Phật bước chân trên hầm lửa
Vào thời Đức Phật, có hai người bạn thân, một người đã quy y theo Phật tên là Sirigutta và người còn lại tên Garahadinna (Nirgrantha-putra) theo nhóm Ni Kiền Tử – những ẩn sĩ ngoại đạo chủ trương lõa thể. Những người tu theo phái này thường không mặc quần áo, sống khổ hạnh và nhiều người trong đó cũng có thần thông. Vì lý do này nên vào thời đó thế lực của Ni Kiền Tử tương đối mạnh, thu hút đông đảo tín đồ. Ngày nay, khi nghe nói những người tu hành mà lõa thể, chúng ta không hiểu nổi, chỉ thấy họ lạc hậu, kém văn minh. Tại sao vậy? Vì ý thức giữ gìn kín đáo cơ thể là một dấu hiệu của trí thông minh loài người – điều mà loài vật không có.
Con người không có bộ lông tốt để giữ ấm nhưng biết làm ra y phục để che đậy thân thể mình. Nhưng đặc biệt hơn cả là loài người có cái tâm biết hổ thẹn khi cơ thể bị lõa lồ. Người không biết hổ thẹn khi cơ thể lõa lồ là người đã mất nhân cách con người, não bộ bị trục trặc hoặc họ có những quan điểm sai về cuộc sống.
Nói đến đây, chúng ta hãy thử nhìn lại mình một chút, xem mình có đang mặc áo một dây hai dây, có hở rốn không, thời trang có “kinh dị” không? Bởi một trong những phẩm chất quý của con người là biết giữ gìn sự kín đáo của cơ thể.
Vậy mà hồi đó lại có một phái ngoại đạo mà ta hay gọi là Ni Kiền Tử, có chủ trương lạ lùng là tu càng cao thì phải càng nghèo về y phục. Người cư sĩ mới đến thì được mặc áo quần bình thường, còn ai đã bước vào tu một thời gian, đã tự tại hơn thì chỉ còn quấn khố. Cho đến người được gọi là đắc đạo thì cái khố cuối cùng cũng mất luôn, đi tồng ngồng ngoài đường là chuyện bình thường.
Chúng ta không sống trong giai đoạn đó, không được nghe họ thuyết pháp nên sẽ không hiểu tại sao có phái tu một cách kỳ lạ mà lại thu hút đông đồ chúng như thế. Và khi chưa hiểu rõ chúng ta không được đánh giá vội vã, với chuyện gì cũng vậy. Ở đây, chúng ta cần hiểu rằng, triết lý của Ni Kiền Tử thật sự có sức thuyết phục rất lớn, mới có thể khiến cho người tín đồ dù thấy ông thầy mình lõa lồ mà vẫn theo lễ lạy. Những tín đồ đó cũng có quan điểm, có nhận định riêng của họ. Không ai tự nhiên đi theo một giáo lý cả.
Trong đạo Phật cũng có vài câu chuyện liên quan đến trường hợp này. Thời xưa, bên Trung Hoa có một vị sư tàng tàng dở dở, ai cũng nói ông khùng, nhưng lại có vài người rất nể sợ, vì họ biết tuy vẻ ngoài như thế nhưng ông nói ra câu nào là chắc câu đó.
Một lần hoàng hậu lâm trọng bệnh, trong giấc mơ bà thấy ở ngôi chùa đó có vị tăng sẽ chữa khỏi bệnh cho mình. Thế là hoàng hậu đích thân tìm về ngôi chùa để gặp vị cao tăng. Nhưng khi bà đến hỏi thì chẳng ai dám nhận mình là cao tăng, ngay đến Hòa thượng phương trượng cũng nói rằng mình không có thần thông để chữa bệnh. Lúc đó, một vị sư đi ngang qua bất ngờ ngã vào hoàng hậu, ngay đó bà tức khắc hết bệnh. Vị tăng kia cười ha hả giống như mình vô tình chứ không chữa gì cả, còn hoàng hậu biết chắc đây chính là vị cao tăng, là Bồ tát ẩn thân mà mình đang tìm. Bà lập tức quỳ xuống lạy rất nghiêm túc rồi thưa hỏi nhiều điều, trong đó bà có thắc mắc rằng:
- Thưa ngài, kiếp sau con là người như thế nào?
Không nói một lời, ông lập tức kéo quần xuống. Binh lính rút gươm ra định chém vì hành động của ông là sự xúc phạm khủng khiếp. Hoàng hậu ngăn lại:
- Ta hiểu ý ngài, ngài nói rằng kiếp sau ta sẽ chuyển thân thành nam.
Rồi bà lạy tạ ra về. Chúng ta thấy vị tăng trong câu chuyện trên là người tự tại cực độ, cách nói như điên khùng nhưng sự thật là đang chuyển cho hoàng hậu một thông tin bí mật. Còn hoàng hậu cũng rất trí tuệ, bà biết vị tăng không phải người thường và bà cũng hiểu được ẩn ý của vị tăng, trong khi những người lính cận vệ đều tưởng ông xúc phạm đến bậc quốc mẫu.
Thêm một trường hợp khác. Có vị thầy thuốc dường như sở đắc thần thông. Ông có năng lực chữa bệnh rất đặc biệt nhưng đôi khi cũng giống như người đãng trí. Một lần nọ ông đi xuống sông tắm, lúc bước lên lại quên mặc áo quần, thế là ông để nguyên tình trạng như vậy đi về. Ai nhìn cũng thấy kinh dị, còn ông vẫn thản nhiên, lững thững đi về nhà lấy bộ đồ khác mặc lại. Ông cũng là người trong đạo Phật nhưng mang hình thức cư sĩ.
Hoặc có người Phật tử trong lúc vội vàng đã mặc quần trái, người nhà la lên: “Ê, chết rồi, mặc quần trái đi ra đường kìa!”. Người bình thường sẽ rất xấu hổ khi ăn mặc kỳ khôi như thế, nhưng người có chút tự tại sẽ không bị xấu hổ quá đáng, vì ít ra mình vẫn còn mặc quần nên không có gì phải la hét dữ dội cả, cứ từ từ bước vào thay.
Trở lại trường hợp của những đạo sĩ Ni Kiền Tử, họ cũng có triết lý cho việc lõa lồ của mình. Họ cho rằng con người lúc sinh ra không mặc gì, mọi người nhìn thấy đứa bé trần truồng như thế cũng thương yêu. Vậy tại sao khi lớn lên dần người ta cứ bày đặt mặc áo quần làm gì cho phức tạp? Phải sống tự tại, tâm hồn như đứa trẻ mới sinh ra - trong đầu không có gì cả, như vậy mới là đạo. Ai tu đến mức độ lõa lồ mà tâm vẫn không động thì xem như đã đạt đến đạo y nguyên, tâm hồn như trẻ thơ cực độ và hoàn toàn thanh tịnh. Ngày nay, khi nghe lại lý luận này chúng ta cũng thấy có lý. Tức là họ có lý lẽ rất thuyết phục, khiến mọi người cảm thấy việc lõa thể là chân lý cao siêu. Bên cạnh đó họ còn có nhiều lý thuyết, giáo điều hay đạo đức khác, nghe cũng rất hấp dẫn. Thậm chí, một số đạo sĩ Ni Kiền Tử còn nhập được định, có thần thông. Đó là lý do khiến họ thu hút được đông đảo tín đồ và cũng cạnh tranh rất mạnh với đạo Phật.
Hai nhân vật chính trong tích truyện Pháp Cú này là bạn thân nhưng theo hai đạo khác nhau. Một lần, những người của phái Ni Kiền Tử đã nói với Garahadinna:
- Này Garahadinna, chú có người bạn thân cũng khá giả, sao không bảo qua đây quy y mà lại theo sa môn Gotama làm gì? Bên đó rất tầm thường, không cao siêu bằng chúng ta. Những sa môn của họ đâu dám lõa thể, chỉ chúng ta mới dám lõa thể. Khi nào gặp người bạn kia, chú phải bảo hắn theo đạo của chúng ta.
Họ nói mãi rồi Garahadinna cũng vâng lời đến gặp Sirigutta thuyết phục. Sirigutta cũng rất kiên định, hai bên cứ tranh cãi qua lại mà không ai chịu ai. Một lần Sirigutta vì quá bực bội đã giả vờ nói:
- Thôi được, vì anh một mực nói rằng phái Ni Kiền Tử là cao siêu, có thần thông và trí tuệ nên tôi sẽ theo. Tôi sẽ tổ chức một buổi trai tăng mời các đạo sĩ Ni Kiền Tử đến ăn.
Anh bạn nghe vậy mừng rỡ chạy về báo tin. Những đạo sĩ Ni Kiền Tử đắc ý: - Rồi, vậy là chúng ta đã có thêm một tín đồ khả giả. Họ đâu biết rằng ở nơi nhà mình, Sirigutta đã bắt đầu gài bẫy. Anh lấy những cái thau rồi lót vải lên, trét thêm một ít thức ăn phía trên chứ thật ra bên dưới rỗng, hoặc cưa bớt chân của những chiếc ghế... Rất nhiều trò. Sáng hôm đó, Garahadinna đến kiểm tra xem mọi việc đã ổn chưa thì thấy ghế ngồi đã được sắp xếp, những thau thức ăn đã đầy (thật ra chỉ trét một lớp thức ăn mỏng ở trên). Garahadinna yên tâm về mời các vị lõa thể đến dùng cơm. Lúc họ đến nơi, Sirigutta cũng ra đảnh lễ nhưng thầm nói trong đầu:
- Nếu các ngài có thần thông thì hãy lui ra bởi vì tôi không chuẩn bị gì cả.
Nhưng vì những đạo sĩ này đều là người tầm thường nên họ không hề biết được ý nghĩ của Sirigutta và cái bẫy bên trong, vẫn lần lượt đi vào. Ngồi lên bàn họ mới phát hiện thức ăn bày biện thật ra không có gì cả, Sirigutta còn bí mật giật dây làm những cái chân ghế rơi ra khiến tất cả đều ngã chỏng gọng. Những đạo sĩ vô cùng xấu hổ và giận dữ ra về. Garahadinna dĩ nhiên cũng giận bạn đã xúc phạm đến thầy của mình, xúc phạm đến cả giáo đoàn Ni Kiền Tử. Garahadinna quyết định trả thù. Anh giả vờ làm hòa rồi vài tháng sau, khi sự việc đã nguôi ngoai mới nói rằng:
- Phái Ni Kiền Tử thật sự chẳng có gì cao siêu cả. Thôi để tôi theo Phật. Tôi sẽ mời Phật và các tỳ kheo đến nhà cúng dường trai tăng.
