Một người cùi chứng Thánh quả
(66) Người ngu si thiếu trí
Tự ngã thành kẻ thù
Làm các nghiệp bất thiện
Rồi chịu quả khổ đau.
Câu truyện tích như sau: Có một người đàn ông mắc bệnh cùi đến tinh xá Trúc Lâm nghe Phật giảng nhưng không dám vào trong vì sợ bị xua đuổi, xa lánh. Thật ra, bệnh phong cùi không lây lắm, nhưng do đời xưa chưa có thuốc chữa nên người bệnh luôn bị hắt hủi. Người cùi kia cũng vậy, ông chỉ lầm lũi nép xa xa phía sau để nghe Phật giảng, không ngờ lúc đang nghe giảng thì chợt ngộ đạo, chứng Sơ quả Tu Đà Hoàn. Khi ấy, mọi người đều chăm chú lắng nghe, chẳng ai hay ông vừa chứng Thánh quả.
Sau khi thời pháp kết thúc, ông rất muốn vào trình sở ngộ với Phật nhưng không dám vì còn mặc cảm thân phận cùi lở của mình. Thấy mọi người kéo nhau về, ông cũng làm bộ lật đật đi theo. Đến một khúc quanh ông lén nấp vào đợi cho mọi người đi qua hết, rồi mới nhanh chóng quay trở lại tinh xá gặp Phật.
Hôm đó, trời Đế Thích có chút thời gian nhàn rỗi, tình cờ nhìn xuống thế gian và phát hiện một con người có nghiệp rất lạ: mắc bệnh phong cùi nhưng lại chứng được Tu Đà Hoàn. Trường hợp của ông thật đặc biệt, bởi thông thường người nặng nghiệp rất khó chứng đạo. Và trời Đế Thích quyết định thử xem con người này sẽ có thái độ như thế nào trước thử thách.
Khi người cùi đang chạy nhanh đến tinh xá, trời Đế Thích hiện ra giữa hư không, lơ lửng trên cao, toàn thân phát ra hào quang. Thói thường, khi thấy một vị thần nhân nào đó hiện ra giữa hư không với ánh sáng chói lòa chúng ta sẽ kính sợ. Người cùi này cũng không phải ngoại lệ, trông thấy trời Đế Thích ông lật đật cúi chào và hỏi:
- Thưa ngài là ai?
- Ta là thiên chủ Đế Thích. Vì thấy ngươi có lòng nên ta đến đây thăm và sẽ ban cho ngươi bất cứ điều gì ngươi muốn, miễn ngươi đừng đến tinh xá gặp Phật. Ngươi chỉ cần theo ta là đủ rồi.
Nếu là người cùi, chúng ta sẽ phản ứng thế nào? Ta sẽ đồng ý ngay, rồi việc đầu tiên là ta sẽ xin chiếc xe SH đi đỡ, còn Camry thì từ từ tính sau, ví dụ vậy. Nhưng do đã chứng Sơ quả nên với người cùi này, niềm tin vào Đức Phật mới là tất cả, còn mọi thứ trên đời không quan trọng nữa. Giây phút trước khi chứng quả có thể nhiều thứ đối với ông vẫn quan trọng, như: tài sản, gia đình, vinh quang... Nhưng sau giây phút chứng đạo, quan điểm về cuộc sống trong ông đã thay đổi hoàn toàn.
Ông đã vượt khỏi tâm lý thường tình của con người, nên không còn bị xiêu lòng trước một người có đủ uy quyền đáp ứng mọi điều mình muốn. Lúc đó, điều sai - đúng với ông rất rõ ràng, dứt khoát, không một chút do dự, phân vân. Vì thế, ông đã nghiêm khắc mắng vua trời Đế Thích là kẻ vô trí. Đây chính là điểm khác biệt giữa người chưa chứng quả và người đã chứng. Người chưa chứng gặp trường hợp tương tự chắc chắn cũng ít nhiều do dự, đắn đo giữa 2 bên: “Tiếc quá, theo Phật mình cũng muốn mà tiền mình cũng muốn...”. Còn người đã chứng sơ quả thì không có một phút do dự, họ xác quyết kỳ lạ: đúng là đúng, sai là sai, có chết vì cái đúng cũng chấp nhận, không nhập nhằng, lẫn lộn.
Mới giây phút trước ông còn cúi chào vì thấy vị thần hào quang rực rỡ, vậy mà lúc vị ấy mở miệng nói rằng đừng đến tinh xá gặp Phật nữa, ông đã đanh mặt mắng: “Ngươi là kẻ ngu si thiếu trí. Đối với Phật mà ngươi không đủ lòng kính trọng thì ngươi không xứng đáng là gì cả. Còn ta tuy nghèo hèn bệnh tật, nhưng vì theo Phật nên ta có đủ bảy kho báu vô giá. Đó là niềm tin của ta đối với Phật, lòng tinh tấn với giáo pháp, trí tuệ biết hổ thẹn trước tội lỗi, biết giữ được Thánh giới, có thể học hiểu giáo pháp, biết buông xả cố chấp, ta sẽ đạt được thiền định và trí tuệ. Bảy kho báu mà ta lãnh hội từ nơi Thế Tôn là vô giá, thế gian này không gì có thể so sánh được. Ngươi hãy đi khuất mắt ta”. Ông nghiêm mặt quở trách như thế. Lúc đó, trời Đế Thích không giận mà rất hài lòng, ngợi khen ông rồi biến mất.
Cuối cùng, người cùi cũng đến tinh xá, các tỳ kheo đã đưa ông vào gặp Phật. Phật ân cần tiếp đón, bởi Phật biết con người này vừa chứng Sơ quả và cũng không còn sống được bao lâu nữa. Ông xin trình bày sở ngộ với Phật, rằng khi nghe một thời pháp tâm mình đã chuyển biến như thế, ông đã nhận ra điều này, hiểu được điều kia, đời sống đã thay đổi... Đức Phật xác nhận rằng người cùi đã chứng được Sơ quả và chúc lành cho ông. Sau khi đảnh lễ Phật, ông quyến luyến từ giã ra về. Vừa ra đến khúc đường, bỗng một con bò từ đâu chạy lại húc rất mạnh khiến ông bay tung lên cao. Sẵn sức khỏe đã yếu, ông qua đời ngay lúc vừa rơi xuống đất.
Câu chuyện đến tai chư Tăng khiến các vị bàn tán lao xao. Vào một buổi chiều sau khi đã khất thực, tọa thiền, nghỉ trưa, như thường lệ, các vị lại tụ về pháp đường đàm đạo. Trong đó, câu chuyện lạ của người cùi khiến nhiều người thắc mắc, bàn tán nhất: dù mắc nghiệp cùi lở nhưng chứng được Sơ quả, sau đó gặp trời Đế Thích thử thách mà lòng tin vẫn kiên định, rồi được
Kẻ thù đáng sợ nhất Phật ấn chứng, lúc quay về lại bị bò húc chết. Các vị lao xao phân tích về nghiệp duyên kỳ lạ của ông. Đức Phật thấy vậy liền giải thích rằng: người cùi bị bò húc chết do kiếp xưa ông từng cùng ba người bạn lừa một kỹ nữ đến mua vui, lấy hết tiền bạc rồi giết chết cô. Nạn nhân cực kỳ căm thù, thề sẽ rửa hận. Hậu thân của cô kỹ nữ chính là con bò kiếp này, và quả thật nó đã húc chết đúng 4 người kia.
