta chỉ được củng cố vững chắc khi ta có thực hành và khuyến khích mọi người cùng tu. Khi đó công đức, nhân lành và chủng tử tốt mới nằm yên trong tâm ta vĩnh viễn từ kiếp này sang những kiếp khác. Còn nếu ta chưa thực hành thì không có gì để nói, thực hành rồi mà chưa khuyên người khác cùng thực hành thì vẫn còn có thể bị lui sụt. Khó như vậy!
Đó cũng là lý do mà nhiều vị có phước lớn, được sinh lên cõi trời rồi, khi hiểu ra điều này đã phát nguyện sinh xuống cõi người để sống giữa cuộc đời, đi trong lòng người và khuyến khích mọi người cũng làm những điều thiện. Vì chỉ có khuyến khích chúng sinh cùng hành thiện, cùng tu tập thì cái nhân tu hành của chính mình mới trở nên kiên cường, không gì phá vỡ được. Những ai chưa biết điều này, rồi chỉ thực hành một mình, chưa khuyên ai, giúp ai cùng tu thì đạo tâm của họ coi vậy chứ không phải là ngọn núi đá sừng sững uy nghi, vẫn có thể bị lay động, vẫn có thể bị bão tố sóng xô đánh sạt mất. Như Phật đã cảnh báo rằng: Như bông hoa tươi đẹp/Có sắc mà không hương/Cũng vậy, lời khéo nói/Không làm, không ích gì.
Vì vậy, chúng ta phải nỗ lực tu tập từng phút giây, khi đã có bề dày thực hành thì tự nhiên lời mình nói ra sẽ chững chạc sâu sắc. Dù ta không muốn làm thầy đời nhưng lời nói, cử chỉ của mình bỗng nhiên giống như thầy của chúng sinh, lúc đó ta có quở, có rầy một chút mọi người vẫn nể phục, vâng lời chứ không khó chịu oán ghét như trước. Và khi đã khuyên dạy được chúng sinh cùng sống tốt, cùng tu tập, đạo tâm của ta sẽ được phòng hộ kiên cố từ đời này sang đời khác.
Dù những chỗ chẳng ai mời thỉnh
Hoặc những người bướng bỉnh ngang tàng
Lòng con kiên nhẫn yêu thương
Gieo duyên hóa độ mở đường tương lai...
Do đó, người đệ tử Phật chân chính không bao giờ giữ đạo lý cho riêng mình, họ luôn cố gắng tu hành và giúp cho mọi người cùng biết đạo lý, cùng thực hành đạo lý. Có như vậy, đường tu của chính mình mới có thể bền vững và Phật Pháp mới phát triển rộng rãi khắp nơi. Mỗi người Phật tử chúng ta hãy tự hứa sẽ đi đúng tiến trình này. Ngày hôm nay ta đã biết đạo lý thì hãy về nhà lễ Phật phát nguyện, khởi đầu những việc thiện nho nhỏ trong đời mình, luôn giữ gìn kín đáo để làm được nhiều việc lớn lao hơn, rồi khuyến khích, chia sẻ cho mọi người cùng hiểu đạo, cùng tu tập. Phải như vậy, không còn cách nào khác.
Thế nào là người trí tuệ?
Hoàng hậu Mallikà thỉnh thoảng xuất hiện trong một số bài kinh, vì sau khi hiểu đạo bà sống rất đức hạnh, tạo nhiều công đức lành, là người bạn đạo lý tưởng của vua Ba Tư Nặc. Bà thường chia sẻ đạo lý với vua và khuyến khích vua trị dân giúp nước một cách tốt đẹp. Bà sống cũng rất thọ.
Còn người cư sĩ Chattapàni, nhân vật chính trong câu chuyện này cũng thật đặc biệt. Chúng ta biết rằng một vị chứng Nhị quả là bậc Thánh vượt khỏi chúng sinh, vị ấy điềm đạm, thông tuệ, sâu sắc, có một ít thần thông, biết được một vài kiếp quá khứ gần, vài chuyện vị lai của chính mình và của chúng sinh khác... Đời sống thánh thiện tiết độ, đối với vô số việc trong cuộc đời này thì rất đỗi tinh tế. Có những việc ta thấy khó xử nhưng vị ấy lại xử lý cực kỳ khéo léo thông minh.
Nếu có ai hỏi: “Thế nào là người có trí tuệ?”, chúng ta đừng trả lời đó là người có thể giảng đạo vanh vách. Hãy nói rằng: “Người trí là người xử lý khéo léo cả với những việc rất khó xử trong cuộc đời”. Đây là câu trả lời thỏa đáng nhất. Một giảng sư bước lên pháp tòa thuyết pháp thao thao bất tuyệt vẫn chưa chắc thật sự trí tuệ. Hoặc những cư sĩ bạn đạo trong lúc đàm luận nói rất hay, rất thuyết phục cũng chưa hẳn có trí tuệ. Chỉ nhưng ai gặp việc cực kỳ khó xử lý mà vẫn cư xử một cách vô cùng khéo léo, nghĩa tình trọn vẹn thì ta mới tin rằng đó là người có trí tuệ.
Chúng tôi nhớ tới bác Hai Như Sanh, một người theo đạo Hòa Hảo nhưng tu rất đúng với đạo Phật và có kiến giải rất hay. Một lần có vài người đến hỏi bác Hai: “Thế nào là người đại tinh tấn?”.Thông thường, chúng ta sẽ nghe câu trả lời rằng đó là người từng giây từng phút luôn nhiếp tâm trong công phu thiền định, hoặc trong câu niệm Phật. Nhưng bác Hai lại nói một câu hết sức lạ lùng: “Người đại tinh tấn thì trong bất cứ tình huống nào cũng cư xử hợp lý, khéo léo. Từng giờ từng phút luôn luôn như vậy”. Câu trả lời của chúng ta gần giống như thế, nhưng ta nói con người như vậy là người chân thật trí tuệ. Mà chân thật trí tuệ cũng gọi là chân thật tinh tấn.