Rồi Garahadinna bắt đầu gài bẫy, nhưng cái bẫy này khủng khiếp hơn, không phải chỉ là vài ba chiếc ghế gãy làm cho té ngã, mà là nguyên một hầm than lửa cháy hừng bên dưới được che đậy khéo léo ở trên, ai rơi xuống sẽ cầm chắc cái chết. Lần trước, Sirigutta đã giật dây làm những đạo sĩ Ni Kiền Tử đều ngã lăn, còn Garahadinna lần này chỉ gài bẫy nhắm vào một mình Đức Phật. Anh hy vọng Phật là người đi đầu tiên sẽ rơi xuống, còn những người đi sau thấy vậy sẽ chạy mất. Lúc Đức Phật đến, Garahadinna cũng hồi hộp nghĩ thầm:
- Nếu ngài có thần thông thì hãy bước ra.
Nhưng nhìn thấy Phật vẫn trầm tĩnh đi vào nên Garahadinna tin rằng chắc chắn Phật không có thần thông và chuẩn bị nước để lúc Người rơi xuống sẽ tạt nước cứu. Khi Phật vừa đặt một chân lên thì nguyên cả tấm màn che rơi xuống, để lộ ra căn hầm lửa đang cháy phừng phừng bên dưới. Người không dừng lại mà đặt tiếp một chân lên, lạ lùng thay, từ dưới hầm lửa những bông hoa sen tuyệt đẹp mọc lên đỡ lấy từng bước chân Phật. Người đi luôn vào nhà và ngồi lên ghế. Chư Tăng lần lượt theo Đức Phật bước vào, lửa cũng tự động tắt.
Lúc này, Garahadinna run rẩy quỳ sụp xuống sám hối:
- Thưa ngài, con chỉ sắp đặt mọi thứ để trả thù chứ con không hề chuẩn bị thức ăn.
- Này Garahadinna, thức ăn đã đầy đủ.
Phật đã trả lời như thế. Rồi Người chỉ tay đến đâu thức ăn hiện bày đầy đủ đến đó. Sau cùng, Phật thuyết pháp cho mọi người nghe và đọc bài kệ Pháp Cú:
(58) Như giữa đống rác dơ
Bị quăng bỏ bên đường
Chỗ ấy hoa sen nở
Thơm ngát khiến người vui.
(59) Cũng vậy, giữa quần sinh
Ô nhiễm và tầm thường
Có nhiều đệ tử Phật
Tuệ giác như ánh dương.
Phật vừa dứt lời Garahadinna cũng chứng luôn quả Tu Đà Hoàn bởi quá xúc động và hối hận.
Khi tình cảm cao thượng được dồn đến cực độ, sự giác ngộ cũng dễ bùng vỡ hơn. Không chỉ Garahadinna mà nhiều người khác cũng chứng đạt quả vị, bởi cảnh tượng Đức Phật bước đi trên hầm lửa với những bông hoa sen vươn lên đỡ lấy chân Người quá thiêng liêng.
Sau này, chúng ta có hình ảnh “hoa sen mọc lên từ lửa” cũng từ câu chuyện Pháp Cú này.
Tiêu chuẩn thần thông trong đạo Phật
Câu chuyện Pháp Cú trên thật tròn trịa và đầy kịch tính nên đôi khi làm người ta nghi ngờ rằng, không biết có phải một người nào đó đã chế tác câu chuyện này để ca ngợi đạo Phật và chê bai ngoại đạo hay không. Tuy nhiên, ý chính mà chúng ta muốn nói đến ở đây là sự khác nhau giữa thần thông của Đức Phật và thần thông của ngoại đạo. Thần thông của Đức Phật thì chắc chắn ổn định, còn thần thông của ngoại đạo thì khi có khi không. Sự khác nhau là như thế.
Đức Phật thường nhắc đến 6 loại thần thông làm tiêu chuẩn đánh giá một người đã đắc đạo hay chưa. Một người có thể được chút thần thông này kia, nhìn được vài chuyện quá khứ hoặc mơ hồ thấy trước vị lai... nhưng vẫn chưa được gọi là bậc đắc đạo trong đạo Phật. Bởi một bậc đắc đạo thật sự trong đạo Phật buộc phải có đủ Tam minh lục thông.
Ví dụ, một vị thực sự đắc đạo có thể nhớ lại vô lượng kiếp của mình, nhớ luôn đến điểm mút đầu tiên của luân hồi là gì (Túc mạng thông) mà không phải chỉ nhớ được 50 hay 100 kiếp quá khứ. Hoặc vị đó có thể biết về tất cả chúng sinh ở khắp mọi nơi, biết chúng sinh đó còn sống hay đã chết, đang ở đâu và biết rõ nghiệp duyên, nhân quả trong vô lượng kiếp của chúng sinh ấy (Thiên nhãn thông). Vị đó cũng có Thần túc thông: biến hóa cực kỳ tự tại như ý. Thiên nhĩ thông: Nghe và hiểu hết mọi âm thanh, giọng nói của chúng sinh trong các cõi giới khác nhau. Tha tâm thông: biết hết tất cả mọi ý nghĩ trong tâm của chúng sinh. Và cuối cùng vị ấy thấy rõ Tứ Diệu Đế là chân lý của pháp giới vũ trụ này, xóa tan vô minh chấp ngã và đạt được giác ngộ giải thoát viên mãn (Lậu tận thông). Phi thường như vậy.
Ngày nay, chúng ta thấy một số người chạy được trên mặt nước, thậm chí có thể ngồi thiền trong trạng thái bị chôn dưới đất suốt 7 ngày... nhưng nếu đem so sánh với bậc chứng đạo thì đó cũng chỉ là một chút thần thông nhỏ. Còn thần thông của một vị Phật thì vô lượng vô biên: có thể biến thành cực lớn, hóa thành cực nhỏ, từ một thân phân ra thành vô lượng thân, vô lượng thân gom lại một thân, biến mất phía Đông hiện ra phía Tây, biến mất phía Tây hiện ra phía Đông, biến mất dưới đất hiện ra giữa trời, biến mất trên trời hiện ra dưới đất... vô cùng tự tại. Tất cả những năng lực đặc biệt của những người mà ta ca ngợi trên đời này, đối với một vị Phật vẫn chỉ là vụn vặt. Thấy ai có chút năng lực đặc biệt chúng ta đã lật đật tôn là Phật sống thì quả thật sai lầm, bởi tiêu chuẩn thần thông của một vị A la hán, một vị Phật là cực kỳ cao siêu và tu đến mức độ chứng ngộ trong đạo Phật không phải là chuyện dễ dàng.
Nếu không dựa trên giáo lý mà chỉ lấy thần thông để đánh giá thì không đạo nào có thể so được với đạo Phật. Chỉ tiếc rằng thời đại này chúng ta ít có cơ duyên gặp được những vị Thánh đắc đạo thật sự nên chỉ tưởng niệm qua kinh điển. Có thể thời nay các vị vẫn tồn tại nhưng lại ẩn mặt, người thường không biết được.
Đôi khi ta cũng gặp một số người khoe khoang về năng lực phi phàm rồi đồn thổi, thu hút khá đông tín đồ đi theo. Hay có những người (có thể là ngoại đạo, hoặc trong chính đạo Phật) tự xưng mình là Phật sống và tuyên bố có thần thông: biết quá khứ vị lai, nói được những chuyện lạ lùng... Tuy nhiên, những năng lực này so với tiêu chuẩn trong đạo Phật cũng chỉ là phần rất nhỏ, không đáng kể.
Phật thường cấm các đệ tử của mình sử dụng thần thông bừa bãi, bởi thần thông chính là chướng ngại thứ tư trên bước đường tu tập. Người có thần thông rồi phô trương thần thông sẽ không còn tu tiến trên đường giải thoát được nữa và sẽ thoái đọa nặng nề, thậm chí phát điên. Rất nguy hiểm. Do đó, người có sở đắc thần thông cần giữ gìn hết sức kín đáo, có khi còn phải làm như mình không có gì thì mới có thể tiến tu.
Năm chướng ngại của thiền
Nhân đây chúng ta nhắc lại 5 chướng ngại trên đường tu tập, nhất là tu tập thiền định.
Chướng ngại đầu tiên là về thân. Ở tư thế bắt chéo chân ngồi kiết già, hành giả chưa thể giữ thân đúng tư thế mà mềm mại bất động được, vì tê đau, khó chịu, cứ muốn nhúc nhích không yên. Đây là chướng ngại thứ nhất.
Chướng ngại thứ hai là vọng tưởng. Khi thân đã yên, đúng tư thế thì vọng tưởng bắt đầu chập chùng dấy khởi, khi nghĩ chuyện này lúc tính chuyện kia, làm hành giả quên mất công phu. Chướng ngại thứ hai này cực kỳ khó vượt qua. Phải tu mãi cho đến lúc vọng tưởng yên lắng, tâm thanh tịnh rỗng rang sáng tỏ thì mới vượt qua được chướng ngại thứ hai.
Lúc này sẽ xuất hiện chướng ngại thứ ba là ảo giác. Khi ngồi thiền, hành giả chợt thấy những ảo giác, linh ảnh hiện ra: có người thấy hào quang sáng bừng, người lại thấy Đức Phật đến thọ ký, có người nghe hương thơm ngào ngạt, nhạc trời vang vang... Đôi khi hành giả muốn điều gì là hiện ra điều đó. Ví dụ, có người đang ngồi thiền chợt thắc mắc không biết đã mấy giờ rồi, lập tức trước mắt hiện ra chiếc đồng hồ báo chính xác lúc đó là mấy giờ để quyết định xem có ngồi nữa hay không. Đó đều là những linh ảnh hay ảo giác và là chướng ngại thứ ba. Những linh ảnh này khiến cho người tu say đắm thích thú, quên kiểm soát tâm, quên mất công phu thiền quán, chạy theo hình ảnh, âm thanh, mùi hương lạ rồi lạc tâm, lạc đường. Nếu tự hào khoe khoang nữa thì xem như mất hết công phu, phải lùi lại rất xa.