Còn nghiệp phong cùi của ông là do nghiệp nhân xúc phạm một vị Bích Chi Phật. Kiếp xưa, ông từng gặp một vị Bích Chi Phật, phong cách điềm đạm hư vô, y phục cũ kĩ sơ sài, đời sống thanh bần đơn giản. Nhưng vì ỷ vào sự giàu sang của mình nên ông không tin có một vị Thánh giữa trần gian này. Thấy nhiều người, nhất là những người thân của mình hết mực cung kính vị Bích Chi Phật, ông đã đem lòng đố kỵ rồi tìm đến đối chất với vị ấy.
Khi vị ấy nói ra những đạo lý cao siêu, ông không hiểu nổi và rất tức giận. Ông bắt đầu nói những lời khoe khoang chứng tỏ sự giàu có của mình. Sau đó, vì quá ngạo mạn, ông còn nhổ nước bọt vào thân vị Bích Chi Phật ấy. Bởi ác nghiệp đó mà nhiều đời ông đã bị đọa vào địa ngục, đến đời được trở lên làm người thì bị cùi lở để mọi người khinh bỉ xa lánh trở lại.
Tuy nhiên, ông lại được chứng sơ quả vì nguyên nhân này: 3 năm sau khi nhổ nước bọt vào vị Bích Chi Phật, ông đã nhận ra lỗi mình, tìm đến sám hối với vị ấy, thật tâm cung kính, tu hành và làm các công đức để chuộc lại lỗi lầm. Thế nên, sau bao nhiêu năm chịu khổ báo nơi địa ngục và thân phận cùi lở, ông vẫn được chứng quả. Sau khi qua đời, ông được sinh lên cõi trời của vua trời Đế Thích và được Đế Thích đón tiếp ân cần.
Mặc cảm bệnh tật của con người
Bệnh nhân phong cùi luôn mang mặc cảm, tự ti rằng mình bị mọi người khinh bỉ, xa lánh. Tự họ cũng xa lánh cuộc đời, có trường hợp vì quá buồn mà tự tử, có người trở nên hung dữ hoặc phát điên.
Chúng ta còn nhớ nhà thơ Hàn Mặc Tử cũng không may mắc phải căn bệnh này. Ông là người làm câu thơ nổi tiếng: “Ai mua trăng tôi bán trăng cho” (bài Trăng Vàng Trăng Ngọc). Giống như những người bị bệnh phong cùi thời đó, Hàn Mặc Tử đã bị xa lánh vì thành kiến sai lầm rằng đây là căn bệnh truyền nhiễm. Kể từ khi hay tin ông bị bệnh, chính quyền địa phương đã đòi cách ly. Gia đình phải đưa ông trốn tránh ở nhiều nơi, sống thui thủi biệt lập. Mãi sau này, ông mới được đưa vào nhà thương Quy Hòa điều trị, nhưng chỉ được vài tháng đã mất vì bệnh kiết lỵ. Ông ra đi khi mới 28 tuổi. (1)
Cũng có nhiều người vì mặc cảm bệnh tật mà trở nên cộc cằn hung dữ. Có câu chuyện kể rằng: một cô gái xinh xắn bước lên chiếc xe lam, thấy trên xe có một người cùi, cô kinh khiếp vô cùng nhưng vẫn phải vì lỡ chuyến xe này cô sẽ phải đợi chuyến sau, mà chuyến sau không biết bao giờ mới có, nếu có cũng phải chen lấn (1) Nguồn: https://hopamviet.vn/info/composer/528/han-mac-tu.html tranh chỗ vất vả, đi bộ thì xa xôi nguy hiểm. Cô đành lên xe, vừa ngồi vừa dùng tay bịt mũi né xa người cùi. Người đàn ông kia cũng không nói gì, đợi đến khi xe dừng lại mới bất ngờ cắn cô một cái rồi chạy mất. Thời xưa, khi chưa có luật lệ, chưa có sự giáo dục, người cùi mới bị xã hội xa lánh, kỳ thị như thế. Còn ngày nay, xã hội đã văn minh, tiến bộ, bệnh cùi cũng đã có thuốc chữa, nên sự kỳ thị của xã hội với người bệnh đã giảm bớt và không còn gay gắt nữa.
Thực ra, tâm lý mặc cảm do bệnh cùi gây ra cũng là một loại quả báo. Không chỉ riêng người cùi, mỗi người chúng ta đều có một mặc cảm nào đó đối với cuộc đời, ta cảm thấy mình thua sút với người, ta cảm thấy mình bị né tránh và khinh bỉ. Tất cả đều là quả báo giống với quả báo của người bị phong cùi. Nguyên do vì đời xưa ta đã từng kiêu ngạo, từng khinh chê ai quá đáng, từng xúc phạm bậc đáng kính nào đó nên khổ báo đời này mới xuất hiện, buộc ta phải chịu đựng mặc cảm trở lại. Ví dụ, ta quá xấu, quá nghèo hoặc bị tật nguyền nào đó khiến ta cảm thấy mặc cảm giống người cùi trong câu chuyện trên.
Tính chất của bậc Thánh sơ quả
Điều đặc biệt trong câu chuyện là sau khi chứng được quả Thánh đầu tiên, niềm tin với Tam Bảo của người cùi lập tức trở thành tuyệt đối. Đây là một trong ba tính chất của bậc Thánh đã chứng Sơ quả. Một người chứng Sơ quả Tu đà hoàn sẽ có ba tính chất chính:
- Thứ nhất, niềm tin đối với Tam Bảo là tuyệt đối, không gì lay chuyển được.
- Thứ hai, đời sống cực kỳ vị tha, không còn “đôi bàn tay nắm lại”.
- Thứ ba, không cố chấp vào nguyên tắc cứng nhắc, lúc nào cũng biết mục tiêu chính là gì.
Thế nào là không cố chấp nguyên tắc? Ví dụ, một chỉ huy quân đội nghe báo cáo rằng trong khi làm nhiệm vụ có một số người dân do không hiểu nên cản trở người thi hành công vụ và những người lính đã hơi mạnh tay với họ. Người chỉ huy nghiêm khắc phân tích: “Chúng ta chiến đấu là để bảo vệ cái gì? Bảo vệ Tổ quốc mình. Mà bảo vệ Tổ quốc là bảo vệ ai? Bảo vệ người dân. Nếu hành động như vậy thì chúng ta đã sai với mục tiêu c h í n h” . Có thể họ cản trở người thi hành công vụ nhưng chưa đến mức độ nghiêm trọng, mà người lính xử lý nặng tay thì đã đi ngược lại với lý tưởng của mình. Theo nguyên tắc thì việc làm này đúng, vì trong tình huống khẩn cấp ta có thể dùng vũ lực trấn áp. Tuy nhiên, nguyên tắc chỉ là thứ yếu, còn lý tưởng bảo vệ nhân dân mới là hàng đầu.
Người cố chấp thì cứ bám chặt nguyên tắc mà quên mất lý tưởng, ngược với một vị đã chứng Tu đà hoàn - luôn giữ gìn lý tưởng, bởi họ biết rằng lý tưởng cao hơn mọi nguyên tắc, phương pháp và luật lệ.
Ví dụ, một người dân đến trụ sở công quyền xin làm giấy tờ. Họ bị thiếu điểm này sót điểm kia, rồi đi không đúng trình tự, đáng lẽ phải đến cửa này họ lại sang cửa khác, nên đã bị la: “Tại sao bà xông vào đây”. Theo nguyên tắc thì lời mắng đó không sai, nhưng xét về lý tưởng thì vị công chức đó mắc lỗi trầm trọng, bởi đã nói nặng lời với thái độ rất quan liêu. Tức là người này đã chấp nguyên tắc mà đánh mất lý tưởng phục vụ đồng bào, phục vụ nhân dân.