Điều này có liên quan gì đến thiền định không? Liên quan rất nhiều. Người nào xử sự mọi điều trong cuộc sống rất hợp lý, đúng mực, phù hợp với đạo, người ấy sẽ nhiếp tâm trong thiền rất tốt. Đó là nhân quả. Cư sĩ Chattapàni là con người như thế. Ông nhập được tầng bậc thiền định nào đó, có thần thông trong chừng mực nào đó và quan trọng là ông có đời sống rất đạo đức, rất thánh thiện và rất tinh tế. Vì ông biết rằng gần thành Xá Vệ có Đức Phật và chúng Tăng Alahán đang cư ngụ. Không ai có thể so được với các Ngài về trí tuệ hay đạo đức, nên ông đã từ chối lời mời vào cung giảng đạo mà khuyên đức vua nên thỉnh Phật và các vị Thánh Tăng vào cung thuyết pháp. Ông đã khéo cư xử hợp lý mà vẫn không làm mất lợi ích của vua và mọi người trong cung cấm. Thật vẹn cả đôi đường. Hay như vậy!
Lòng bao dung của bậc Thánh
Nếu ta được sống gần một người rất tinh tế sâu sắc, chúng ta có sợ không? Ta vừa vươn vai ngáp họ đã biết đức hạnh mình đến đâu; vừa đưa đũa gắp rau họ biết mình tu hành thuần thục chưa, họ biết mình thuộc hạng người nào... Ở gần những bậc như thế ta có sợ không? Người ta thường nói rằng “ở gần mặt trời quá thì sẽ bị chói rát” nhưng sự thật không phải vậy. Vì các bậc Thánh vừa sâu sắc tột cùng lại vừa độ lượng vô biên, nên các vị không bao giờ rình rập kẽ hở của chúng sinh để phê bình. Các vị biết hết về ta nhưng không phải đụng đâu cũng nhắc nhở, rầy la làm ta khó chịu. Chuyện đáng nói vị ấy mới nói và chỉ nói trong lòng bao dung mênh mông. Ở gần những bậc Thánh như thế chúng sinh luôn cảm nhận được tình thương yêu tỏa ra. Ta biết mình còn lầm lỗi và cũng biết vị đó thấy hết lầm lỗi của mình, nhưng ta không hề khó chịu hay sợ sệt bởi ta biết vị đó đang thương yêu mình. Cái hay khi sống gần bậc Thánh là như vậy.
Còn những người quá tinh tế, sâu sắc mà không độ lượng thì ta không sống nổi. Người xưa đã nói: “Nước trong leo lẻo thì không có cá, người xét nét quá thì không có bạn” là vì thế. Cá chỉ ở trong vùng nước đục bởi nơi đó có nhiều rong rêu, nhiều vi sinh vật làm thức ăn cho cá. Còn nơi nước trong vắt, không có vi sinh vật hay rong tảo, cá sẽ chẳng bao giờ tìm đến. Cũng vậy, người xét nét đâu đó rõ quá, gặp chuyện gì cũng kết tội người khác gay gắt, nên không ai dám lại gần hay kết bạn cả.
Các bậc Thánh thì không phải như vậy, các vị có cái hay là nước cực kỳ trong mà cá rất thích ở, bởi tuy nước trong nhưng thức ăn vẫn tràn đầy. Nghĩa là trí tuệ, đôi mắt của các vị nhìn sâu thăm thẳm vào trong tâm hồn của chúng sinh, thấy được từng lỗi lầm vi tế của chúng sinh nhưng vẫn luôn luôn thương yêu chúng sinh. Thế nên đứng trước một vị Thánh, dù những lầm lỗi của mình bị phơi bày nguyên vẹn nhưng ta vẫn không sợ. Bởi ta biết đó là người thương yêu, che chở, dạy dỗ, nâng đỡ ta chứ không bao giờ ghét bỏ. Chỉ tiếc rằng trong đời ta hiếm khi có dịp sống gần một bậc Thánh để hưởng được niềm hạnh phúc như thế.
Đừng lầm tưởng mình đã chứng Thánh
Đôi khi ta tu được chút kết quả nào đó rồi nuôi ảo tưởng rằng mình cũng chứng Thánh, thật là tai hại. Nhân câu chuyện Pháp Cú này và tìm hiểu về cư sĩ Chattapàni, chúng ta cũng có thêm một số căn cứ để đánh giá xem mình đã chứng Thánh thật hay chưa. Ta có thể dựa trên một số điểm sau:
- Ta đã ngồi thiền nhập định được chưa?
- Có phần nào thần thông hay không?
- Có hiểu đạo lý sâu sắc không?
- Có hiểu nhân quả nhiều kiếp hay không?
- Đời sống có thánh thiện chưa?
- Có tinh tế trong từng việc nhỏ chăng?
- Có độ lượng, từ bi không?
Hãy dựa vào những tiêu chí này để đánh giá xem mình đã chứng Thánh được phần nào hay chưa.
Đường giác ngộ còn trăm nghìn gian khó
Chút tĩnh tâm chưa phải có được gì
Chỉ gọi là một thoáng nắng qua đi
Nên bình tĩnh để hành trì cẩn thận...
Tín nữ Visàkhà
Bài Pháp Cú kế tiếp cũng liên quan đến hoa:
(53) Như từ một đống hoa
Kết thành một tràng hoa
Cũng vậy, thân sinh tử
Làm được nhiều thiện sự.
Bài kệ này Đức Phật dành tặng cho vị nữ tín chủ vĩ đại nhất mọi thời đại - tín nữ Visàkhà (thường được phiên âm là Tỳ Xá Khư). Bà sinh ra tại đất nước Anga (kinh chữ Nho gọi là Ương Già), một tiểu quốc lệ thuộc vào vương quốc Ma Kiệt Đà.