Chướng ngại thứ tư là thần thông. Nếu hành giả không bám vào ảo giác, vẫn kiên trì tu thì thời gian sau thần thông sẽ bắt đầu xuất hiện. Hành giả sẽ biết chuyện này chuyện kia, nhìn người khác biết hôm qua họ gặp ai, tháng trước làm gì, nghiệp duyên thế nào, tương lai sẽ ra sao... Khi đã biết rồi, nhiều khi chịu không nổi thỉnh thoảng họ cũng bộc lộ cho mọi người biết: “Này anh, bây giờ ăn được gì thì ăn đi chứ một tuần nữa anh chết rồi”. Chẳng hạn vậy. Trước đây có một vị sư ẩn tu trên núi, ông ngồi thiền rất an ổn và bắt đầu xuất hiện thần thông. Kể từ đó ông tuy ở trên núi nhưng hôm nào có ai đến thăm ông đều biết trước và xuống đón giữa đường rất chính xác. Sau này, vị sư phát điên rồi mất sớm cũng vì không vượt qua được chướng ngại của thần thông này.
Những ai khôn ngoan, có thần thông mà không sử dụng, không bao giờ khoe khoang, vẫn thấy mình kém dở thì mới có thể tu tiếp và dần dần vượt qua chướng ngại cuối cùng là bản ngã. Bản ngã tiềm ẩn vô hình vô tướng nhưng chỉ nào khi vượt qua được rồi, hành giả mới chứng được quả vị A la hán. Đó là 5 chướng ngại trên đường tu.
Kín đáo, khiêm cung để tiến tu
Đức Phật không cho phép đệ tử sử dụng thần thông cũng vì thần thông là một chướng ngại rất lớn trong tu tập. Thời Đức Phật, rất nhiều vị tỳ kheo đã nhập được định và đắc thần thông, nếu các vị cứ phô diễn thì có lẽ rất nhiều người đã phát điên rồi bị đọa hết. Nhưng chính nhờ có Phật kiềm giữ, nhắc nhở và cấm hẳn nên các vị đã kín đáo giữ gìn, không thi triển thần thông rồi tiến tu mãi cho đến khi giải thoát viên mãn.
Chỉ có Phật hoặc những vị A la hán mới được quyền sử dụng thần thông một cách tự tại bởi các ngài đã đạt được vô ngã. Do không còn bản ngã nên các ngài sử dụng thần thông rất chính xác, đúng trường hợp. Còn hoàn toàn không sử dụng hoặc lúc nào cũng dùng thần thông đều là si mê, không có trí tuệ.
Thời Đức Phật có một tỳ kheo từng vô tình để lộ thần thông. Một lần, vài vị tỳ kheo đi dự trai tăng bên ngoài tinh xá, lúc đó Ấn Độ đang vào mùa hè, trời nóng như lửa đốt nên trên đường về các tỳ kheo cứ than thở mãi. Một vị liền phất tay một cái, bỗng nhiên hiện ra đám mây lớn che cả bầu trời và mưa lất phất từng hạt đi theo chư Tăng về đến tinh xá. Tiếng đồn lan đi cực nhanh, rất đông cư sĩ hiếu kỳ kéo nhau tới đảnh lễ vị tỳ kheo vì biết ngài đã đắc đạo. Họ kỳ kèo năn nỉ:
- Xin ngài hãy thi triển thần thông để chúng con được chiêm ngưỡng một lần, cuộc đời chúng con chỉ được nghe nói chứ chưa bao giờ chứng kiến năng lực siêu việt thật sự của một vị đắc đạo. Hôm nay, xin ngài hãy cho chúng con được xem, dù có chịu chết chúng con cũng cam tâm.
Họ nói mãi làm ngài cũng xiêu lòng. Ngài cho lấy một tấm y trải ra sân và chất lên đó một bó rơm, còn ngài vào phòng đóng cửa lại. Từ trong phòng, ngài phóng ra một tia lửa xuyên qua ổ khóa đốt cháy cả đống rơm mà tấm y ở dưới vẫn không suy suyển. Sau khi biểu diễn một chút thần thông, ngài đắp y mang bát từ giã Tăng chúng tìm về nơi khác tu hành. Ngài không ở lại nữa vì đã làm lộ thần thông – điều mà Phật không cho phép. Việc sử dụng thần thông trong đạo Phật kỹ lưỡng tới vậy.
Những người chưa phải bậc Thánh vô ngã mà ham thích phô trương thần thông, đều rơi vào kiêu mạn. Chúng ta phải cẩn thận cho bản thân mà cũng là thận trọng cho người khác.
Hoa sen mọc lên từ lửa
Trong câu chuyện có hình ảnh Đức Phật bước trên hầm lửa và hoa sen từ hầm lửa mọc ra đỡ lấy chân Phật. Ngày hôm nay nghe kể lại, chúng ta chỉ thấy giống như bao truyện cổ tích thần thoại mình đã đọc hay vô số phim mình đã xem nên lòng mình trơ trơ, chai sạn, không nhúc nhích. Nhưng nếu được tận mắt chứng kiến cảnh Đức Phật bước trên hầm lửa rừng rực và hoa sen tinh khôi mọc lên đỡ lấy chân Người thì lòng mình có thể chết vì xúc động, bởi hình ảnh đó quá đẹp, quá phi thường. Lúc đó, ta sẽ thấy thế gian thật vô nghĩa, dù có tiền muôn bạc vạn cũng là vô nghĩa, chỉ có đấng giác ngộ vĩ đại như Đức Phật mới là điểm tựa cho ta bỏ hết tất cả mà nương theo Người tu hành.
Hình ảnh hoa sen mọc lên từ lửa cũng là một biểu tượng cực kỳ đẹp. Chúng ta hãy thử vẽ từng đóa sen tươi tắn mọc lên giữa biển lửa (thay vì mọc từ hồ nước như thông thường), sẽ thấy hình ảnh này ẩn dụ cho một đạo lý thật vi diệu, thật vĩ đại.
Lửa tượng trưng cho một thứ thiêu đốt sự sống của thực vật, các loài cây cỏ. Chỉ có đất, nước, không khí, ánh sáng dịu dàng mới giúp cây sinh trưởng và hoa sen mọc lên. Còn từ nơi lửa không bao giờ có một cái cây hay một đóa hoa nào tồn tại được. Vậy mà từ nơi tưởng như không có gì mọc lên được ấy, hoa sen vẫn vươn lên mạnh mẽ. Hình ảnh này tượng trưng cho đạo lý gì?
Từ trước tới nay, chúng ta đã nghe nhiều về hình ảnh hoa sen mọc từ bùn tanh, nghĩa là từ nơi nhiễm ô của trần thế, những người đệ tử Phật đã vươn lên tu hành và sống tốt đẹp với cuộc đời. Nhưng lần này là từ một nơi chỉ có sự chết chóc, không một loài cây nào tồn tại nổi nhưng sen đã nảy mầm - hoa sen mọc từ lửa.
Cũng vậy, ở những nơi tưởng chừng như không thể nào tu nổi thì người đệ tử Phật vẫn phải tu bằng được. Ở những nơi hận thù chất ngất, lòng ta vẫn thương yêu tràn ngập; ở những nơi đầy rẫy kẻ chống đối, công kích đạo Phật, ta vẫn thắp sáng Phật Pháp trong tim mình và thắp sáng trong tim mọi người; ở những nơi cảnh khổ đọa đày chà đạp thân phận con người, không còn gì để sống, ta vẫn phải giữ nhân phẩm làm người, không nhúng tay vào điều tội lỗi; ở những nơi chỉ có nước mắt và tiếng rên la, ta vẫn hé một nụ cười với đồng loại của mình.
Nghĩa là, người đệ tử Phật làm được những điều phi thường ở những nơi đáng lẽ con người không thể làm được gì ngoài đau khổ, than khóc, tuyệt vọng. Dĩ nhiên, điều này đòi hỏi quyết tâm rất cao. Từ bùn nhơ, tức là từ nơi ô nhiễm tầm thường mà hoa sen mọc lên được đã là rất khó. Vậy mà ở nơi chỉ có sự thiêu đốt, sự dập tắt, đạo lý vẫn vươn lên – điều này khó gấp trăm nghìn lần.
Ví dụ , vì nghiệp duyên nào đó ta phải lọt vào một môi trường không tốt, những người ở đó vừa thấy mình đã muốn đánh, muốn mắng, nhưng ta vẫn thương yêu, không tranh cãi, không giận hờn. Tức là ở nơi người ta càng căm ghét mình bao nhiêu, ta càng phải thương yêu bấy nhiêu. Đó chính là hoa sen mọc lên từ nơi lửa cháy.
Vì vậy, nếu trong đời ta mới gặp vài ba người ghét mình thì hãy hiểu rằng như thế vẫn chưa là gì, vẫn chưa phải là lửa. Đến khi nào cả thế gian này ghét mình mà mình vẫn thương yêu cả thế gian mới là hoa sen mọc lên từ lửa.
Đời càng nghèo khổ, càng không có cơm ăn, ta càng phải gắng tạo phước. Chúng ta đừng nói: “ Tô i không có gì để làm phước cả”. Chính trong khổ cảnh mới là nơi để ta bồi tạo công đức. Thậm chí lát nữa ta không có gì để ăn, bây giờ chỉ còn nắm cơm ta vẫn quyết san sẻ cho người đói hơn mình.
Có cô Phật tử kể rằng lúc bé gia đình cô rất nghèo, mỗi lần cô đi từ Sài Gòn về Bạc Liêu thăm bà ngoại, mẹ cô chỉ đủ tiền mua vé xe lượt đi, lúc nào muốn về ngược lại Sài Gòn cô phải xin tiền bà ngoại mua vé. Thời đó, từ Sài Gòn về Bạc Liêu mất cả ngày trời, phải đến tối mới tới nơi. Mẹ cô nhồi cho một lon Guigoz cơm mang theo đi đường, nhưng lúc lên xe cô lại gặp vài người còn nghèo hơn mình, đến cơm cũng không có ăn. Thấy vậy, cô quyết định chia cho mỗi người một nắm cơm. Cô định bụng để lại cho mình một nắm, không ngờ vẫn còn một người đang đói, cô bèn đưa luôn nắm cơm cuối cùng cho người kia. Lúc đến bến xe Bạc Liêu, vì đói quá, không còn sức đi bộ về nhà ngoại trong khi trời đã tối, cô đành tìm chỗ nấp, đợi trời sáng mới dám đi bộ về nhà.