Chúng ta cũng vậy, ví dụ đối với người đệ tử Phật thì lý tưởng từ bi thương yêu chúng sinh phải đặt lên trên hết. Tuy nhiên, trong thực tế khi đến chùa, nhiều Phật tử vẫn chấp nguyên tắc: “Ông ở nhóm kia ăn cơm sau, sao tự nhiên bàn của người ta mà vào ăn vậy...”. Hành xử như thế là cố chấp nguyên tắc, đánh mất lòng từ bi. Đáng lẽ, chúng ta phải xem từ bi cao hơn nguyên tắc. Vì thực chất nguyên tắc được tạo ra để con người làm việc cho tốt và thương nhau hơn mà thôi. Nói cách khác, nguyên tắc cũng chỉ để phục vụ cho từ bi, nên chúng ta đừng để nguyên tắc khiến con người ghét nhau hơn. Hãy hiểu như vậy để thoát bệnh cố chấp.
Người đã chứng Tu Đà Hoàn hiểu điều này nên lúc nào trong lòng họ lý tưởng đạo pháp cũng là thiêng liêng cao tột, mọi nguyên tắc luật lệ chỉ là phụ.
Nguyên tắc nào cao hơn đạo lý
Luật lệ nào phá hủy tình người Việc nào tốt đạo, đẹp đời Thì ta góp sức, góp lời giúp nhau...
Trước thử thách của trời Đế Thích, người cùi đã lập tức thể hiện bản lĩnh của một vị đã chứng quả. Ông cực kỳ rạch ròi trước đúng sai, giữa một bên là lời hứa hẹn danh lợi và một bên là lòng kính tin Tam Bảo, không bao giờ lẫn lộn hay do dự. Bản lĩnh của một bậc Thánh là thế, dù chỉ mới là bậc Thánh chứng Sơ quả.
Chúng ta vì chưa chứng Tu Đà Hoàn nên thường thất bại ở thử thách này. Chẳng hạn, một Phật tử thích đến chùa nghe pháp, hiểu bao nhiêu đạo lý sống ở đời, biết cách tu thiền... Nhưng khi có ai đến rủ: “Chỗ kia có người chữa bệnh bằng nhân điện, chỉ cần đặt tay lên cơ thể mình 5 phút là hết bệnh, để hôm nào tôi dẫn chị đi”, người này liền cảm thấy những giáo lý mà nào giờ mình hết lời tán thán bỗng không còn giá trị, không bằng người có thể chữa bệnh trong chớp nhoáng vài phút.
Hoặc có người nói: “Bên kia có ông thầy kỳ lạ lắm, ai theo làm đệ tử cũng ăn nên làm ra”, “Nãy giờ chị nghe giảng vậy chứ không hay đâu, có đạo này hay hơn. Người ta sẽ giúp đỡ chị làm ăn, nếu chị nghèo họ cho mượn tiền, con chị khó khăn họ cho tiền đi học...”, không ít người đã lung lay. Những điều ta từng xem là chân lý nay bỗng thấp hơn những quyền lợi vật chất tầm thường. Tự nhiên ta không cảm nhận nổi giáo lý cao cả của sự giải thoát, không thấy đó là điều cao siêu nữa, chứng tỏ chúng ta chưa phải là Tu Đà Hoàn.
Có những giáo phái vay mượn một chút đạo
Phật, nói gì cũng có chữ “Phật” để mọi người nghe quen tai rồi mới pha trộn lý thuyết của mình. Ví dụ, nhiều nơi thờ những thần linh lạ lùng nào đó cũng áp dụng công thức này. Người ta còn dùng thêm một chút quyền lợi, tiền bạc để chiêu dụ tín đồ và hết lời ca ngợi đạo của mình là linh thiêng. Nhiều người nhẹ dạ cũng tin theo, bắt đầu quay lưng với những đạo lý cao siêu, chuẩn mực, xác đáng mà mình từng kính ngưỡng.
Qua bài Pháp Cú này, chúng ta hãy nhìn lại xem mình có bằng người cùi kia chưa? Tức là, khi ai đó hứa hẹn một đạo khác hay hơn, hứa sẽ ban thưởng tiền bạc và quyền lợi, ta có ngã lòng không? Khi ai đó đến nói xấu Phật, nói xấu thầy, ta có lung lay không? Khi có ai đó nói rằng: “Đấng toàn năng tạo ra tất cả, Phật cũng là do Đấng toàn năng tạo ra cả thôi” ta có tin không? Khi có kẻ đến hăm dọa: “Cô mà theo đạo Phật nữa là tôi cắt cổ cô”, ta có sợ không? Hiện tại chúng ta chưa đối diện với tình huống nguy cấp này nên ta không sợ. Nhưng nếu có kẻ kề dao vào cổ mình thật và ra yêu sách phải bỏ đạo thì có khi ta cũng sẽ run rẩy làm theo.
Sự đe dọa hay cám dỗ sẽ là thử thách niềm tin của ta với đạo đã đủ kiên cường hay chưa. Tuy nhiên, chúng ta cần lưu ý rằng niềm tin trong Phật Pháp không giống với niềm tin ở các tôn giáo khác. Với đa phần các tôn giáo, người ta miễn có tin là trở thành tín đồ. Còn trong đạo Phật thì cái gọi là “tin” tức là phải“chấp nhận”, là phải đi qua trí tuệ. Chúng ta phải nghe giáo pháp, nắm vững mọi vấn đề, phải thực hành thấy lợi ích, suy luận trải nghiệm tới lui rồi mới chấp nhận. Khi đó, sự chấp nhận này gọi là niềm tin đã đi qua trí tuệ, rất vững chắc.
Nhiều tôn giáo thường yêu cầu tín đồ phải tin rằng có một Đấng toàn năng tạo ra tất cả - đây là tiên đề người ta phải chấp nhận, không được suy luận hay phản biện. Còn trong đạo Phật, Đức Phật buộc chúng ta phải phản biện và trải nghiệm cho đến khi nào thấy đúng thì mới tin. Vì thế, người Phật tử tuy cũng có niềm tin nhưng tin bằng trí tuệ.
Những niềm tin không đến từ trí tuệ, chẳng hạn niềm tin về một thần linh tối cao dễ dẫn người ta đến mê tín, thậm chí cuồng tín. Tại sao có những tín đồ cực đoan dám thảm sát người vô tội? Vì khi đã tin một cách mù quáng thì những giáo sĩ nói gì họ nghe nấy, không cần suy xét. Điều này trái ngược hoàn toàn với đạo Phật. Một người đệ tử Phật luôn được khuyến khích phải xét lại mọi điều mình được nghe, được học trước khi tin.
Lòng tôn kính và sự trung thành
Với một vị đã chứng Thánh quả Tu Đà Hoàn thì lòng kính Phật tự nhiên trở thành tuyệt đối. Vì vậy, nếu lòng kính Phật của ta vẫn hời hợt, chưa tuyệt đối, thì ta biết rằng mình chưa có chứng ngộ tâm linh nào đặc biệt cả. Để gieo nhân chứng Thánh quả, mỗi ngày chúng ta hãy quỳ trước Phật phát nguyện kính thương Người tuyệt đối. Tới một lúc nào đó, khi những lời phát nguyện và hành động lễ kính tha thiết đã thành nhân đầy đủ, chúng ta có thể chứng được Thánh quả Tu Đà Hoàn, và từ đó rất nhiều điều vi diệu sẽ mở ra.
Con quỳ xuống lòng kính yêu trọn đủ
Dâng lên Người đấng giáo chủ từ bi
Đã cho con ánh sáng ngập đường đi
Đã đưa lối con về nơi cõi giác...