Vào thời đó tại Ấn Độ có 2 vương quốc lớn: vương quốc Kosala ở phía Bắc do vua Ba Tư Nặc (Pasenadi) trị vì và vương quốc Ma Kiệt Đà nằm về phía Nam do vua Bình Sa (Bimbisāra) trị vì (sau này bị chính con ruột của mình là A Xà Thế giết chết để cướp ngôi).
Vua Bình Sa và vua Ba Tư Nặc lại là hai anh em rể với nhau, tức là người này lấy em gái của người kia nên thần dân trong hai vương quốc của họ cũng sống thuận hòa như trong cùng một quốc gia. Người nước này sang nước kia không cần có giấy thông hành, chỉ cần có tiền thì cứ vượt biên mà đi. Đại khái là hai nước mà giống như một, và mỗi vương quốc lại có vài tiểu quốc chung quanh thuần phục.
Bà Visàkhà sinh trong tiểu quốc Anga nằm về phía đông của nước Ma Kiệt Đà, cũng như tiểu quốc
Sakya nằm ở phía đông của Kosala. Vào năm bà lên 7 tuổi, Đức Phật đã du hành về xứ Anga và đã thuyết pháp cho gia đình của bà nghe. Cô bé Visàkhà sau khi nghe pháp liền chứng sơ quả Tu Đà Hoàn, chưa từng có người cư sĩ nào được chứng quả dự lưu từ khi còn nhỏ như thế. Tu Đà Hoàn là quả vị ban đầu, chưa cao siêu lắm nên sau này bà vẫn lấy chồng, có đời sống hôn nhân gia đình, tuy nhiên với quả vị Tu đà hoàn bà đã rất sâu sắc, rất đạo đức.
Cha của bà là một chủ ngân hàng giàu có. Thực sự, ngành ngân hàng đã xuất hiện từ rất lâu, bất cứ quốc gia nào từ nghìn xưa cho đến ngày nay đều có ngành ngân hàng. Chỉ có điều dịch vụ của ngân hàng ngày nay phong phú hơn, được quản lý kỹ lưỡng hơn bằng nhiều kỹ thuật hiện đại. Còn vào thời xưa người ta chỉ quản lý bằng sổ sách viết tay, ai đến vay mượn, đến trả tiền như thế nào được ghi chép tỉ mỉ lại, vậy thôi. Và dĩ nhiên là chỉ những người rất giàu mới đủ vốn liếng để mở ngân hàng. Hoạt động ngân hàng vào thời xưa cũng khá sôi nổi. Ông nội của bà Visàkhà là một chủ ngân hàng đã để lại vốn liếng cho cha của bà, sau này cha bà cũng trở thành một chủ ngân hàng. Ông có nhiều vợ, mẹ của bà là vợ cả, gọi là chính thất.
Lúc đó đất nước Ma Kiệt Đà có tới bảy vị đại phú mà người Trung Hoa hay gọi là “phú xưng địch quốc”, tức là giàu ngang ngửa với cả quốc gia. Một lần vua Ba Tư Nặc (Pasenadi) về miền Nam thăm người anh em rể của mình là vua Bình Sa (Bimbisāra). Lúc bàn bạc về việc triều chính, vua mới biết ở nước Ma Kiệt Đà của vua Bình Sa có những đại phú gia quá khủng khiếp, là nguồn động lực thúc đẩy kinh tế cho cả đất nước. Bởi họ rất giàu, làm việc quá hiệu quả và quan trọng là họ rất đạo đức. Những đại phú đó hoàn toàn có thể bành trướng thế lực, khuynh loát cả triều đình nhưng may mắn là cả bảy vị đại phú trong đất nước Ma Kiệt Đà đã không chọn con đường này. Họ chỉ làm ăn lương thiện, thúc đẩy kinh tế của cả đất nước tăng trưởng. Một lý do khác là vì vua Ba Tư Nặc hay vua Bình Sa đều rất giỏi về chính trị nên không ai dám tạo phản. Làm giàu thì cứ làm giàu nhưng chỉ cần manh nha tổ chức phạm pháp hay khởi tâm phản loạn là vua giết ngay.
Khi biết chuyện về bảy vị đại phú của nước Ma Kiệt Đà, vua Ba Tư Nặc đã nói với vua Bình Sa: “Đất nước của huynh giàu mạnh bởi có bảy vị đại phú gia này, thôi huynh hãy chia cho tôi bớt một người. Hãy bảo họ mang gia sản sang Kosala để góp phần làm Kosala cường thịnh hơn”. Sau khi bàn qua tính lại, vua Bình Sa đã chỉ định đúng cha của bà Visàkhà. Tuân lệnh vua, cả gia đình họ đã rời bỏ xứ Anga, đi về Kosala sinh sống. Chúng ta không biết đất đai họ xử lý thế nào, chỉ biết rằng vàng bạc châu báu được chở theo từng xe, từng xe, những đàn gia súc kéo đi ngợp trời, kể cả những người làm công và các gia đình lệ thuộc vào nhà đại phú đó cũng lũ lượt nối thành từng đoàn, từng đoàn đi từ tiểu quốc Anga nhỏ bé đến kinh thành Xá Vệ (Sāvatthī) của vương quốc Kosala rộng lớn.
Gần đến Xá Vệ, cha của bà Visàkhà trông thấy một vùng đất rất xinh đẹp có dòng suối, có ngọn đồi thoai thoải, đồng cỏ mênh mông, cây trái xinh tươi. Ông liền xin vua Ba Tư Nặc cho mình tạo lập cơ nghiệp tại đây. Được vua đồng ý, ông nhanh chóng xây dựng thành quách, lâu đài, cung điện, những trang trại bát ngát. Đây chính là nhân duyên khiến suốt thời gian sau n ày, bà Visàkhà được sống rất gần với Phật và chư Tăng. Lúc đó Đức Phật đã lớn tuổi, còn bà là một thiếu nữ mới lớn.