Nghe câu chuyện đó, chúng ta rất xúc động vì con người này trong lúc khó khăn nhất vẫn hy sinh cho tha nhân được. Đây chính là hoa sen mọc lên từ lửa. Còn chúng ta muốn cho người cũng phải lấy ít cơm ăn dằn bụng trước đã, rồi mới bắt đầu chia phần còn lại cho mọi người, như thế cũng là giỏi lắm rồi. Tuy nhiên, nếu chỉ vậy thì vẫn chưa phải là hoa sen mọc lên từ lửa.
Trên báo từng đăng câu chuyện về một ông cụ chỉ có chút tiền lương hưu ba cọc ba đồng nhưng suốt hai mươi mấy năm trời cứ chắt chiu dành dụm để đi đắp đường, bắc cầu. Đó là người trong cảnh thiếu thốn cùng cực mà vẫn thương yêu cuộc đời, vẫn làm những điều tốt đẹp cho đời.Ta nên nhớ, phải là cảnh khốn khó cực độ như thế mới được gọi là lửa, và ai sống trong cảnh khổ ấy mà vẫn tận tụy hy sinh, người ấy mới là bông hoa sen vươn lên từ lửa cháy. Còn những việc khó thường thường thì chưa phải là lửa. Chẳng hạn có người hỏi:
- Sao không nghe giáo lý, không đọc sách Phật Pháp gì hết vậy?
- Dạ, con ít thời gian quá, cả ngày phải đi làm, tối về lo cho gia đình, loay hoay mãi không còn giờ nào lễ Phật hay tu hành gì.
Thì ta hiểu rằng người này chỉ sống rất bình thường, họ đã bị lửa đốt cháy mà không có hoa sen nào mọc lên cả. Ngược lại, có người từ khi mở mắt cho đến lúc về nhà ngủ cũng không còn thời gian, nhưng vẫn xoay sở viết vài chữ dán trên tường để đi ra đi vào còn được nhắc nhở một câu đạo lý, hoặc trong lúc bận rộn nhất họ vẫn gắng niệm Phật, lúc nào ngả lưng trên ghế được thì âm thầm theo dõi hơi thở, quán thân vô thường... Nghĩa là trong hoàn cảnh không còn một chút thời gian rảnh mà họ vẫn không quên tu, đây chính là hoa sen mọc lên từ lửa.
Giáo phái Toàn năng thần giáo (hay còn gọi là Tia chớp phương Đông) là giáo phái cực đoan nhất ở Trung Quốc. Giáo phái này buộc các thành viên cắt đứt tất cả mối quan hệ với cuộc sống trước đây để hoàn toàn mộ đạo, biến những người tử tế thành điên rồ và cực đoan, sẵn sàng sử dụng bạo lực để gây nguy hiểm cho trật tự xã hội.
Năm 2014, tại một quán ăn nhanh ở tỉnh Sơn Đông, ngay giữa nơi công cộng, 5 người nhà họ Trương đã lao vào đánh đập đến chết một phụ nữ chỉ vì cô này từ chối gia nhập giáo phái Toàn năng thần giáo. Nhà Trương không hề tỏ vẻ hối hận gì khi ra tòa. “Cô ta là một con quái vật. Cô ta là linh hồn ma quỷ. Chúng tôi không sợ pháp luật” - một người trong gia đình họ Trương đã trả lời trước tòa như vậy. Hoặc có trường hợp là chị và mẹ của một thanh niên có tên Wang Jiannan sống ở đông Trung Quốc cũng đi theo Tia chớp phương Đông. Tháng 1/2013, chị của Wang đã đánh bố mình đến chết. Giống như những kẻ giết người ở quán ăn nhanh, cô ta coi bố mình là “con quỷ cần phải tiêu diệt”. (1)
Đó là một trong những nhóm phái tà giáo được cảnh báo gây tác hại nhất cho người dân. Nếu ai lỡ phải ở gần cộng đồng những người cực đoan như thế mà vẫn cố gắng tìm cơ hội thuyết phục mọi người tin hiểu nhân quả, hiểu về lòng từ bi, từ bỏ sự cực đoan... thì đó chính là những đóa sen vươn lên từ biển lửa. Nếu ai đủ sức đi đến những nơi đó, hãy đến gặp tín đồ tôn giáo bạn, nói chuyện với họ để thắp lên niềm tin nhân quả trong tâm họ và giúp họ hiểu rằng không bao giờ có chuyện giết người mà làm đẹp lòng Thượng đế hay được lên thiên đường.
Hành vi giết chóc tàn nhẫn chỉ thuộc về thế giới (1) Nguồn: https://vnexpress.net/the-gioi/giao-phai-cuc-doan-trung-quoc-yeu-cau- tin-do-roi-bo-gia-dinh-3739775.html của quỷ sứ, không thuộc về thế giới của loài người. Con người chỉ nói chuyện với nhau đàng hoàng, thuyết phục nhau bằng lời lẽ tử tế. Chúng ta chỉ chấp nhận theo điều đúng, đừng cố chấp vào tôn giáo của mình. Tôi không chấp đạo Phật của tôi, anh cũng đừng chấp vào giáo phái của anh, chúng ta hãy nói chuyện với nhau xem đạo nào là hợp lý nhất, nếu anh hợp lý tôi sẽ theo anh, còn nếu tôi đúng hơn thì xin anh hãy theo tôi. Trong những hoàn cảnh cực kỳ khó khăn nguy hiểm như thế mà vẫn làm được điều tốt, vẫn tu hành và hóa độ được chúng sinh thì đó là những đóa sen mọc lên từ biển lửa. Đa phần chúng ta hiện nay đều sống trong điều kiện thuận lợi hơn nhiều nhưng ta không tu hành tinh tấn, không làm được điều thiện chỉ vì ta thiếu tấm lòng. Điều kiện cần để hoa sen có thể mọc lên từ lửa chính là tấm lòng. Nếu đủ tấm lòng thì nơi hầm lửa hoa sen sẽ vươn dậy.
Trí tuệ như ánh dương
Trong bài kệ Pháp Cú, Đức Phật đã không nhắc đến hình ảnh hoa sen mọc từ hầm lửa, mà Người chỉ nói đơn giản: Như giữa đống rác dơ/Bị quăng bỏ bên đường/Chỗ ấy hoa sen nở/Thơm ngát khiến người vui. Thường nơi đống rác dơ bẩn luôn bốc ra mùi khó chịu chẳng ai muốn đến gần, vậy mà không ngờ từ nơi đó sen đã nở hoa làm mọi người thấy dễ chịu, không còn cảm giác bẩn thỉu hôi hám.
Phật đã ví đệ tử của Người cũng như thế, trong môi trường đầy những chúng sinh hơn thua, tỵ hiềm, hận thù... tâm hồn người đệ tử Phật vẫn không lay động. Sống cạnh người nhỏ nhen người đệ tử Phật không nhỏ nhen, sống cạnh người đố kỵ người đệ tử Phật không đố kỵ. Và giữa một thế gian si mê tầm thường vẫn có những người đệ tử Phật với trí tuệ như ánh dương để sống, để tu và để làm điều có ích cho cuộc đời: Cũng vậy giữa quần sinh/Ô nhiễm và tầm thường/Có nhiều đệ tử Phật/Tuệ giác như ánh dương. Trí tuệ như ánh dương của người đệ tử Phật là điều gì đó khác với thế gian tầm thường đang quay cuồng trong tham sân tội lỗi. Khi bao người thế gian tầm thường, ích kỷ, hơn thua, thù hận thì nhờ trí tuệ này, người đệ tử Phật biết rõ luân hồi sinh tử và sự trôi lăn là vô tận, biết thế gian không phải là chỗ đắm luyến lâu, cần phải vượt lên cao hơn.
Trí tuệ này cũng soi sáng cho ta biết rõ nhân quả, biết được điều gì là thiện, điều gì là ác. Người đời làm ác mà tưởng là thiện, còn thấy ai làm điều thiện họ cho đó là kẻ ngu. Thật tầm thường và đáng thương. Nhưng người đệ tử Phật thì không như vậy. Họ thấy rõ thiện ác và vì thấy rõ nên không dám làm điều ác mà chỉ cần mẫn chắt chiu từng điều thiện nhỏ.
Lý thuyết là vậy, nhưng quả thực điều thiện ác trên đời không phải dễ hiểu. Có những điều ta thấy đúng mà vài chục năm sau mới biết là sai. Ví dụ, một cô gái năm 17 tuổi yêu một anh chàng, cha mẹ biết vậy liền ngăn cản: “Con đừng yêu thằng ma cà bông đó, sau này nó sẽ làm khổ con”. Cô gái một mực khăng khăng: “Không, anh ấy là tất cả của đời con. Vắng con tàu sân ga buồn thấy thiếu, vắng anh đời con thấy quạnh hiu...”. Ai có nói gì cô vẫn yêu và quyết tâm cưới, phải 30 năm sau mới nhận ra cha mẹ mình là chân lý. Cuộc đời có những lúc như vậy.
Hiểu được điều này, tuy nói rằng mình biết thế này là thiện thế kia là ác, đây là đúng kia là sai... nhưng chúng ta vẫn nên giữ một chút khiêm tốn, bởi điều mà hôm nay mình tưởng là đúng coi chừng mấy mươi năm sau lại thấy là sai. Tạm thời ta biết đúng biết sai trong chừng mực nào đó nhưng đừng cố chấp, có khi sau này ta sẽ biết nhiều hơn, và chính xác hơn ngày hôm nay.
Người đệ tử Phật dễ thương là ở chỗ thấy điều đó là đúng, cứ làm nhưng không cố chấp, không bướng bỉnh, không cứng đầu tuyên bố: “Tôi đã thấy đúng thì đừng ai nói ngược lại”. Người đệ tử Phật lúc nào cũng chừa một khoảng để có thể rút lui lại, bởi biết đâu một ngày nào đó điều ta cho là đúng lại trở thành sai.
Câu “tuệ giác như ánh dương” cũng có thể hiểu rằng những người trong ngày nghỉ hiếm hoi, dưới cái nóng gay gắt hay mưa dầm dề mà vẫn cố gắng đến chùa nghe pháp, thay vì chạy đến những khu vui chơi giải trí mát mẻ hay ở nhà xem phim dễ chịu, ấm áp, dám chấp nhận bỏ những tiện nghi, những thú vui hấp dẫn bên ngoài để đến chùa chịu nóng nực, bất tiện mà lắng nghe một thời pháp, cũng là người đã có chút tuệ giác như ánh dương.