Tôn kính Phật là nền tảng căn bản của tất cả mọi đạo đức, vì nếu không kính được bậc đáng kính thì chúng ta là người không đạo đức. Cha mẹ, thầy cô giáo, bậc trưởng thượng, người có nhân cách, có trí tuệ, người sống vị tha từ ái... mà ta không biết kính trọng thì chắc chắn đạo đức của ta đang khuyết lở, huống hồ Đức Phật là Đấng từ bi tuyệt đối, trí tuệ tuyệt đối, đạo đức tuyệt đối, sự giác ngộ là tuyệt đối, mọi điều đều tuyệt đối mà lòng ta hời hợt thì đạo đức của ta càng kém cỏi. Thế nên, trong vô số đạo đức thì đạo đức ban đầu nhất, căn bản nhất vẫn là tôn kính Phật.
Khi có lòng kính Phật ổn định rồi chúng ta sẽ xuất hiện một đạo đức tiếp theo, đó là lòng trung thành với đạo pháp, với Thầy tổ mình. Nhờ lòng trung thành này, chúng ta sẽ đủ sức vượt qua được những thử thách, cám dỗ, sự kích động, vu khống. Người nào đó gây khó khăn, ta không nản lòng. Người nào đó đến vu khống đạo, vu khống thầy ta không dao động. Không điều gì có thể làm ta lung lay, bỏ đạo hay bỏ thầy mình được, vì ta đã có được một phẩm chất đạo đức quý giá là lòng trung thành.
Giữa cuộc đời không ít sự lọc lừa, con người dễ quay lưng bội bạc nhau, thì lòng trung thành là một đạo đức vô cùng cao đẹp. Trên thực tế, không hiếm chuyện công dân phản bội Tổ quốc mình, người học trò phản bội thầy, con cái bất hiếu với cha mẹ... và mọi sự phản bội đều gây đổ vỡ.
Một lần có người mẹ dẫn đứa con sắp du học đến chào vị thầy và xin một lời khuyên, vị thầy đã nói với đứa bé rằng: “Ở nước ngoài, người ta sẽ dạy con nhiều điều mà trong nước không có, nhưng chắc chắn người ta sẽ không dạy con yêu đất nước của con, người ta cũng sẽ không dạy con biết thương quý bảo vệ văn hóa truyền thống của dân tộc con. Nếu con không tự dạy mình, không giữ gìn cho mình điều đó, thì sau khi du học về con sẽ trở thành một con người khác. Một người không còn yêu đất nước mình, không còn yêu văn hóa truyền thống của mình nữa. Con người đó rất dễ phản bội Tổ quốc. Và khi con phản bội quê hương, con sẽ mất nhiều thứ trên đời này, trong đó có cả tình thương yêu của thầy đối với con”.
Hiện nay đang có phong trào đi du học. Khi gặp những đứa trẻ sắp đi du học chúng ta hãy nói với chúng như thế: ở bên kia người ta có thể dạy con nhiều điều mà ở Việt Nam không có, nhưng người ta sẽ không dạy con lòng yêu nước và yêu quý văn hóa Việt Nam, nên con phải nguyện giữ gìn cho chính mình, không bao giờ để mất. Càng xa quê hương thì càng phải yêu quê hương đậm sâu, càng thương quý giữ gìn văn hóa, nhân cách của người Việt Nam.
Xin cha mẹ dạy con niềm say đắm
Với dòng sông con tắm buổi trưa hè
Cánh đồng xanh thấp thoáng những bờ tre
Ai quẩy gánh trên đường đê xa tắp.
Xin cha mẹ nhắc con là sẽ gặp
Những gọi mời rất hấp dẫn xa hoa
Con giữ lòng trong sạch chẳng phai nhòa
Điều đạo đức tổ tiên ta truyền lại...
Lòng oán thù thúc đẩy ta tạo nghiệp
Con bò trong câu chuyện này ở kiếp xưa từng là một kỹ nữ rất đẹp, đem lòng căm hận và thề sẽ trả thù những kẻ đã sát hại mình. Vì hận thù sôi sục nên đến một kiếp, chính cô lại trở thành thủ phạm giết người, mặc dù lúc ấy cô đang trong thân phận của một con bò.
Theo nhân quả thì một người chết vì bị sát hại và một người chết vì tai nạn đều là trả quả báo từ kiếp xưa. Vì ngày xưa ta từng gây nghiệp sát nên đời này mới bị chết ngang như thế. Nhưng nếu ngày xưa ta từng giết hại chúng sinh và nạn nhân căm phẫn muốn trả thù thì sau này họ sẽ tự cầm dao đoạt mạng ta. Lúc đó, ta đền trả món nợ xưa, còn họ lại thành một thủ phạm mới, bị luật pháp truy đuổi, dù họ chỉ đòi lại mối thù mà thôi.
Ngược lại, nếu nạn nhân không ôm hận, không muốn trả thù thì đời sau họ sẽ không cầm dao giết lại ta nữa, có gặp lại nhau họ cũng bỏ qua luôn. Còn ta sẽ chết vì một tai nạn khác: bị một cành cây rơi trúng, hoặc mùa mưa ngập nước ta lái xe vào cái hố ga quên đậy nắp trên đường, rồi vĩnh viễn ra đi, ví dụ vậy.
Đó chính là lý do vì sao Phật dạy chúng sinh phải nhẫn nhục, đừng nuôi tâm thù oán để sau này chúng sinh không trở thành thủ phạm mới và đừng tạo thêm nghiệp. Khi một người bị ức hiếp, nhục mạ, bị đánh, bị giết hại mà bực tức, oán hận thì một kiếp nào đó họ sẽ tìm người kia để đánh mắng, giết hại trở lại. Như thế cũng tức là người này sẽ tạo thêm ác nghiệp mới. Nhưng nếu họ có thể nhẫn nhục được thì người kia sẽ trả quả báo vì một tai nạn khác, còn họ sẽ thanh thản đi giữa trần gian với trái tim không vướng oán hờn, cuộc sống rất đẹp. Cái nhẫn nhục đời này sẽ mang lại an vui cho nhiều kiếp về sau là vì vậy.
Giữa thế gian sôi bỏng thù hận, oán ghét, hơn thua, giận hờn, kiêu mạn này vẫn có những người đệ tử Phật sống bình lặng, thanh thản bao dung. Họ giống như đóa hoa thơm quý, như bóng cây mát, như đảo cồn cho chúng sinh nương tựa. Tại sao dùng từ “nương tựa”? Hãy nhìn chính mình ta sẽ hiểu. Có ai thích kết bạn với người hung dữ không? Không, ta chỉ thích người hiền lành. Rõ ràng đến với người hiền lành ta cảm thấy ấm áp, mát mẻ. Rõ ràng người đó là đảo cồn, là chỗ nương náu cho cuộc đời ta, tâm hồn ta. Còn người hung dữ thường làm ta e sợ, né tránh, xa lánh chẳng dám kết giao.
Chính bởi lý do này mà nhiều khi một người có thể chưa làm được nhiều công đức nhưng chỉ cần họ đạo đức hiền lành, nhẫn nhục là tự nhiên phước lành của họ sẽ tăng trưởng mãi. Nhờ có đạo đức hiền hành, nhẫn nhục, họ đã xoa dịu đi bao nóng bỏng, oán thù đang thiêu đốt cuộc đời này và trở thành đảo cồn cho chúng sinh nương tựa. Hiểu điều này, người đệ tử Phật phải tu hành hết sức mình để đạt được sự nhẫn nhục bình an như thế.