Tại kinh đô Xá Vệ cũng có con trai của một chủ ngân hàng giàu có, đã lớn tuổi nhưng không chịu lấy vợ. Cha mẹ liên tục thúc ép nên anh này đành ra một điều kiện khó khăn: “Nếu muốn con lấy vợ, xin cha mẹ hãy tìm một cô gái có những đặc điểm thù thắng về da, về thịt, về máu, về xương, về đức hạnh và gia thế phải xứng đáng. Gặp cô gái như thế con sẽ cưới”. Người cha lập tức nhờ ba vị Bà La Môn đi khắp thiên hạ tìm kiếm người con gái trong mơ ấy. Một lần ba người Bà La Môn đi về phía Nam của kinh thành Xá Vệ thì gặp một đoàn người đi tắm sông. Trời bỗng đổ mưa lớn, họ vội vàng chạy vào trú trong mái hiên nhà và trông thấy một cô gái vẫn thong thả đi trong mưa chứ không chạy ào vào núp mưa như mọi người. Cô vẫn thướt tha dịu dàng bước đi dù trời mưa tầm tã. Họ chợt phát hiện ra đó là người con gái gần như có đủ mọi điều kiện mà cậu chủ đưa ra. Mái tóc đen bóng, mượt mà tung bay, luôn vào nếp cả ngày (nếu cô sinh vào thời nay, có lẽ các hãng dầu gội phải mời cô đóng quảng cáo). Răng đều và đẹp biểu hiện cho xương cốt rất tốt. Đôi môi luôn đỏ chứng tỏ máu tốt. Làn da cực kỳ sáng mịn là tướng sang quý... ba người Bà La Môn mừng rỡ đến hỏi cô:
- Này cô gái, tại sao trời đang mưa và mọi người đều chạy vội vào trú mưa, cô lại đi thong thả như vậy?
Cô đáp lời:
- Không phải lúc nào ta cũng nên chạy. Ví dụ một con voi đang làm lễ thì không nên chạy lung tung, một vị vua không bao giờ nên chạy bừa bãi, một vị sa môn không bao giờ được hấp tấp vội vàng làm mất oai nghi. Và một người phụ nữ cũng không nên bước đi vội vàng. Vả lại thân thể của tôi là do cha mẹ sinh ra, họ rất thương yêu tôi, nếu tôi chạy trong lúc nôn nóng, lỡ vấp té rồi bị thương tật, có thể tôi không buồn nhưng cha mẹ tôi sẽ rất buồn. Ướt vì mưa thì có thể khô lại nhưng nếu bị thương tật rồi thì thật khó lành.
Qua lời đối đáp, ba người Bà La Môn xuýt xoa rằng cô gái này thật toàn vẹn về đức hạnh, chắc chắn đây là người trong mơ của cậu chủ. Họ hỏi thêm về gia thế của cô rồi lao về báo tin. Gia đình bên kia mau chóng sắm sửa lễ vật cho người sang cầu hôn. Còn cô Visàkhà cũng phải theo truyền thống khi đó là phải lấy chồng nếu không muốn mang tiếng bị ế, khổ như vậy.
Thời nay người ta sống độc thân đến 40 tuổi cũng chẳng sao, còn vào thời đó khắt khe hơn, người ta sợ nhất là bị ế vì trước tiên cha mẹ mình sẽ bị đàm tiếu: “Trời, ông bà đó ăn ở thất đức thế nào mà con họ không ai chịu lấy”. Cô không sợ đến điều tiếng của thiên hạ nhưng không muốn cha mẹ bị đàm tiếu nên đành phải đồng ý.
Dĩ nhiên tài sản của gia đình bên kia không đáng so với gia đình cô vì gia đình cô quá giàu. Nhưng cha mẹ cô vẫn chấp thuận vì thấy cũng môn đăng hộ đối, nghe nói anh chàng kia cũng đàng hoàng. Đám cưới diễn ra rất linh đình. Cha cô còn cho tám gia đình đều là đại gia, đi theo để sống gần bên bảo vệ cho cô, không để cô bị gia đình chồng ăn hiếp. Thật khủng khiếp, về làm dâu mà có đến tám đại gia đình đi theo bảo vệ. Trước khi Visàkhà về nhà chồng, cha cô hỏi: “Ai muốn theo cô chủ về ở trong kinh đô Xá Vệ?” Gần một nghìn gia đình xin đi theo cô, đến nỗi gia đình chồng sợ không nuôi nổi nên từ chối gần hết, chỉ còn lại tám gia đình. Lúc đó tài sản cô mang theo cũng rất nhiều.
Đến khi đã về làm dâu cô mới phát hiện gia đình chồng theo ngoại đạo lõa thể, không có chánh kiến, trong khi cô một lòng tin Phật. Đôi lúc cô cũng nhắc nhở khuyên lơn vài điều khiến người cha chồng tên Migàra rất khó chịu. Một lần ông đang ngồi ăn cháo, Visàkhà đứng hầu gần đó, bỗng có một tỳ kheo đi ngang cửa và đứng lại. Theo nghi thức các tỳ kheo sẽ dừng trước cổng nhà chờ đợi gia chủ mang thức ăn sớt vào bát rồi mới đi tiếp. Vị tỳ kheo này đứng yên vì chưa được gia chủ sớt thức ăn, còn cha chồng của Visàkhà thì cứ làm ngơ như không thấy. Visàkhà đành lên tiếng:
- Thưa tôn giả, người cha chồng của con đã ăn cháo cũ nên không tiện cúng dường, xin tôn giả hãy sang nhà khác.