Vua Ba Tư Nặc và thiếu phụ xinh đẹp
Bài kệ Pháp Cú này rất nổi tiếng, nằm trong Phẩm Ngu.
(60) Kẻ thức thấy đêm dài
Người mệt thấy đường xa
Còn ai thiếu Phật Pháp
Luân hồi khó ngày ra.
Bài kệ này cũng thường được viết lại thành văn xuôi: “Đêm rất dài cho kẻ mất ngủ, đường thật xa xôi với người lữ hành mệt mỏi. Cũng vậy, luân hồi là vô tận đối với người không thông đạt chánh pháp”. Nghe cũng rất hay.
Câu chuyện diễn ra trong một lần vua Ba Tư Nặc (Pasenadi) tổ chức một buổi diễu hành cho dân chúng được dịp chiêm ngưỡng sự giàu sang của hoàng gia. Vào đời xưa nhiều khi một năm một lần hay vài lần, vua sẽ ngồi trên lưng voi, có kiệu, có lính hầu, có kèn trống, cờ hoa, có các cung nữ đi hai bên cùng diễu hành qua những đường phố chính cho người dân rải hoa và tung hô. Sở dĩ có tục lệ này là vì nếu vua ở trong cung mãi thì người dân với vua dường như có khoảng cách quá xa, nhưng nếu vua đi dạo lững thững một mình thì không an toàn, cũng không đúng kiểu cách long trọng. Vì thế, vua phải xuất hiện cho công chúng được nhìn ngắm mình và vua cũng nhìn thấy toàn dân của mình, đồng thời biểu dương uy thế của hoàng gia cho người dân thần phục. Mỗi dịp nhìn ngắm nhau như vậy đều được tổ chức thành buổi lễ thật linh đình hoành tráng.
Lần đó, tình cờ đi ngang qua một ngôi nhà, vua bất chợt nhìn xuyên qua cửa sổ và thoáng thấy một thiếu phụ xinh đẹp làm vua rụng rời đến nỗi suýt ngã từ trên lưng voi xuống. Từ đó cho đến lúc trở về hoàng cung vua cứ tê tái thẫn thờ. Dù có hoàng hậu chính là bà Mallika (Mạt Lợi phu nhân) và rất nhiều thê thiếp, ai cũng đẹp “rùng rợn”, nhưng không biết sao thiếu phụ kia lại làm vua mất hồn đến thế. Cô chỉ đứng bên cửa sổ nhìn đoàn người đi qua và vua cũng chỉ thấy cô trong mấy giây ngắn ngủi, vậy mà hồn phách vua như lạc mất. Vua không thể từ trên lưng voi nhảy xuống thăm rồi dắt cô đi bởi cách hành xử như thế không đúng với một vị vua.
Về đến hoàng cung, vua đứng ngồi không yên nên cho gọi một người lính thân cận đến nói: “Lúc diễu hành đến khu phố đó ta đã đi ngang qua căn nhà như thế... Ngươi hãy điều tra cho ta xem gia đình đó là ai, tên gì, địa chỉ thế nào”. Người lính cận vệ hiểu ý vua, nhớ lại là sau khi qua khúc đường đó, vua thẫn thờ như trở thành con người khác. Anh liền dò đi dò lại khu vực này, quả nhiên phát hiện một gia đình khá giả của cặp vợ chồng hạnh phúc, người vợ rất đẹp, rồi tức tốc chạy về báo: “ Tâ u đại vương, đúng là nơi con đường đó, căn nhà đó... có người phụ nữ mỹ miều vô cùng, đẹp hơn những gì mà đại vương từng tưởng tượng trên đời này...”. Vua ngồi xuýt xoa tiếc nuối rằng tại sao có người đẹp như thế mà đến bây giờ vua mới biết.
Đêm đó, vua trằn trọc thao thức không ngủ được. Phật nói “kẻ thức thấy đêm dài” là vì chi tiết này, vua mê người đẹp đến nỗi không ngủ được. Bóng người phụ nữ chỉ lướt qua mấy giây đã làm cuộc đời nhà vua tê tái, tơi tả, tan tác không còn gì. Vốn là một ông vua giỏi lãnh đạo và đầy mưu mô, vua lập tức nghĩ ra mưu kế để chia cách hai vợ chồng kia rồi giết luôn người chồng, chiếm đoạt người vợ về làm phi tần cho mình. Ý nghĩ của vua cũng rất ác độc. Vua ban lệnh buộc tất cả những người đàn ông trên dãy phố đó phải đi đắp đê. Vài ngày sau quân lính đến gõ cửa ngôi nhà kia thông báo:
- Triều đình điều anh đi đắp đê.
- Vì gia đình đơn chiếc nên tôi không thể đi được, xin cho tôi được đóng tiền thay thế.
- Lệnh vua đã ghi rõ là không được đóng tiền thay thế, anh phải chịu khó đi, nếu chống lệnh sẽ bị khép tội chết.
Người chồng đành phải ra đi. Từ trước đến nay ông chỉ buôn bán ở phố, không quen lao động chân tay nên việc đắp đê thật khó nhọc, ông lê bước bê từng đống đất đi mà thấy đường quá xa, đi mãi vẫn như chưa tới được bờ đê. “Đường rất xa đối với người lữ hành mệt mỏi” là vì vậy.
Bước đầu tiên của kế hoạch xem như thành công.
Vua bắt đầu tiến đến bước thứ hai là sắp xếp một cái bẫy chết người: xô hết số nhân công đắp đê xuống sông để họ đều chết đuối. Tới lúc quá háo sắc vua đã khởi tâm ác độc như thế. May mắn là nhờ còn có thiện căn nên cả đêm đó vua mơ thấy ác mộng với cảnh địa ngục, các tội nhân than khóc, quỷ sứ la hét rùng rợn. Lúc thức dậy vua cực kỳ hốt hoảng, mồ hôi đầm đìa. Đêm đó vua chập chờn không thể ngủ yên, cũng thấy đêm rất dài.
Sáng dậy vua liền gọi các quan chiêm tinh đến hỏi:
- Đêm qua ta đã mơ thấy cảnh địa ngục, người gào thét trong bóng đêm tối tăm, ý nghĩa của giấc mơ này là thế nào?
Một quan tư tế ngoại đạo liền hiến kế:
- Tâu đại vương, vậy nghĩa là cung vua đã bị ma ám. Xin đại vương hãy chuẩn bị một đại tế đàn gồm một trăm con dê, một trăm con gà, một trăm con bò, một trăm con trâu, một trăm trinh nữ, một trăm đồng tử... và giết hết những vật tế này dâng cúng thần linh, như thế cung vua mới hết bị ma ám.
Vua lập tức ra lệnh cho người đi lùng sục tìm cho đủ vật tế lễ. Tiếng dê kêu, bò rống, tiếng trẻ con khóc vang khắp hoàng cung. Nghe thấy âm thanh thảm thiết, hoàng hậu đến hỏi mới hay sự tình. Bà kiên quyết ngăn cản:
- Tại sao thấy ác nghiệp hiện ra mà đại vương lại tạo tội nữa cho nghiệp nặng nề thêm? Xin hãy đến hỏi Thế Tôn.
Lúc này, vua mới bừng tỉnh. Đúng là vì quá “mê gái” nên vua quên mất tất cả, đến khi Hoàng hậu nhắc vua mới sực nhớ là mình vẫn còn Đức Phật. Vua lật đật chạy đến tinh xá. Sau khi đảnh lễ Phật, vua kể lại sự tình:
- Bạch Thế Tôn, đêm qua con đã mơ thấy ác mộng, nghe viên quan chiêm tinh nói rằng cung vua bị ma ám nên con định cúng một đại tế lễ. Xin Thế Tôn hãy vì con mà chỉ dạy.
Đức Phật bảo vua hãy ngồi chờ đợi và phái lính chạy đến chỗ bờ đê gọi đúng người có tên đó họ đó đến, rồi Phật mới giảng giải sau. Lúc này, vua mới chột dạ, bắt đầu xấu hổ vì biết Phật đã thấu rõ toàn bộ sự tình, nhưng cũng đành sai lính đi gọi người chồng về. Về đến tinh xá, anh này cũng quá mệt mỏi, sau khi anh đảnh lễ, Phật đã khuyên rằng cái ái dục, tà dâm hay những ham muốn tầm thường luôn làm cho người ta trở thành kẻ tàn ác. Một thoáng xúc động khi vua ngồi trên lưng voi chỉ là cái nghiệp, không phải vì “phút đầu gặp em tinh tú quay cuồng, lòng đang giá băng bỗng ngập tràn muôn tia nắng”. Hãy biết rằng chính nghiệp khiến cho tâm ta động, nên hễ thấy tâm mình động chúng ta phải quay vào sám hối. Đừng chạy theo cái động đó để rồi tạo tội thêm.
Lời dạy của Đức Phật khiến mọi người bừng tỉnh. Lúc này vua mới thưa:
- Bạch Thế Tôn, đêm thật là dài khi con phải trằn trọc thao thức.
Người chồng kia cũng than thở:
- Bạch Thế Tôn, đường thật là xa khi con lê từng bước chân mệt mỏi.
Đức Phật dạy:
- Cũng vậy, luân hồi là vô tận nếu các ông không thông đạt được chánh pháp.
Nhân đây Phật đúc kết thành một bài Pháp Cú nổi tiếng: Kẻ thức thấy đêm dài/Người mệt thấy đường xa/Còn ai thiếu Phật Pháp/Luân hồi khó ngày ra. Bài kệ sau này được trích dẫn, viết lại khắp nơi vì ý tứ sâu sắc, độc đáo.
Sự xao xuyến ban đầu có thể là duyên nợ, cũng có thể là ác nghiệp
Vua Ba Tư Nặc (Pasenadi) có phước rất lớn, cai trị vương quốc Kosala cường thịnh. Nằm về phía Nam của vương quốc Kosala là vương quốc Ma Kiệt Đà do A Xà Thế - cháu ruột của vua Ba Tư Nặc cai trị (mẹ của A Xà Thế là em gái của vua Ba Tư Nặc). Vì vậy, hai vương quốc lớn này gần như là một, người dân qua lại không cần giấy thông hành, vượt biên rất dễ dàng. Vào thời đó, vua Ba Tư Nặc cai trị phía Bắc, cháu của vua cai trị phía Nam, xung quanh hai vương quốc này còn có nhiều tiểu quốc thần phục. Có thể nói thời đó vua Ba Tư Nặc gần như là bá chủ, vua lại sinh vào thời có Phật, thật là viên mãn. Ngày nay, chúng ta dù có vinh quang đến đâu vẫn có một thiệt thòi rất lớn, đó là không có Phật.