Khôn ngoan dũng cảm bảo vệ điều thiện
Nhẫn nhục là không giận, không thù, không oán ghét, lòng bình thản an vui và hay hơn nữa là thương lại kẻ đã hại, đánh, mắng, thậm chí giết mình. Đạo đức này thật là đẹp. Nhưng có phải nhẫn nhục luôn đúng trong mọi trường hợp? Người chiến sĩ cầm súng giữa sa trường bắn giết quân địch để bảo vệ bờ cõi giang sơn, thì ta xếp họ vào loại nào? Nếu nói theo đạo Phật thì phải nhẫn nhục, ai có đánh mình cũng phải tha thứ không đánh lại. Nhưng kẻ giặc vào cướp nước mà ta cũng mặc kệ không đánh lại thì chuyện gì xảy ra? Khi luận về nhẫn nhục chúng ta sẽ đụng chạm đến vấn đề này.
Đặt trường hợp người cảnh sát truy đuổi một tên cướp, đến lúc cùng đường hắn liều mạng rút dao ra, khi đó người cảnh sát phải xông vào đánh cho hắn gục xuống rồi trói tay đưa lên xe chở về đồn. Vậy có thể nói việc trấn áp tên cướp là vi phạm đạo đức nhẫn nhục không? Không thể. Cũng vậy, người chiến sĩ phải đẩy lùi quân thù, bảo vệ đất nước, chúng ta không thể phê phán họ vi phạm đạo đức nhẫn nhục được, trái lại, ta còn phải tôn vinh họ như những anh hùng. Như vậy trong trường hợp này, đạo lý nằm ở đâu và nhân quả như thế nào? Chúng ta phải xác định cho rõ để không bị hồ nghi, hiểu nhầm, cũng như hiểu một chiều về nhẫn nhục.
Ví dụ, ta thấy người A cầm dao xông vào chém gia đình người B, lúc đó bằng khả năng của mình, ta hoàn toàn có thể cướp dao hay dùng gậy đánh cho hắn gục xuống, ngăn không cho hắn xông vào nhà. Nhưng ta cứ nghĩ mình “tu hạnh nhẫn nhục” nên quyết định không động đến ai cả, và sau đó chuyện gì xảy ra? Tên kia chạy vào giết hết bao nhiêu con người. Khi đó, ta sẽ mang tội đồng lõa, bởi ta có thể ngăn chặn một tội ác mà không ngăn chặn. Sau đó, người ta truy hỏi nguyên nhân tại sao thấy chết mà không cứu, ta nói: “Vì tôi tu theo hạnh nhẫn nhục của đạo Phật”. Như thế, mọi người sẽ nghĩ về đạo Phật thế nào? Là một cái đạo gì đó không đem lợi ích cho cuộc đời này, sự nhẫn nhục của đạo Phật chẳng giúp ích gì cho xã hội mà chỉ khiến người dân thụ động không biết ngăn chặn kẻ ác. Và nhẫn nhục không còn là một đạo đức đáng được ngợi ca nữa.
Chúng ta đã ca ngợi nhẫn nhục là một đạo đức tốt đẹp, nhưng nếu bây giờ có người nói: “Tôi không muốn xâm phạm đến chúng sinh, tôi thương yêu chúng sinh, thôi ai làm gì thì làm kệ họ...”, cuối cùng để cho mọi người giết nhau luôn thì rõ ràng là ta đang tạo nghiệp. Hoặc có giặc tràn vào quê hương, nhân dân lầm than khổ sở, có người lại nói: “Tôi tu theo đạo Phật nên tôi nhìn mọi chuyện trên đời là hư vô. Tôi không cần hơn thua, không thấy có người thắng kẻ bại, không thấy ai chiếm ai, không thấy ai khổ, ai sướng cả. Tôi lên non tôi tu”. Như thế chẳng khác nào người này đang tiếp tay cho giặc.
Có người từng thắc mắc với chúng tôi: “Nếu hễ có giặc đến thì phải chiến đấu chống giặc hết thì còn ai tu, còn đạo Phật không?”. Xin đừng lo điều đó, bởi trong tình huống nguy cấp thì việc ta lo tu rồi bỏ mặc đất nước bị giặc giày xéo mới khiến đạo Phật biến mất. Đạo Phật sẽ suy vong vì những người có suy nghĩ: “Thôi giờ tôi phải lo tu, tôi còn tụng kinh gõ mõ...”. Bởi một khi giặc tràn vào đất nước rồi thì quê hương sẽ bị tàn phá và Phật Pháp sẽ bị thay thế bởi một tôn giáo khác. Dần dần đạo Phật sẽ sụp đổ, biến mất hoàn toàn.
Ông Huỳnh Phú Sổ từng viết những câu thơ:
“Cởi áo cà sa khoác chiến bào
Lòng này yêu nước biết là bao
Bên rừng gửi tạm thân cô lẻ
Nhìn thấy quê hương suối lệ trào”.
Thật là cảm động. Chính những con người như thế mới giữ gìn được quê hương, cũng chính họ mới hộ trì được chánh pháp. Giống như thời nhà Trần, khi quân Nguyên xâm lược nước ta, mặc dù vua quan ai cũng tu theo đạo Phật nhưng tất cả đều đồng lòng kiên cường chống giặc. Các chùa cũng không đứng ngoài cuộc, nhiều vị Tăng cũng đã lên đường chiến đấu.
Thời đó, chùa chiền nằm rải rác khắp các vùng quê, trước khi quân Nguyên tràn sang, các sư sãi đã giúp dân làng di tản vào rừng, đem theo tất cả lương thực để thực hiện kế “Vườn không nhà trống” của triều đình. Các sư thời đó đều có võ nên đồng thời cũng là người bảo vệ cho dân làng trong cuộc sơ tán đó. Sau khi đẩy giặc Nguyên ra khỏi bờ cõi, tất cả quay trở lại xây dựng Phật Pháp huy hoàng hơn.
Qua ví dụ này, chúng ta nhận ra rằng: ta rất nhẫn nhục, không oán thù, không giết hại chúng sinh, nhưng trước tình huống cấp thiết ảnh hưởng đến lợi ích của nhiều người, ta vẫn phải cứng rắn và biết hành động. Ví dụ, có tên khủng bố mang bom đạn chuẩn bị tấn công chùa, lúc đó ta chỉ cần báo động, kêu gọi người đến, hoặc dùng gậy gộc tấn công chúng ngay cổng chùa... là ngăn chặn được, nhưng ta đã không làm gì bởi vin vào sự nhẫn nhục. Trong chốc lát cả chùa nổ tan, những người đang nghe pháp đều bỏ mạng, như vậy ta đã đồng lõa với kẻ phá đạo.
Điều này làm chúng ta nhớ lại một đoạn sử buồn của đạo Phật. Vào thế kỷ XIII, có những đạo quân hiếu chiến nổi lên đánh chiếm khắp nơi, chiếm nhiều xứ sở và bắt mọi người phải theo tôn giáo của họ. Bởi họ rất tàn bạo nên đánh đâu thắng đó, từ vùng Trung Đông sa mạc nóng bỏng tiến đến tận Ấn Độ. Khi ấy tại Ấn Độ đạo Phật rất hưng thịnh, tiêu biểu là trường đại học Nalanda, nơi quy tụ 10 nghìn Tăng sĩ ưu tú và 2 nghìn giáo sư giảng dạy. Nhưng chỉ với 150 tên lính, chúng đã phá hủy tất cả chùa tháp tinh xá trong khuôn viên Nalanda, đập nát các tượng Phật bằng đá và thiêu đốt kinh sách, đồng thời xuống tay giết hại ít nhất là ba ngàn Tăng sĩ đang tu học tại đây. Những Tăng sĩ còn sống sót muốn tiếp tục cuộc đời tu hành phải trốn chạy đến nơi khác. Máu chảy thành sông thành suối, xác của hơn ba ngàn con người chất cao như núi. Sau khi đại học Nalanda bị phá hủy, Phật Pháp tại Ấn Độ đã suy tàn cho đến ngày nay.