Nghe vậy vị tỳ kheo lặng lẽ bước đi. Người cha chồng đùng đùng nổi sân, không hiểu tại sao ông giàu như thế mà đứa con dâu dám bảo ông ăn cháo cũ. Ông bắt đầu kể tội rồi lớn tiếng đuổi cô ra khỏi nhà, cô nói rằng: “Xin hãy mời tám đại gia đình đến phân xử đã”. Lúc tám gia đình đến, ông kể tội cô từng điểm nhỏ. Một người đạo đức như Visàkhà mà người cha chồng có thể liệt kê ra gần 100 tội, lạ lùng như vậy. Cho nên mâu thuẫn mẹ chồng con dâu là muôn đời, động đậy một chút đều thành tội. Đời xưa người con dâu rất sợ mẹ chồng, mẹ chồng có thể kể ra cả trăm tội của con dâu, chẳng khác nào bắt con mình phải bỏ vợ. Đời nay thì ngược lại, có khi con dâu kết tội mẹ chồng cả trăm điều, thiếu điều buộc chồng mình phải từ mẹ luôn. Không biết sao lại kỳ khôi như thế.
Lúc tám đại gia đình đến, câu đầu tiên ông nói là:
- Đứa con dâu này quá hỗn láo, dám xúc phạm đến danh dự của tôi. Tôi giàu thế này mà nó dám bảo tôi ăn cháo cũ!
Tám đại gia đình nói:
- Xin mời cô chủ Visàkhà hãy trình bày tại sao cô nói như thế?
- Cha chồng của tôi đã từ chối cúng dường trong khi vị tỳ kheo cứ đứng đợi bên ngoài. Vì thế tôi đã phải nói lời nào đó không sai sự thật mà vẫn để vị tỳ kheo vui lòng sang nhà khác, không bị thất vọng. Tôi đã nói rằng cháo cũ không tiện cúng dường, cháo cũ là ẩn ý cho việc cha chồng tôi đang hưởng cái phước quá khứ của mình mà không biết tạo thêm phước mới.
Không bắt bẻ được cô, người cha chồng kể tiếp tội khác:
- Tại sao có một lần vào nửa đêm cô đã bỏ ra ngoài chuồng ngựa, cô hẹn hò với ai ngoài đó?
Thật đáng sợ, cô làm gì đều có người báo cáo cho ông. Cô đáp lời:
- Thưa cha, đêm đó có một con ngựa cái đẻ con. Đây là giống ngựa quý mang từ Ma Kiệt Đà về, không chỉ là tài sản mà còn mang giá trị tinh thần. Và những người ở đây có thể không biết cách chăm sóc, nên nửa đêm con đã không yên tâm, đành đích thân nhắc nhở các gia nhân chăm sóc con ngựa cho đúng cách.
- Tại sao cô nói không mang lửa bên ngoài vào, không mang lửa trong nhà đi ra là sao?
Vào thời đó không có hộp quẹt như bây giờ nên nhà nào cũng phải có cái bếp để châm củi mãi gọi là giữ lửa, hễ lửa tắt thì rất khó chịu, phải sang nhà hàng xóm xin lửa. Và người cha chồng kết tội tại sao cô Visàkhà nói rằng không đem lửa trong nhà ra ngoài và không mang lửa ở ngoài vào nhà. Cô đáp:
- Thưa cha, câu nói đó có ẩn ý căn dặn mọi người đừng bao giờ đem chuyện trong nhà mình ra ngoài bàn tán, cũng đừng mang chuyện thị phi ở ngoài vào nói trong gia đình vì sẽ gây bất hòa, xáo trộn.
Người cha chồng tiếp tục kết tội bao nhiêu điều, Visàkhà đều trả lời rành mạch. Cuối cùng tám đại gia đình nói với người cha chồng tên Migàra:
- Như vậy cô chủ Visàkhà của chúng tôi hoàn toàn vô tội, đã sống rất chân chính, ông có công nhận hay không?
Người cha chồng tên Migàra phải yên lặng công nhận là cô không có lỗi. Lúc này Visàkhà mới nói:
- Trước cha và tám đại gia chủ này rõ ràng con không có lỗi. Bây giờ con xin phép ra đi.
Nghĩa là cô chỉ chịu ra đi trong danh dự, khi mọi chuyện đã sáng tỏ chứ không đi trong sự nhục nhã của một người đang bị kết tội. Lúc này Migàra mới tá hỏa lên, vì biết việc đuổi một người con dâu không có tội ra khỏi nhà, không chỉ đắc tội với gia đình thế lực bên kia mà còn bị đưa lên đức vua Ba Tư Nặc. Bởi đó là gia đình mà vua mời về từ đất nước Ma Kiệt Đà. Ông xuống giọng nài nỉ:
- Thôi con hãy ở lại, cha xin lỗi. Từ đây con được tự do cúng dường sa môn Gotama và chúng Tăng bên đó, cha sẽ không nói gì nữa...
- Thưa cha, vậy ngày mai xin phép được thỉnh Phật và chúng Tăng về cúng dường.
Trước đây ông luôn khó chịu ra mặt mỗi lần cô cúng dường chư Tăng. Cho nên khi ông hứa sẽ không cản trở nữa, cô lập tức thỉnh Phật và chư Tăng về. Kiên quyết như vậy.
Hôm sau Phật đến thọ trai và thuyết giảng, ông Migàra cũng ngồi sau bức màn để thính pháp. Nghe xong ông chợt chứng quả Dự lưu, liền bước ra đảnh lễ Phật, xin quy y và tuyên bố trước mọi người:
- Người con dâu của tôi mới thật sự là mẹ tôi, đã sinh ra tôi một lần nữa, đã giúp tôi được niềm tin với Tam Bảo. Nếu không có người con dâu này thì tôi không bao giờ được pháp lạc trong giáo pháp của Thế Tôn. Vì thế ngày hôm nay trước tất cả mọi người tôi xin nhận Visàkhà là người mẹ tinh thần của mình.