Thê thiếp của vua rất nhiều và ai cũng xinh đẹp nhưng vua bất ngờ bị một phụ nữ hớp hồn chỉ trong vài giây, hiện tượng tâm lý này gọi là “tiếng sét ái tình (coup de foudre). Hiện tượng này vẫn là một điều khó lý giải. Có thể do nhân duyên tiền kiếp, cũng có thể do một ác nghiệp quá khứ, không biết chừng. Chẳng hạn, gặp người nào đó làm mình thương yêu tha thiết, thì có thể mình với người đó thật sự có duyên nợ vợ chồng, hoặc cũng có thể do ác nghiệp đang dẫn dắt ta bước vào con đường tăm tối. Không điều gì là chắc chắn. Vì vậy, xin đừng tin vào cảm xúc xao xuyến ban đầu.
Một công nương rất nổi tiếng đã dạy các con mình: “Con hãy tin vào tiếng nói của trái tim”. Lời dạy thật là sai lầm vì cảm xúc của trái tim hoàn toàn theo nghiệp, không phải là sự sáng suốt của trí tuệ. Trước những cảm xúc như thế chúng ta cần hết sức cẩn thận.
Có cô gái đã qua vài mối tình, một lần đi vào bưu điện, lúc đang đứng đợi làm thủ tục, không hiểu sao trong đầu cô chợt khởi lên câu nói: “I love you Richard” (em yêu anh, Richard). Không lâu sau có người thanh niên cũng vào bưu điện. Nghe anh khai tên là Richard, cô ngạc nhiên nhìn anh rồi đắm đuối, hai người thương nhau trong tích tắc. Sau này, họ thành vợ thành chồng cũng rất ổn định. Trong tình thương yêu vợ chồng có những trường hợp lạ như vậy.
Một người Phật tử kể rằng: “Ngày xưa lúc còn chưa gặp chồng con bây giờ, con đã nằm mơ thấy anh chở con đi về một làng quê. Sau này lấy nhau rồi, tình cờ anh cũng chở con trên chiếc xe về miền quê đó, con đường và cảnh vật đều đúng như giấc mơ khi xưa...”. Khi đó cô mới biết rằng định mệnh của mình thuộc về người đàn ông này.
Có vài trường hợp vì duyên nợ nên yêu thương nhau ngay từ giây phút đầu nhưng không phải luôn luôn như vậy. Trường hợp của vua Ba Tư Nặc là một ví dụ như thế. Chỉ vì một chút rung động mà suýt nữa vua đã tạo ác nghiệp phải đọa địa ngục, may mắn là trong giấc mơ cảnh địa ngục đã hiện ra cảnh báo kịp thời. Vậy nên mỗi khi ta rung động, yêu mến ai, có thể do duyên nợ, cũng có thể do ác nghiệp mở lối dụ ta bước vào.
Lòng kiêu ngạo của bậc đế vương
Vua Ba Tư Nặc muốn chiếm hữu người đẹp nhưng nếu ra lệnh cho lính đến bắt cô đi thì "rất kỳ cục", sẽ mang tiếng xấu với thần dân, nên vua đã tìm cách lừa cho người chồng đi lao động, định bụng giết người chồng rồi mới đưa cô vợ về sau. Tức là gây thêm một ác nghiệp nữa. Cướp ngang của người đã thành tội, đằng này vua còn muốn đẩy người chồng đến chỗ chết thì tội lại càng trầm trọng thêm.
Tại sao ý muốn chiếm đoạt của vua lại mãnh liệt như thế? Bởi vì ngày xưa, trong chế độ quân chủ người ta cho rằng mọi đất đai, tài sản, kể cả con người đều là của vua. Quan niệm này khiến những ông vua ôm ảo tưởng sai lầm. Chính ý nghĩ “tất cả là sở hữu của ta, ta muốn làm gì cũng được” đã làm cho kiêu mạn bốc khởi. Mà khi kiêu mạn có mặt thì tham lam, sân hận cũng xuất hiện theo sau.
Hãy nhớ rằng kiêu mạn là đầu mối ban đầu của vô số tội lỗi trên đời. Vua Ba Tư Nặc rơi đúng vào công thức này. Lúc ngồi trên lưng voi, trông thấy bao nhiêu thần dân, bao nhiêu thành quách, trong lòng vua tự hào: “Tất cả là của ta, cả vương quốc mênh mông vô tận mà mắt ta không nhìn thấy, vó ngựa ra biên cương phải mất cả năm trời mới trở về...đều là của ta”. Ý nghĩ này khiến lòng kiêu mạn chất ngất, trong cái kiêu mạn đó nghiệp hiện ra ngay. Đó là lý do vì sao vua bị người thiếu phụ hớp hồn chỉ trong vài giây thoáng qua. Tâm kiêu mạn khởi lên thì nhiễm ô nối bước là như thế.
Chế độ quân chủ đã tạo điều kiện cho bậc đế vương ôm ấp cái tâm kiêu ngạo ngất trời. Bên Trung Hoa cũng vậy, các vị vua cũng nghĩ rằng tất cả lãnh thổ, thần dân đều là của mình. Nhận thấy điều này, trong đạo Nho có một nhân vật tên Mạnh Tử đã nói một câu răn nhắc vua phải kiềm chế lại: “Dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh”.
“Dân vi quý” là dân mới đáng quý, hạnh phúc của người dân là điều đáng trân trọng nhất. “Xã tắc thứ chi” nghĩa là sự bình an của đất nước là điều quý giá thứ hai, còn “quân vi khinh” là sự nghiệp của cá nhân ông vua, chỉ nên xem nhẹ.
Vào thời quân chủ phong kiến mà Mạnh Tử đã dám phán một câu với ý niệm về dân chủ rất rõ ràng. Điều này chứng minh rằng đạo Nho không hề cổ hủ, phong kiến mà có những tư tưởng cực kỳ tiến bộ, được thể hiện rõ nét qua câu nói của Mạnh tử: “Dân vi quí, xã tắc thứ chi, quân vi khinh”.
Vua Ba Tư Nặc cũng bị rơi vào tâm lý kiêu mạn đó của các bậc đế vương, nhưng may mắn là ông đã từng quy y Phật, từng cúng dường chư Tăng nên cái phước vẫn còn. Nhờ đó, khi ác tâm khởi lên, ác mộng lập tức hiện ra để cảnh báo vua dừng tay tạo nghiệp. Bằng không, nếu vua tạo nghiệp ác thì không chỉ gây tổn thương cho vua mà còn cho cả Tăng đoàn, ảnh hưởng luôn đến uy tín Đức Phật. Người ta sẽ gièm pha rằng vua theo Phật rồi mà còn làm bậy. May mắn là ác mộng đã đến, vua dừng lại kịp thời và mọi người cũng được nghe Phật nói một bài kệ Pháp Cú tuyệt vời như vậy.
Chỉ vì ảo tưởng cho rằng “cái gì cũng của ta” mà rất nhiều vua chúa vô cùng kiêu mạn, ác độc và gây ra vô số tội lỗi trong lịch sử. Về sau người ta nổi dậy lật đổ chế độ quân chủ phong kiến cũng vì lý do này. Ta nhớ, đầu tiên là quan niệm sai lầm, kế đến là kiêu mạn, sau cùng là trở nên ác độc, gây nhiều tội lỗi. Hệ quả tâm lý này đã khiến nhiều người đau khổ và lật đổ cả nền quân chủ chuyên chế.
Trong những trường hợp như thế này, chúng ta mới thấy lời Phật dạy thật là thấm thía. Phật đã dạy rằng: chẳng có gì là ta, chẳng có sở hữu của ta. Thân hay tâm này đều không phải là ta, không phải của ta, tất cả là vô ngã. Lời dạy tuyệt vời này là chân lý của muôn đời.
Nếu người nào đó đang là đại gia giàu có, tiền muôn bạc vạn hãy nghe bài kinh này để hiểu rằng: tuy tài sản ta rất nhiều nhưng thật sự vẫn không có gì là ta, không gì là của ta để sống và sử dụng đồng tiền cho hợp lý, cho có đạo nghĩa. Đừng ỷ vào cái giàu của mình và nghĩ rằng “Đây là tài sản của tôi, tôi nằm trong top 10 người giàu nhất” rồi kiêu mạn, bởi một khi đã kiêu mạn ta sẽ làm bậy, sẽ tàn ác, sẽ tạo nghiệp. Như Phật dạy vẫn là hay nhất, không gì là ta, không gì là của ta.
Vì vậy ai có duyên được quyền lực, châu báu, tiền bạc, đất đai, vương quốc, uy tín, tài năng... xin hãy sử dụng những lợi thế đó thật hợp lý để phụng sự cho đời. Đừng chấp rằng những thứ mình đang sở hữu là ta, là của ta rồi làm điều sai trái. Ngay cả người xuất gia cũng vậy, nhiều khi quý thầy được uy tín lớn, thuyết pháp hay, nhiều Phật tử mến mộ rồi cứ nghĩ rằng “Tôi có danh tiếng” và tưởng cái danh tiếng đó là “của tôi” thì thật là sai lầm. Người đó sẽ thoái đọa rất nhanh.
Ngày xưa, ngài Động Sơn là một thiền sư đắc đạo nổi tiếng. Lúc sắp tịch, ngài gọi các đệ tử lại hỏi:
- Ta có tiếng tăm ở đời, người nào có thể vì ta mà trừ bỏ cái tiếng tăm đó?
Một vị tăng bước lên xòe tay ra:
- Xin Hòa thượng cho con cái pháp hiệu của ngài.
- Ồ, tiếng tăm ta đã hết.