Ngày hôm nay ở thế kỷ XXI, chúng ta nhìn lại đoạn sử buồn thế kỷ thứ XIII tại đại học Nalanda, chư Tăng khi đó đã tu hạnh nhẫn nhục, không ai chống đỡ cả. Chính vì để mặc cho kẻ ác giết hại nên đạo Phật mới suy vong tại Ấn Độ. Hãy nhớ rằng: “Nếu ta chết mà giúp cho Phật Pháp được hưng thịnh thì cái chết đó xứng đáng, còn nếu sau khi ta chết mà đạo Phật suy tàn luôn thì đó là cái chết đời đời mang tội. Lúc Phật Pháp bị đe dọa, bổn phận của chúng ta là phải chiến đấu và chiến thắng”.
Ngày nay, không ít kẻ vẫn nuôi dã tâm phá hoại Phật Pháp, nên chúng ta cũng cần nhắc nhau ý thức hơn về vấn đề hộ trì chánh pháp.
Quan điểm của đạo Phật về vũ lực
Tiền bạc ban đầu không có tội mà tội hay phước là do cách ta sử dụng. Tức là ta dùng tiền vào việc gì, cho ai, thì mới thành tội hay phước. Ví dụ, tiền khi được người xuất gia chân chính sử dụng thì bảo đảm thành phước, bởi vị đó sẽ sử dụng rất hợp lý. Còn nếu đưa vào tay một bợm nhậu thì không chắc chắn, vì không biết người này sẽ dùng tiền vào việc xấu hay tốt.
Lời nói cũng không có tội, điều quan trọng là nội dung của câu nói. Nếu nội dung đầy đạo lý, mang lại hạnh phúc cho đời thì người nói tràn ngập phước đức. Ngược lại, lời nói có nội dung tà kiến hoặc lời chửi bậy sẽ thành tội.
Tương tự, vũ khí có tội không? Nếu vũ khí có tội thì các chùa đã không thờ tượng ngài Hộ pháp mang thanh gươm. Khi vào các chùa ta đều thấy thờ một vị Hộ pháp to lớn cầm thanh gươm. Chúng ta lạy ngài Hộ pháp cũng tức là lạy luôn thanh gươm. Rõ ràng vũ khí phải là thứ gì đó rất cần nên các vị Tổ mới thờ như thế. Thông qua hình tượng ngài Hộ pháp, người xưa đã nhắn nhủ rằng vũ khí đôi khi rất cần thiết cho cuộc sống và cho đạo, nếu dùng đúng sẽ rất có phước.
Một tên cướp cầm vũ khí trong tay sẽ giết người bừa bãi bởi dã tâm ác độc. Còn người đệ tử Phật nếu gặp chuyện phải dùng vũ khí thì sẽ dùng với cái tâm của một người quân tử, vì lợi ích chung. Một chiến sĩ xông pha giữa chiến trường tiêu diệt quân địch cũng có cái tâm như thế, khác với một tên cướp xông vào nhà người cướp của. Chúng ta cần phân biệt rõ điều này. Giống như thời xưa, Trần Hưng Đạo được phong chức Quốc công tiết chế thống lãnh quân đội nhà Trần, cầm gươm đẩy lùi quân Nguyên, bảo vệ đất nước. Sau này, ông được nhân dân tôn làm Thánh (gọi là Đức Thánh Trần). Vũ lực không có tội, tội hay phước là do tâm thiện hay ác của người dùng.
Khi nói về nhẫn nhục, chúng tôi phải nói thêm về vũ lực một chút, bởi vì đất nước và đạo pháp chưa bao giờ bình yên. Nhìn bên ngoài thấy như êm ả nhưng bên trong vẫn có những đợt sóng ngầm dữ dội, có không ít thế lực đang ngấm ngầm tìm cách phá hoại đạo Phật.
Nếu ta chưa chứng Sơ quả, không đủ bản lĩnh như người cùi kia, chưa thể vì lòng kính Phật mà không tham một đồng nào thì chúng ta vẫn phải hết sức cẩn thận, bởi lỡ ngày nào có kẻ đến cho vài triệu, hay vài trăm triệu đồng có thể khiến ta bán mất cả linh hồn.
Trong câu truyện tích trên, khi thiên chủ Đế Thích hiện ra với hào quang chói sáng và bắt đầu hứa hẹn, người cùi đã lập tức mắng: “Ngươi là kẻ ngu si. Tiền bạc danh lợi không bao giờ bằng được 7 kho báu mà Thế Tôn đã cho ta, đó là niềm tin, giới hạnh, sự tinh tấn, trí tuệ...”. Những điều đó không của cải thế gian nào bằng được. Nhưng vì chưa chứng, chưa thấy được điều đó nên tiền bạc, sự hứa hẹn, những lạc thú trần gian còn quan trọng với chúng ta và ta có thể trở thành kẻ phản bội đạo pháp của mình.
Chúng ta nói điều này để nhắc nhau phải nguyện lòng trở thành những chiến sĩ hộ trì Phật Pháp và nếu cần thiết chúng ta phải sử dụng đến cả vũ lực. Vũ lực không phải là tội nếu ta sử dụng rất hợp lý, để giữ gìn được đạo lý quý giá cho thế gian này.
Sẽ có người đặt vấn đề: “Mấy chục năm qua, tôi tu hành bình yên, không bao giờ cần mắng ai, ngăn chặn ai, không bao giờ tôi nghĩ đến việc mình phải dùng vũ lực cả”. Đúng vậy, rất nhiều người tu cả một đời mà không bao giờ cần dùng đến lời rầy la, đánh đập ai, chứ đừng nói đến chuyện dùng vũ lực. Nhưng xin hãy nhớ rằng, sở dĩ ta tu hành bình yên được là bởi có biết bao người đang chiến đấu ngoài biên cương hải đảo. Ta không cầm đến vũ khí vì đang có người khác cầm thay ta, nếu thiếu họ thì không ai bình yên tu hành được cả. Nếu lúc nào đó nguy cấp, chính ta cũng buộc phải trực tiếp cầm vũ khí, đương đầu với kẻ ác mà bảo vệ đạo pháp, bảo vệ quê hương. Hãy chuẩn bị tinh thần cứng rắn như thế từ bây giờ. Tất cả chúng ta hãy cố gắng suy ngẫm và ý thức nhiều hơn để hộ trì Phật Pháp cho muôn đời sau.
Tâm kiêu mạn khiến ta tạo nghiệp
Người cùi kiếp xưa vì bị ngã mạn che tâm nên đã khinh bỉ vị Độc Giác Phật và nhổ nước bọt vào vị ấy. Vì nghiệp nhân này mà ông phải chịu khổ báo nơi địa ngục, đến khi trở lên làm người thì mắc bệnh cùi tanh hôi lở lói để nhận sự khinh bỉ trở lại.
Vị Độc Giác Phật là bậc giác ngộ mà ai cũng cung kính lễ lạy, chỉ mình ông không nhìn thấy sự cao quý của vị ấy, thậm chí còn chê bai xúc phạm. Tại sao như thế, điều gì đã che mắt ông? - Tâm kiêu mạn. Chính vì kiêu mạn nên ông không nhận ra giá trị của bậc đáng kính. Vào thời Đức Phật cũng có không ít người chống Phật, ghét Phật. Điều gì đã che tâm họ? Cũng là kiêu mạn. Chúng ta cũng vậy: Nếu ta hay chê trách, khinh thường mọi người, chẳng nhìn được cái hay của ai thì hãy đề phòng mình đã bị kiêu mạn xâm chiếm tâm hồn rồi.