Đó là lý do mà đọc trong kinh Nikàya chúng ta sẽ thấy một đoạn hơi khó hiểu: “Có tín nữ Visàkhà, mẹ của Migàra, đang đi đến thăm Thế Tôn...”. Chúng ta cứ tưởng bà có một người con tên Migàra nhưng không phải, Migàra là tên của người cha chồng. Vì ông đã tuyên bố trước mọi người như thế nên kể từ đó dân Ấn Độ cứ nói: “Cô Visàkhà, mẹ của Migàra” rồi trong kinh ghi lại nguyên văn như vậy luôn. Nếu không đọc truyện tích Pháp Cú này chúng ta sẽ không hiểu tại sao có chuyện kỳ khôi như vậy.
Điều đặc biệt là Visàkhà suốt cuộc đời luôn chăm sóc, cúng dường chư Tăng vô cùng chu đáo, từng li từng tí. Cho nên sau này khi thấy những tín nữ hết lòng phụng sự chư Tăng, chúng ta thường hay khen là cô này giống Visàkhà.
Lúc Phật đã già và sắp nhập Niết bàn, có người hỏi Phật:
- Bạch Thế Tôn, tại sao có người phụ nữ tuyệt vời như Visàkhà, dám đem cả tâm hồn, cuộc đời, công lao, trái tim của mình chỉ để phụng sự Tam Bảo như thế?.
- Thật ra Visàkhà không phải mới bắt đầu công việc này mà đã làm từ những đời trước. Từ thời Đức Phật rất xưa, Visàkhà từng phát nguyện được sinh ra vào đời gặp chúng Tăng để hầu hạ, cúng dường, phụng sự chu đáo. Vì lời nguyện đó nên Visàkhà cứ sinh lên cõi trời rồi đầu thai xuống cõi người, nhưng đời nào cũng đều tác thành được những công đức lớn lao.
Rồi Phật nói bài kệ để ca ngợi riêng bà Visàkhà: Như từ một đống hoa/Kết thành nhiều tràng hoa/Cũng vậy, thân sinh tử/Làm được nhiều thiện sự. Đức Phật cũng rất thương bà, nhiều lần Phật khất thực cùng chúng Tăng, nếu thấy vẫn còn sớm và dư ít thời gian, Người cùng chư Tăng thường ghé đến thăm bà, nói vài câu đạo lý rồi mới đi tiếp. Có thể nói bà là một nữ tín chủ rất đặc biệt thời đó.
Đừng ăn cháo cũ...
Visàkhà có hai đặc tính là đức hạnh hiện tại rất lớn và công đức quá khứ rất sung mãn. Từ năm bảy tuổi bà đã chứng được quả Dự Lưu, mà người đã vào dòng Thánh thì trí tuệ cứ sáng dần, sáng dần mãi. Dĩ nhiên vì mới chứng quả dự lưu nên bà vẫn còn bị hôn nhân chi phối, nhưng tâm bà đã hoàn toàn vị tha, tuyệt đối kính tin Phật và không còn cố chấp. Bà thọ đến hơn 100 tuổi, nghĩa là sau khi Phật nhập Niết bàn bà còn sống đến gần 70 năm sau mới mất.
Câu trả lời của bà cũng là lời cảnh báo cho tất cả chúng ta: Nếu sống hưởng thụ, không tạo thêm phước mới cũng tức là đang ăn cháo cũ. Hoặc ta cũng có làm việc thiện nhưng quá ít ỏi, không xứng với cái phước quá khứ của mình thì đời sau cái phước cũng bị giảm bớt từ từ. Chẳng hạn đời này ta giàu 100, ta vẫn làm phước nhưng chỉ làm chút chút, không đáng kể nên đời sau ta chỉ còn 90, 80; đời sau nữa xuống còn 70; đời sau nữa còn 40 rồi 30... Nghĩa là, dù phước quá khứ lớn nhưng công đức gây tạo trong hiện tại không xứng, không theo kịp thì ta cũng ăn cháo nhưng là cháo “không mới lắm”. Còn ai chẳng đoái hoài tạo bất cứ công đức nào thì đúng là dùng cháo cũ hoàn toàn, đến khi ăn hết rồi sẽ nghèo khó, chật vật vô cùng.
Sự ưu ái cúng dường quá mức có thể hủy hoại đạo Phật
Trong câu chuyện này và nhiều bài kinh khác, bà Visàkhà luôn được ca ngợi như một người đã phụng sự Tam Bảo rất ân cần, chu đáo, đầy đủ. Chính hình ảnh này đã làm phát sinh một khuynh hướng khuyến khích người cư sĩ cúng dường chúng Tăng, xem đây như công đức quan trọng bậc nhất. Tuy nhiên, khi chư Tăng được tập trung cúng dường thì đạo Phật có thực sự mạnh lên hay không?
Ta còn nhớ, trong lịch sử Đạo Phật có câu chuyện về Đại đế Asoka với việc chấn chỉnh giáo pháp. Đại đế Asoka rất sùng mộ đạo Phật nên đã cho xây dựng nhiều chùa chiền, bảo tháp thờ Xá-lợi (có tư liệu nói là 84.000 bảo tháp) rải rác khắp Ấn Độ. Đối với tứ sự cúng dường, nhà vua rất rộng rãi vì luôn mong cho Tăng-già được đầy đủ, chỉ chuyên tâm vào việc tu học mà thôi. Cũng vì đời sống của Tăng chúng quá sung túc nên hấp dẫn nhiều tu sĩ ngoại đạo len lỏi gia nhập vào Tăng đoàn. Chính vì sự lẫn lộn ô hợp, phức tạp này mà đời sống Tăng-già mất đi sự thanh tịnh và hòa hợp. Tình trạng bất ổn cứ kéo dài mãi, khiến Tăng chúng sống trong sự rạn nứt, bất hòa. Suốt bảy năm mà chư Tăng chưa một lần họp nhau lại để làm lễ bố tát, tự tứ.