Rồi ngài tịch luôn. Vì có người đã hiểu được đạo lý muốn gửi gắm nên ngài mới yên lòng ra đi. Đó là đạo lý gì? Sở dĩ ngài nói “Ta có tiếng tăm ở đời”, vì các đệ tử theo ngài đều biết rằng ngài nổi tiếng khắp nơi và đều thấy cái danh tiếng đó là thật. Chỉ có vị tăng xòe tay ra nói: “Xin thầy cho con cái pháp hiệu”, mới hiểu ý ngài. Vị ấy hiểu rằng, cái pháp hiệu chỉ là một cảm giác, không có thật, không phải vật gì có thể cầm nắm được. Mà biết nó không thật thì có thấy quan trọng nữa không? Không cần. Việc hiểu được tiếng tăm chỉ là một ảo giác, không có thật chứng tỏ vị tăng này đã ngộ đạo. Thế nên, ngài Động Sơn mới cười nói: “Tiếng tăm ta đã hết”. Tiếng tăm đâu có thật để mà hết, nhưng ngài nói vậy để ám chỉ rằng mình đã có một người đệ tử xuất sắc, ngộ được đạo lý này, thấy được cái tiếng tăm thật ra chỉ là hư huyễn. Người này xứng đáng nối nghiệp của ngài nên ngài đã vui vẻ ra đi.
Cũng vậy, với mọi thứ trên đời mà ta đang nắm giữ: chiếc xe, gương mặt đẹp, nhà cao cửa rộng, uy tín, tiền bạc, quyền lực... đều không phải là ta, chẳng phải của ta. Hiểu như vậy để ta không bị tâm lý kiêu mạn và không lầm lỗi.
Sự đắng cay mỏi mệt của luân hồi
Trước lời than thở của hai người, một người than đêm dài, một người than đường xa, Đức Phật nâng lên một ý lớn hơn “Luân hồi là vô tận đối với người nào không thông đạt chánh pháp”.
Nhân sự kiện này, Phật đã nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng là phải thoát ra khỏi luân hồi sinh tử. Phật nói rằng điều đáng sợ là cứ phải sinh tử trầm luân, cứ đầu thai mãi từ kiếp này sang kiếp kia. Thật ra, nghe câu nói của Phật chúng ta không hiểu, không thấm thía nên vẫn chưa biết sợ luân hồi. Ta thấy mình cứ sống bình thường, chút nữa về nhà sẽ có cơm ăn, chiều tối ta sẽ tắm rửa, mặc bộ đồ đẹp, có chiếc xe cho mình đi chơi, ngày mai sẽ đi làm... Và cuộc đời cứ thế trôi qua, không có gì phải sợ luân hồi cả.
Vậy tại sao Phật buộc chúng ta phải sợ luân hồi? Bởi Đức Phật thấy rõ được vô lượng kiếp của mình và của tất cả chúng sinh. Phật thấy từ lúc sinh ra, con người đã khổ như thế nào, trong cuộc sống mình phải phấn đấu, bươn chải mưu sinh cực nhọc ra sao, lúc già bệnh chết rồi thành những vong linh vất vưởng còn đau đớn hơn vạn lần... nên Người biết bản chất của luân hồi là đau khổ. Ngày hôm nay thấy sung sướng an nhàn, vậy mà hôm sau đã ngã bệnh nằm một chỗ rên la. Hôm nay tiền bạc xênh xang, ngày mai chứng khoán bất ngờ rớt đã trắng tay trong phút chốc, chỉ biết gục đầu than khóc.
Cuộc đời thấy như bình an, sung sướng, nhưng thật ra có rất nhiều điều bất an, nhiều nỗi khổ đang rình rập, chờ đợi phía sau, sẵn sàng ập đến bất cứ lúc nào. Chỉ vì si mê nên ta cứ tưởng đời mình sẽ mãi êm trôi, đâu biết rằng cuộc đời vốn luôn bấp bênh, cõi nước luôn giòn bở. Hôm nay bình yên như vậy nhưng ngày mai sóng thần vào càn quét, hoặc một cơn lốc xoáy nổi lên là cuốn đi mấy nghìn căn nhà trong chốc lát. Cuộc đời không có gì là chắc chắn hay bình an mãi mãi. Trái đất càng lúc càng bất an, ngày càng nóng hơn, mỗi năm lại ghi nhận một mức nhiệt kỷ lục mới. Băng tan ngày càng nhanh, nước mỗi ngày một thiếu... không có gì ổn định. Trong khi đó, luân hồi cứ tiếp diễn, chúng ta sẽ tiếp tục phải đầu thai vào trái đất này. Lúc đó nước đã khô cạn, bão tố nhiều hơn và chiến tranh càng đe dọa khắp nơi. Cứ như vậy, không có gì là tốt lành trong luân hồi sinh tử này, trừ khi ta thiết tha tu tập và tạo phước không ngơi nghỉ.
Hiểu rằng cuộc sống thế nhân
Vây quanh sóng khổ, bủa giăng gió sầu Dù rằng nghèo khổ sang giàu Kẻ nào khỏi khóc, người nào khỏi than.
Đức Phật đã cảnh báo rằng phải lấy mục tiêu thoát khỏi luân hồi là tâm niệm hằng gìn giữ. Tuy nhiên, chúng ta thường chỉ thấy cái khổ vui trước mắt mình. Nếu hỏi một người đang đói: “Ông có sợ luân hồi không?”, người đó sẽ nói: “Không, tôi chỉ sợ lát nữa không có cơm ăn. Có miếng cơm ăn là hạnh phúc, cần gì biết luân hồi hay không luân hồi”. Hỏi người bệnh: “A n h có sợ luân hồi không?”, người này sẽ trả lời: “Không, giờ tôi chỉ mong lành bệnh”. Tức là đa phần con người chỉ thấy cái khổ vui trước mắt. Người học trò mong đỗ đạt, cô gái đang yêu mong chờ được người yêu cưới, người ca sĩ mơ có nhiều người ái mộ, nhà hảo tâm làm từ thiện rộng rãi vì muốn có phước báo giàu sang ở kiếp sau...
Nếu hỏi ra thì không ai có mục tiêu thoát khỏi luân hồi mà đa phần chỉ mong những gì gần gần trước mắt. Ta đâu hiểu rằng thế gian là vô thường, không có gì tồn tại dài lâu. Đức Phật từng có những kiếp làm đến bá chủ thế giới, vinh quang tột cùng nhưng đến khi phước hết thì vinh quang cũng tắt. Người thấm thía vô cùng cái gọi là vô thường, cái gọi là luân hồi sinh tử đắp đổi qua mau. Vì thế, Người luôn khuyên chúng sinh hãy tu hành để thoát khỏi luân hồi, đừng mong chờ những điều nhỏ bé, hư ảo, mong manh.
Trong luân hồi có hai điều hiểm nguy rình rập: thứ nhất là nghiệp ràng buộc cột trói khiến ta không thoát ra được. Thứ hai là những cám dỗ mời gọi và sinh ra thêm cái thứ ba là lòng ích kỷ xúi giục ta làm bậy. Chúng sinh luôn bị nghiệp cũ ràng buộc, bị cám dỗ mời gọi, bị ích kỷ xúi giục; chỉ cần mất cảnh giác, sơ sảy một chút là tạo tội và phải trả giá rất đắt, có khi đọa luôn vào ác đạo. Chính bởi điều này mà đi trong luân hồi không hề sung sướng mà là đi trong nguy hiểm.
Giống như một người thích có chiếc xe đẹp để chạy vòng vòng quanh phố, đâu hiểu rằng đường phố không phải chỗ để chơi. Cái chết luôn chực chờ trên đường, chệch tay lái một chút là có kẻ tông mình chết hoặc chính mình gây ra tai nạn thảm khốc cho người.
Theo thống kê, số lượng người chết vì tai nạn giao thông còn nhiều hơn vì chiến tranh. Nhưng ta không biết điều đó. Ta vẫn thích mặc bộ đồ thật đẹp, lái chiếc xe phân khối lớn, bóp còi inh ỏi, lượn lờ quanh phố. Ta vẫn thích chạy xe dạo chơi, thích đi vòng vòng trên đường, thích rong ruổi trong luân hồi vô tận... Để làm gì? Để được thi đậu, để làm quan, được lên chức, được yêu, được cưới... những mục tiêu rất tầm thường.
Mục tiêu cao thượng cuối cùng vẫn là giác ngộ giải thoát, tự tại, hạnh phúc. Vì thế, người có trí tuệ phải đặt mục tiêu rõ ràng là thoát khỏi luân hồi sinh tử, dù không hề dễ dàng.
Làm thế nào để thông đạt chánh pháp?
Đức Phật đã nói rằng “Luân hồi sẽ là vô tận đối với người không thông đạt chánh pháp”. Như vậy, phải thông đạt chánh pháp thì mới có ngày ra khỏi luân hồi. Nhưng thế nào là thông đạt chánh pháp?
Nếu ta bước ra đường và hỏi bất kỳ người nào về chánh pháp, đa phần mọi người hoặc là thờ ơ không quan tâm, hoặc là chê bai: “Tu theo mấy ông thầy làm gì, thụ động quá, sống ở đời là phải vui vẻ”. Còn nếu ta hỏi về chánh pháp với những Phật tử đã đi chùa thuần thục, họ sẽ hào hứng giải thích cho ta nghe, một lát sau có thể họ sẽ dắt mình đi lạc đường. Trên thực tế rất nhiều người cũng đến với chánh pháp nhưng hiểu sai rồi làm bậy, tu không tiến, nên trường hợp này cũng không gọi là thông đạt chánh pháp được. Người thờ ơ, chê bai chánh pháp thì dĩ nhiên không thông đạt chánh pháp, nhưng ngay cả những người đã đến với đạo Phật, đã quy y rồi cũng chưa chắc đã thông đạt chánh pháp nếu không gặp được bậc minh sư dẫn dắt.
Như vậy, điều kiện để ra khỏi luân hồi sinh tử là phải thông đạt chánh pháp, nhưng muốn thông đạt chánh pháp cũng không hề dễ dàng, tùy thuộc vào lòng thành và cả duyên may của mỗi người nữa. Chúng ta không biết vị thầy nào tốt để mình đi theo cho đúng chánh pháp, bởi nếu biết ai là thầy tốt thì ta gần như đã giỏi bằng thầy rồi, không cần phải học nữa.
Vì không đánh giá được điều này nên người đệ tử cứ bênh vực thầy mình theo cảm tính, cảm tình trong khi chưa chắc ông thầy đã đúng. Ngay đến bản thân vị thầy có khi cũng không biết mình đúng hay sai. Vì sao vậy? Vì điều mà vị thầy thấy là đúng hôm nay, có khi ba mươi năm sau ông lại thấy sai. Tức là dù giỏi hơn đệ tử nhưng vị thầy cũng chưa chắc đã phát hiện ra cái sai của mình.