Có thể ta sẽ không chịu quả báo bệnh tật như người cùi trong câu chuyện trên, vì thời nay không có vị Độc Giác Phật nào xuất hiện cả, nhưng nếu gặp ai ta cũng buông lời khinh chê, đảm bảo sẽ có một quả báo xấu đến ngay trong hiện đời, đó là điên loạn. Hãy để ý những người có tâm ngã mạn ngất trời, mỗi khi cất lời mở miệng luôn công kích người khác, từ từ họ đều xuất hiện những rối loạn về thần kinh.
Có người hỏi: “Tôi không muốn điên, vậy gặp ai tôi cũng khen thì sau này sẽ được quả báo gì?”. Câu trả lời là sẽ không điên nhưng gàn gàn dở dở, vì sao vậy?
Vì khen bậy cũng mang tội. Đức Phật nói: “Không khen người đáng chê, không chê người đáng khen”, là vì vậy. Đừng tưởng gặp ai ta cũng khen thì sẽ có phước, không phải như vậy. Khen chê phải rất chính xác thì mới tạo thành phước.
Đảm bảo nhất là hãy tu hành làm sao để thành tựu tâm khiêm hạ, ta cứ tôn trọng mọi người và thường tìm cái hay của nhau để quý mến. Ai cũng có ưu điểm đáng cho ta kính trọng cả, còn với cái dở của con người thì ta giấu trong lòng, chỉ khéo tìm cơ hội góp ý giúp nhau vượt qua mà thôi.
Khi tâm hạnh khiêm hạ, quý mến người, tôn trọng người đã vững chắc, ta mới phát triển thêm một tâm nữa là xét lỗi người để giáo hóa. Chỉ những ai cực kỳ khiêm hạ và từ bi mới được quyền nhìn lỗi kẻ khác. Chưa từ bi, chẳng khiêm hạ mà hay bắt lỗi là ta đang mắc bệnh kiêu mạn, sau này rất dễ bị điên loạn. Chừng nào ta thương yêu được rồi, ta mới có quyền phán xét: cha mẹ thương con mới được rầy con, bạn bè thương nhau mới được góp ý cho nhau.
Còn không thương yêu ai thì ta không được xét đoán người nào cả. Bởi khi xét đoán người mà mình không thương, chắc chắn ta sẽ nói bậy, sẽ mang tội. Hãy huân tập tâm từ bi cho thuần thục trước, sau đó ta mới được quyền đứng ở vị trí có thể xét lỗi, giúp cho mọi người vượt qua lỗi lầm.
Kẻ thù đáng sợ nhất
Trong bài kệ có hai câu thú vị:
Người ngu si thiếu trí
Tự ngã thành kẻ thù.
Từ hai câu này, một vị Hòa thượng đã phát triển thành một trong mười bốn điều Phật dạy: “Kẻ thù lớn nhất của đời người là chính mình”. Mười bốn điều Phật dạy mà chúng ta thường treo trong nhà thật ra không phải do Phật nói, mà do ai đó đã đã sưu tập ở kinh này kinh kia mỗi nơi một ít rồi tổng hợp lại thành 14 điều.
Tại sao Phật nói rằng “Tự ngã thành kẻ thù”? Vì tự ngã đẩy ta xuống địa ngục, đẩy ta vào bệnh cùi, đẩy ta vào điên loạn. Tự ngã kích động tâm tự ái, tham lam, đố kỵ, thù ghét, nóng nảy và khiến ta thành kẻ xấu xa, bỉ ổi. Tuy nhiên, lúc bản ngã đang sôi sục thì ta không thấy mình sai, mà ta cứ đay nghiến trách mắng thiên hạ là sai. Người nào nhìn đâu cũng thấy sai, chỉ thấy duy nhất có mình đúng thì với người đó bản ngã đang là kẻ thù. Còn người nào thấy mình sai thì lúc đó bản ngã còn đang được khống chế.
Chúng ta hãy nhìn lại mình, nếu ta đang chê thầy, mắng huynh đệ, ghét gia đình, chửi hàng xóm, khinh bạn bè, yêu dollar, thích vàng bạc đá quý, thương nhớ whisky... thì biết tự ngã cũng đang trở thành kẻ thù của mình.
Người nông dân động tâm tham
(67) Nghiệp làm không chánh thiện
Làm rồi sanh ăn năn
Mắt nhuốm lệ khóc than
Lãnh chịu quả báo khổ.
Chuyện kể rằng: Một buổi sáng sớm, Đức Phật và ngài Ananda đi ngang qua một cánh đồng nơi có người nông dân đang cày ruộng. Trông thấy Đức Phật, anh buông lưỡi cày xuống đến đảnh lễ Người rồi quay lại tiếp tục cày bừa. Chợt anh nghe Phật nói: “Này Ananda, đây là con rắn độc”. Anh quay lại nhìn, thấy Phật đang chỉ tay xuống đất và ngài Ananda cũng nói: “Thưa vâng, bạch Thế Tôn”, rồi hai thầy trò đi tiếp. Tưởng có rắn thật anh cầm cây gậy lại định đuổi nó đi vì sợ lát nữa Phật quay lại gặp rắn. Đến chỗ Phật vừa chỉ, anh ngạc nhiên thấy chỉ có một túi vàng nằm trên mặt đất.
Nếu là người nông dân, chúng ta sẽ có tâm trạng gì? Tâm tham. Anh này cũng vậy. Nhưng vì Phật vừa cảnh báo đó là rắn độc nên anh cũng hơi sợ. Lòng tham và nỗi sợ giằng xé khiến anh do dự không biết tính sao, thế là anh khều túi tiền vào lề đường rồi lấy cuốc đào đất lấp lại. Nếu Phật không bảo đó là rắn độc, có lẽ anh đã mang về nhà rồi, nhưng vì Phật đã nói như thế nên anh hơi sợ một chút. Thế là anh kéo vào lề đường rồi cuốc đất lấp lại.
Không ngờ đây là túi tiền mà một nhóm trộm vừa cuỗm được của một gia đình giàu có. Gia đình này tức tốc thuê thám tử lần theo dấu vết kẻ trộm, đi xuyên qua những rãnh nước, cánh đồng... Đến chỗ người nông dân làm ruộng, họ thấy vết cuốc còn mới trên mặt đất, đào lên thì phát hiện túi tiền, cái cuốc của người nông dân vẫn để gần đó. Thế là họ bắt anh đem trình quan. Anh la lối kêu oan mà họ vẫn không tin. “Cái cuốc mày vẫn còn nằm đây, nhát cuốc còn mới, tiền của tao đây, chính mày đêm hôm đã vào trộm chứ ai”. Họ mất 10 túi vàng nhưng đám trộm trên đường trốn chạy đã làm rơi một túi trên cánh đồng của người nông dân. Cuối cùng anh bị tống vào tù. Ở trong tù anh ảo não sầu khổ rồi thẫn thờ nhớ lại lời Phật nói, rằng túi vàng là con rắn độc. Anh ngồi lẩm nhẩm:
- Ananda, đây là con rắn độc.
- Thưa vâng, bạch Thế Tôn...