Khi biết được điều này, Đại đế Asoka liền tìm cách chấn chỉnh lại tình hình Tăng đoàn. Đức vua đã tìm sự chỉ bảo của Trưởng lão Moggaliputta Tissa là bậc Thánh Tứ quả có trí tuệ thiện xảo, và đã hết mình ủng hộ Trưởng lão nhằm đem lại sự trong sáng, thanh tịnh cho Tăng đoàn. Vì tất cả duyên sự ấy, cuộc thanh lọc vĩ đại trong Tăng chúng đã xảy ra. Theo Mahāvaṃsa và Samantapāsādikā thì có đến 60.000 tăng sĩ vốn là ngoại đạo đội lốt để phá hoại đạo Phật đã bị trục xuất khỏi giáo hội. Từ đó đem lại sự thanh tịnh và hòa hợp cho Tăng đoàn, phục hồi niềm tin nơi Phật tử.
Hãy nhớ rằng, đạo Phật có mặt là để mang an vui, hạnh phúc và lợi ích cho cuộc đời, chứ đạo Phật không có mặt để cuộc đời lo cho đạo Phật. Người đệ tử Phật chân chính dù là xuất gia hay tại gia phải luôn khuyến khích mọi người xây dựng xã hội này, thế giới này thành một nơi tốt đẹp, nâng đỡ những mảnh đời đau khổ, giúp mọi người vượt qua lầm lỗi và cùng nhau làm nên những điều tốt đẹp.
Tóm lại, người Phật tử phải biết làm hai điều: thứ nhất là làm việc từ thiện về vật chất, thứ hai là giáo dục cho xã hội những điều tốt đẹp. Ta phải mang tinh thần của Phật, tinh thần của chư Tăng lan tỏa vào cuộc đời, đó mới là nhiệm vụ chính, là đúng với bản ý của Phật. Khi thấy tha nhân đau khổ, lầm than chúng ta ra tay giúp đỡ mới là việc quan trọng. Còn chừng nào chùa chiền, tự viện bị xuống cấp trầm trọng thì ta cần gấp rút ủng hộ, cúng dường tôn tạo lại ngôi bảo điện để có nơi thờ Phật được trang nghiêm, chư Tăng có nơi tu tập và hoằng truyền chánh pháp, bách gia trăm họ có nơi chiêm bái lễ lạy và tu học.
Chính bà Visàkhà cũng là một người như thế, chúng ta hãy nhớ lại một chi tiết trong câu chuyện: khi cha ruột của bà hỏi những gia nhân xem ai muốn theo cô chủ về nhà chồng thì cả nghìn gia đình xin đi theo bà. Tại sao vậy, vì từ trước đến giờ bà luôn đối đãi rất tử tế, ân cần với mọi người, chính vì những đức tính tốt đẹp ấy nên bà mới được Phật thương yêu. Vậy nên khi học bài Pháp Cú này, nếu ta không để ý rồi cứ kêu gọi mọi người phải lo cho chư Tăng, nghĩa là ta đã hiểu sai vấn đề và cũng không hiểu hết về bà Visàkhà.
Muốn đạo Phật mạnh lên thì tất cả đệ tử Phật phải biết lo cho mọi người trong xã hội, nhất là vấn đề giáo dục. Chẳng hạn, những Phật tử có năng lực, có tài tổ chức nên đứng ra mở trường tư thục, nếu không đủ vốn thì kêu gọi các Phật tử khác cùng góp cổ phần. Mục đích của ta không phải lợi nhuận mà là dạy dỗ về kiến thức và đạo đức cho học sinh. Các Phật tử có thể không lấy lãi cổ đông để học sinh không phải đóng học phí cao, ta chỉ thu học phí để trả lương cho giáo viên và điều hành ngôi trường mà thôi. Mở nhiều trường như vậy trên khắp cả nước chính là một cách để mang tinh thần đạo Phật đi vào cuộc sống.
Nhiều người thắc mắc rằng, nếu làm việc từ thiện quá nhiều thì làm sao gia sản còn lớn được nữa? Chúng ta cần nhớ rằng, trong việc làm ăn, khi ta giàu lên tức là tiền của ai đó đã chạy vào túi mình. Vàng của người khác phải chạy vào nhà mình mới thành vàng của mình; tiền bạc, ruộng đất của người khác phải sang qua tay mình thì mới thành tài sản của mình. Và khi một người giàu lên thì nhiều người phải mất đi tài sản, đó là quy luật. Nhưng trong việc mất tài sản hay giảm bớt tài sản cũng có mấy trường hợp: Thứ nhất là đôi bên cùng có lợi, ta giàu lên và đối tác cũng được lợi ích. Nhờ lợi ích đó mà họ cũng được giàu lên. Thứ hai, ta giàu lên còn người kia bị chèn ép, thua lỗ. Nói cách khác là chỉ có một bên được lợi.
Đa số những người giàu đến mức đại phú là do họ làm ăn chân chính, tức là đôi bên cùng có lợi. Ai đến hợp tác làm ăn với họ đều có được lợi ích. Vì thế họ cứ giàu một cách chân chính mà không phải tranh đoạt.
Con người luôn dễ kết tội nhau
Sự kiện người cha chồng đòi đuổi Visàkhà đi và liên tiếp kết tội bà là chuyện rất bình thường của con người. Khi giận ai, ta luôn muốn người đó xấu và muốn bới móc đủ chuyện để kết tội họ. Tuy nhiên nếu ta bình tâm xét lại thì sự tình không phải luôn như vậy.