Vậy nên, chúng ta rất cần có lòng thành. Chúng ta hãy quỳ lạy Phật cầu nguyện: “Bạch Đức Thế Tôn, con kính tin Phật và mong muốn được thông đạt chánh pháp để có ngày thoát khỏi luân hồi sinh tử, tùy nguyện độ sinh. Nhưng giữa thế gian nhiễu nhương, vô minh, đúng sai lẫn lộn này, con không biết nơi nào là bến bờ của chánh pháp, ai là bậc chân sư thiện hữu . Xin chư Phật từ bi gia hộ, dìu dắt cho con gặp được chân sư thiện hữu mà nương theo tu học”. Nhờ lời nguyện này ngày nào đó ta sẽ gặp được bậc minh sư sáng suốt, dạy ta những đạo lý chính xác, nghe đâu hiểu đó... Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở đây thì ta vẫn chưa được gọi là thông đạt chánh pháp, vì còn thiếu thực hành. Cái hiểu và cái hành phải đi đôi với nhau mới củng cố cho nhau được. Tri – Hành hợp nhất.
Ví dụ, ta nghe thầy mình dạy rằng: “Con hãy thương yêu, giúp đỡ mọi người quanh con” chúng ta hiểu ngay, nhưng chưa thấm. Đến khi nào thấy cảnh khổ của tha nhân mà lòng mình thương xót, chịu móc túi ra giúp, chịu bỏ thời gian công sức ra dìu dắt, khuyên nhủ, sắp xếp cho người ta có công ăn việc làm, biết tu tập... mới tạm gọi là thấm thía lời dạy về thương yêu. Nghe thì ai cũng hiểu, nhưng để thấm sâu thì buộc phải kiên trì thực hành từng chút, phải tốn công tốn của giúp người thực sự. Do đó, mới hiểu thì chưa thể thông đạt chánh pháp, ta còn cần cả một quá trình thực hành vất vả phía sau nữa.
Hoặc nghe nói về thiền định, về các trạng thái tỉnh giác, chánh niệm, sơ thiền, nhị thiền... nhiều người cũng có cảm giác như mình hiểu ngay. Tuy nhiên, như thế vẫn chưa được gọi là thông đạt chánh pháp. Chỉ khi nào ta bắt chéo chân ngồi kiết già, kiên trì chịu đựng cái tê nhức đau mỏi mà vẫn thấy thân mình vô thường, thấy nơi cái thân vô thường này có hơi thở vào hơi thở ra, chiến đấu với vọng tưởng từng chút, từng chút đến ngày vọng tưởng thật sự lắng xuống, tâm tỉnh sáng lên, ta bước dần vào cõi nhiệm màu của thiền định - lúc đó mới gọi là một phần thông đạt chánh pháp. Còn người chỉ nghe mà không thực hành sẽ không bao giờ thông đạt chánh pháp.
Với người xuất gia cũng thế, chuyên chú học hành không bao giờ là đủ, bởi thông đạt chánh pháp đòi hỏi nhiều năm tháng vất vả thực hành, tu sửa từng đạo đức nhỏ nhặt, phải đối xử rất tử tế với con người, phải trải lòng từ với chúng sinh, truyền bá chánh pháp, đêm xuống phải biết lạy Phật, tọa thiền... Nghĩa là phải thực hành, và thời gian thực hành cần gấp 10 lần thời gian học thì mới tạm gọi là thông đạt chánh pháp. Người tinh tấn như thế mới hy vọng có ngày ra khỏi luân hồi sinh tử.
Con xin nguyện gắng tọa thiền mãi mãi
Để theo Người thoát cửa ải trầm luân
Dù khó khăn gian khó đến vạn lần
Nào sá nhọc một tấm thân bèo bọt...
Tóm lại, chúng ta vừa có cái hiểu chuẩn xác, vừa thực hành rất tinh cần, đến khi nào thành tựu được lòng tin bất động tuyệt đối với Đức Phật, với chư Hiền Thánh Tăng, với Bát chánh đạo, với giáo lý Vô ngã thì lúc đó cái nhân để giải thoát mới được hình thành một cách vững chắc, không còn sợ bị thoái đọa. Nhưng chúng ta cũng phải nhớ rằng, niềm tin này phải bất động tuyệt đối, còn nếu chỉ tin hơi hơi thì ta vẫn có thể bị lung lay.
Tính tương đối của thời gian và không gian
Chúng ta trở lại phân tích về khái niệm “đêm dài” và “đường xa”. Đây là tính tương đối của thời gian và không gian theo tâm lý. Vua Ba Tư Nặc - người trằn trọc suốt đêm vì nhớ nhung hình bóng người thiếu phụ đã thấy đêm thật dài. Thực ra, xét về thời gian thì đêm nào cũng như đêm nấy, nhưng do tâm lý bất ổn nên vua thấy đêm quá dài. Càng thao thức vua lại càng mệt mỏi, chán chường, chỉ mong cho trời mau sáng để ra lệnh bắt người chồng phải đi đắp đê.
Người phải chờ đợi cũng thế. Ví dụ, ta có hẹn bàn chuyện làm ăn với ai mà họ đến trễ, lúc ngồi chờ đợi ta thấy thời gian sao đi chậm quá. Hoặc người đệ tử thích nấu ăn nhưng bị thầy sai ra quét sân, lúc cầm cây chổi quét qua quét lại người này cũng thấy thời gian trôi đi lê thê. Hoặc người thám tử được một phụ nữ thuê để theo dõi chồng mình, ông chồng đã vào căn nhà lạ, còn anh này ngồi ở ngoài uống cà phê, hút thuốc mãi vẫn chưa thấy ông ra. Lúc này, anh cũng thấy thời gian cứ ì ạch trôi qua. Tức là, khi làm những việc mà mình không hứng thú ta sẽ cảm nhận thời gian như kéo dài ra. Nói thời gian dài ngắn theo tâm lý là vậy.
Ngược lại, những cuộc vui làm con người thấy thời gian ngắn lại. Chẳng hạn, nếu được gặp gỡ, trò chuyện với một người bạn lâu năm, ta sẽ quên mất thời gian. Một thí sinh vào phòng thi cũng cảm nhận thời gian quá ngắn, cứ sợ hết giờ, chỉ mong thời gian dài thêm chút nữa để kịp làm bài. Thính chúng đang nghe bài pháp hay thì tiếc nuối sao thời gian vùn vụt trôi đi. Trái lại, người phải nghe bài pháp dở lại thấy thời gian trôi chậm quá, chỉ mong giảng sư kết thúc sớm để mình được nghỉ. Đó là tính tương đối của thời gian theo tâm lý - thời gian sẽ dài ra hay ngắn lại tùy theo tâm trạng buồn vui, ham thích, chán nản... của con người.
Con đường hay không gian cũng thế - tùy theo tâm lý của con người mà trở nên dài hay ngắn. Người khách bộ hành giữa trưa nắng sẽ cảm nhận đường rất xa. Ai đó đang trên đường về thăm người thân hấp hối sẽ thấy đường dài mãi không chịu hết, cứ hối tài xế chạy nhanh thêm. Khách bộ hành đi trên đoạn đường hư lở cũng thấy con đường quá dài, mong đi đến cuối đường thật nhanh.
Thế nhưng, đường sẽ ngắn lại nếu ta đi cùng một vị thầy và vị đó đang nói những đạo lý hấp dẫn, ta sợ về đến nhà sẽ phải chia tay, mỗi người đi một con đường khác. Lúc này, ta ngạc nhiên sao đường ngắn quá, đáng lẽ đường phải dài thêm chút nữa để mình được nghe thêm nhiều câu đạo lý thú vị hơn. Tính tương đối của thời gian theo tâm lý là vậy.
Tuy nhiên, nhà bác học Einstein lại chứng minh được tính tương đối của thời gian và không gian theo vật lý. Nghĩa là không cần đến tâm lý của con người, không gian cũng lớn lên hay nhỏ đi, thời gian dài ra hay thu ngắn lại, khối lượng nặng hay nhẹ đi tùy theo sự biến đổi của vật chất, của khung cảnh, của nhiều điều kiện vật lý. Đây là một phát minh vĩ đại của nhà bác học Einstein, mang tên: “Thuyết tương đối” (Relativtheorie). Chúng ta đã nói rằng cùng một con đường, cùng một khoảng thời gian như thế nhưng vì tâm lý con người thay đổi nên ta thấy nó dài hay ngắn. Còn Einstein lại tuyên bố là không cần tâm lý, chỉ lệ thuộc vào những điều kiện vật lý, thời gian, không gian, khối lượng sẽ dài ngắn, nặng nhẹ khác nhau. Nhờ phát hiện này ông đã trở thành nhà bác học vĩ đại nhất của thế kỷ 20.
Trong nội dung bài đạo lý này, chúng ta chỉ phân tích sự thay đổi của không gian, thời gian do yếu tố tâm lý, và ở đây chúng ta rút ra được đạo lý là trong nghịch cảnh hãy giữ tâm bình thản mà đi qua.
Cuộc sống luôn có lúc thuận, có lúc nghịch, có lúc vui, có lúc buồn. Nếu tâm ta không bình thản để đi qua những buồn vui, thuận nghịch đó, chúng ta sẽ thấy khi đường xa, khi đường ngắn, khi đêm dài, khi lại qua mau. Cứ dao động theo những điều đó chỉ làm ta mệt mỏi, bất an hơn mà thôi.
Chúng ta hãy giữ tâm bình thản trong mọi điều kiện của cuộc sống, để không phải trằn trọc vì đêm dài, không phải vất vả vì đường xa. Để được tâm bình thản như thế, mỗi người chúng ta hãy cố gắng tu tập thiền định. Thiền mang lại sự bình an trong cuộc sống, giúp ta thăng tiến trong tâm linh và đồng thời cũng là phần thưởng cuối cùng cho một người đã sống một đời tốt đẹp, tận hiến hy sinh. Người Phật tử phải biết làm phước, bố thí, cúng dường, giúp đỡ, sẻ chia để đem an vui hạnh phúc cho tất cả mọi người, nhưng nếu trong tâm còn mong cầu hưởng phước về sau thì đó vẫn là phước hữu lậu, và người tạo phước vẫn chưa thoát khỏi vòng luân hồi sinh tử. Người khéo tu vừa phải biết tích lũy phước cho sâu dày, đồng thời siêng năng tu tập thiền định hướng về vô ngã, thì bao nhiêu công đức đã gây tạo sẽ được dồn vào phước tâm linh, đưa ta tiến xa trên con đường giải thoát giác ngộ.