Ví dụ, trên một số trang mạng xã hội, chúng ta thấy có những cá nhân thiếu thiện chí. Họ thường dùng thủ đoạn vu khống, bịa đặt, nhằm hạ thấp uy tín, vai trò lãnh đạo của Đảng và Nhà nước Việt Nam. Nhưng nếu mỗi người dân bình tâm nhận định một cách khách quan, chúng ta phải ghi nhận thiện chí của Nhà nước Việt Nam là luôn cố gắng lo cho dân. Ví dụ trong cơn bão, bao nhiêu chiến sĩ công an, bộ đội... đã vượt hiểm nguy mà bảo vệ, cứu giúp người dân. Sau khi bão tan, các chiến sĩ lại tập trung dựng lại nhà cửa, sắp xếp, ổn định cuộc sống cho dân. Các đoàn cứu trợ đem mì gói và gạo đến nơi bị thiên tai, khi trông thấy bộ đội lao động vất vả quá liền ngỏ ý tặng bớt lương thực nhưng không ai nhận. Các anh nói rằng mọi người cứ lo cho dân, còn mình có Nhà nước lo rồi. Từng việc nhỏ như vậy nhưng tràn đầy lòng nhân ái khiến chúng ta rất cảm động. Những người nào muốn nói xấu thì họ có thể moi ra đủ điều xấu, chuyện này rất bình thường trên đời. Còn trong tinh thần của đạo Phật thì lúc nào chúng ta cũng mong muốn mọi điều thanh bình, tốt đẹp cho đất nước của mình, và cảm thấy thật may mắn, thật tự hào khi được làm con dân của nước Việt.
Phước bảo vệ chúng ta
Trong tình huống bị cha chồng kết tội, bà Visàkhà đã mời tám đại gia đình đến chứng kiến và phân xử. Vì bà đầy phước nên mới có tám đại gia đình đứng ra bảo vệ bà. Đặt trường hợp nếu bà là một người con dâu bình thường không ai bảo vệ, bị cha chồng kết tội rồi bị đuổi ra khỏi nhà, liệu có thể chống đỡ nổi không? Chắc chắn không, sẽ phải ra đi trong nước mắt.
Như vậy trong cuộc sống này, có khi ta vô tội nhưng nếu không có phước bảo vệ thì vẫn phải ngậm ngùi chịu oan. Ngược lại, nhiều người đầy tội lỗi nhưng có thế lực quá mạnh, cũng không ai dám động đến. Cho nên, chúng ta thấy cái đúng - sai, tội - phước trên đời thật khó phân xử vì ta thường bị cái phước che mắt. Nhiều người rất xấu nhưng cái phước che bên ngoài mạnh quá nên ta không thấy được cái xấu của họ. Hay ngược lại, nhiều người tốt nhưng nhằm lúc đang thiếu phước nên cứ bị trù dập, tấn công, nhục mạ, vu oan và thiên hạ cứ thấy họ xấu thật. Vì thế chúng ta không bao giờ dám làm điều sai, điều xấu nhưng như thế chưa đủ, ta còn phải luôn luôn tạo phước cho nhiều để tự bảo vệ chính mình. Bởi dù ta đúng mà không có phước thì cũng không được bảo vệ. Một khi phước đã đầy rồi ta sẽ có phẩm giá, có may mắn và có hào quang bí mật bảo vệ mình, như trường hợp của bà Visàkhà vậy.
Không cố chấp
Cha chồng của Visàkhà đã nhận bà làm mẹ nuôi, từ đó cả dân làng, kinh đô đều nói cô Visàkhà này là mẹ của ông già Migàra. Chúng ta không biết phong tục của Ấn Độ thời đó như thế nào, còn việc cha chồng xuống làm con của con dâu với xã hội Việt Nam có vẻ hơi kỳ lạ. Truyện Kim Dung cũng có nhân vật Hoàng Dược Sư hay lão ngoan đồng Chu Bá Thông, dù đã lớn tuổi nhưng sẵn sàng kết bạn với những người vai vế chỉ ngang cháu nội, cháu cố của mình. Họ không để ý đến tuổi tác, đây là sự phóng khoáng, không cố chấp - một tính chất của quả Dự Lưu. Ông Migàra lúc đó đã chứng quả Dự lưu, không còn cố chấp nên khi thấy được sự vĩ đại của người con dâu ông đã tự nhận cô làm mẹ mình. Chuyện này ta nghe hơi lạ nhưng có thể vẫn xảy ra.
Đạo lý cuối cũng được nói đến trong bài Pháp Cú này là: Luân hồi sinh tử luôn luôn khiến cho ta mệt mỏi và đau khổ, nhưng với người có đạo lý thì cái thân sinh tử này sẽ trở thành công cụ hữu ích để ta làm được bao điều tốt đẹp giữa đời. Sinh tử sẽ thực sự là khổ đau khi ta không có đạo lý. Bởi khi không có đạo lý, ta sẽ bị bao nghịch cảnh ngang trái đánh vào khiến tâm hồn tơi tả và chính ta cũng sẽ gieo rắc thêm bao đau khổ cho những người xung quanh.
Còn khi ta đã có đạo lý thì dù có lang thang trong vạn nẻo luân hồi, dù có lên cõi trời hay xuống cõi người, ta vẫn biết dùng cái thân sinh tử này một cách hữu ích. Đó là lý do vì sao Đức Phật khen ngợi bà Visàkhà. Tuy bà chưa giải thoát, khi lên cõi trời khi xuống cõi người nhưng kiếp nào bà cũng làm được thật nhiều thiện sự. Chúng ta cũng vậy, sinh tử luân hồi tuy đau khổ nhưng không quan trọng bằng việc không có đạo lý. Khi ta đã có đạo lý trong tâm rồi thì dù có phải sinh tử ta vẫn làm được rất nhiều điều cho cuộc đời. Chúc cho tất cả chúng ta đều sống được giống như bà Visàkhà, khéo dùng cái thân sinh tử vô thường của mình để mang lại những điều tốt đẹp, giá trị cho nhân thế.
Xin ánh sáng diệu vời đạo lý
Chiếu vào lòng hàng tỷ con người
Ai ai cũng nở nụ cười
Tìm về giác ngộ thấy đời an vui...