Người lính canh phát hiện, nghĩ rằng anh bị điên, nhưng không biết tại sao cứ rì rầm nhắc đến tên Thế Tôn và ngài Ananda. Người lính này lật đật chạy đi báo quan. Ông quan cũng nghĩ: “Tên trộm này thật điên khùng, mà tại sao hắn lại gọi tên Phật và ngài Ananda mãi vậy?”. Ông cho gọi anh đến hỏi, anh kể lại toàn bộ sự tình, rằng đang cày ruộng thì Phật chỉ vào túi vàng nói đó là con rắn độc, ngài Ananda nói: “Thưa vâng, bạch Thế Tôn”, anh chạy lại thấy túi tiền, vì vừa tham vừa sợ nên đem đi chôn. Quan cho người đến hỏi Phật, Phật cũng xác nhận lời anh nói là đúng. Nhờ Phật bảo lãnh nên anh này được thả nhưng vẫn bị khiển trách, quan dặn anh lần sau không được tiêu thụ đồ gian, gặp của rơi phải mang trả lại cho người mất, đừng thấy tiền mà khởi lòng tham rồi giấu nhẹm luôn.
Nhân câu chuyện này Đức Phật đã nói bài kệ:
Nghiệp làm không chánh thiện/Làm rồi sanh ăn năn/ Mắt nhuốm lệ khóc than/Lãnh chịu quả báo khổ. Hậu quả và quả báo
Lúc làm chúng ta không biết việc mình làm là sai, đến khi hậu quả ập đến ta mới hối hận, buồn phiền, khóc than... Chung quy lại, sở dĩ ta bất an vì ta không ý thức được việc mình đã làm là sai, và sẽ đem đến hậu quả không tốt.
“Hậu quả” khác với “quả báo”. Hậu quả (hay kết quả) đến trong hiện đời, logic với sự kiện vừa xảy ra. Ví dụ, kẻ xấu bị trừng phạt là hậu quả, người tốt được khen thưởng là kết quả, cả hai đều đến ngay trong hiện đời và rất logic. Còn quả báo là kết quả do nghiệp tạo thành, có khi trải qua nhiều kiếp mới xuất hiện, hầu như không có mối liên hệ logic nào cho ta nhìn thấy cả. Ví dụ, một người bất ngờ được trúng số, gặp may mắn, được quý nhân giúp đỡ kinh doanh thành công... Chúng ta không nhìn thấy manh mối nào đã khiến họ may mắn như thế, bởi manh mối đã nằm ở kiếp trước, kiếp này không còn dấu vết nữa. Quả báo là như vậy.
Bài kệ trên nói đến cả hai trường hợp: chịu ngay hậu quả vì làm điều sai (người nông dân sau khi giấu túi tiền đã lập tức bị bất an); hoặc sẽ chịu quả báo vào đời sau, lúc quả báo đến cũng rất bất an khổ sở - mắt nhuốm lệ khóc than/ Làm rồi sinh ăn năn là thế. Hậu quả đến vào đời này dễ khiến chúng ta ăn năn vì ta biết rõ những việc mình đã làm. Nhưng quả báo qua nhiều kiếp mới đến thì ta không biết, nên nhiều khi ta không hiểu tại sao mình lại khốn khổ như thế. Người tin nhân quả sẽ tự nhắc rằng: “Có lẽ đời xưa mình đã phạm sai lầm gì đó nên thôi cứ sám hối”, dù họ không biết rõ cái nghiệp mình đã tạo là gì. Còn người không tin nhân quả thì than trời trách đất, oán thân oán phận, không biết sám hối, không biết tạo phước để bù lại tội xưa nên rất đáng thương.
Trong cuốn “Bài học ngàn vàng”, Hòa thượng Thiện Hoa đã kể về một người chiến đấu rất vất vả để tìm được một bài học gọi là ngàn vàng, cuối cùng bài học đó chỉ gói gọn trong câu nói: “Phàm làm việc gì phải nghĩ đến hậu quả của nó”. Tuy nhiên, hậu quả chỉ là những kết quả xảy đến ngay trong đời này mà ta biết rõ. Quả báo mới khó biết, vì đó là nhân quả qua nhiều kiếp.
Ví dụ, có người trong cơn nóng giận đã giết chết người bạn rồi trốn chui trốn lủi, cuối cùng phải chịu án tử hình, để lại gia đình nheo nhóc (do người này là trụ cột về kinh tế). Hậu quả thê thảm đến ngay trước mắt nên người này rất ăn năn, chúng ta đứng bên ngoài cũng thấy hình phạt họ phải chịu là rất hợp lý.
Còn quả báo thì xa quá. Ví dụ người bất hiếu với cha mẹ thì khổ báo dành cho họ phải rất lâu sau mới trổ ra. Lúc quả báo đến chúng ta cũng không biết do đâu vì khó tìm thấy liên hệ logic nào trong hiện đời. Nhìn vào một người có số phận thê thảm, ta không tìm được manh mối nào cho thấy kiếp trước họ đã từng sống bất hiếu, ích kỷ, hẹp hòi, độc ác. Luật pháp cũng không biết để quy tội, chỉ nhân quả là vẫn công bằng sắp xếp khổ báo cho họ mà thôi.
Làm phước bù lại
Người nông dân có lẽ đã từng đến nghe pháp, quy y, có lòng kính Phật, nên trong lúc đau khổ nơi ngục tối đã lẩm nhẩm nhắc lại lời Phật và ngài Ananda, nhờ vậy mà được minh oan và trả tự do. Đây là kết quả tốt của hiện đời, rất rõ ràng.
Còn thời nay không có Phật nhưng vẫn có những người gặp bế tắc nguy hiểm đã niệm Phật rồi được thoát nạn. Hiện tượng này là gì? Với những trường hợp này, chúng ta không còn tìm ra logic nào nữa, mà chỉ thấy đó là một báo ứng mầu nhiệm.
Báo ứng mầu nhiệm được kết hợp bởi hai yếu tố: Một là trước đây ta phải từng giúp người trong cơn hoạn nạn, và hai là chúng ta phải có lòng tôn kính Phật. Đây là hai cái phước giúp ta vượt qua hoạn nạn. Trong lúc nguy khốn mà ta nhớ niệm Phật nghĩa là trước đó mình đã tích lũy lòng tôn kính Phật, đây cũng là một cái phước quan trọng. Đáng lẽ cái nghiệp đổ ra rất nặng, phước giúp người thì ít ỏi, không đủ che chở cho ta, nhưng may mắn là ta có phước kính Phật nên chư Phật đã gia hộ thêm, phụ vào với cái phước cũ, giúp ta vượt qua nạn tai một cách bất ngờ.
Tuy nhiên, sau khi thoát nạn ta vẫn phải làm phước bù lại. Có người thắc mắc: “Trước đây tôi niệm Phật đâu là được đó, tại sao sau này niệm Phật không linh nữa?”. Lý do là khi chúng ta được sự linh nghiệm nào đó, nghĩa là Phật đang cho ta mượn tạm phước, vì thế xin hãy làm phước thật nhiều để bù lại. Còn nếu đã được Phật giúp nhiều lần mà ta không làm gì thì xem như đã “quỵt nợ” của Phật, sau này ta sẽ không được mượn thêm nữa, tức là những lời cầu nguyện của ta sẽ không thành. Đó là sự công bằng.
Đây cũng chính là điểm khác nhau giữa đạo Phật và các tôn giáo khác. Các đạo khác thường dạy tín đồ: “Cứ tin thì xin sẽ được”, hoàn toàn không có công bằng, chỉ có cầu xin. Còn trong đạo Phật, chúng ta cũng cầu xin và cũng được linh ứng nhưng với điều kiện là ta phải làm phước bù lại sau đó. Bằng không, những lời cầu nguyện sau này sẽ không được linh nghiệm nữa. Chư Phật không muốn ta ỷ lại, lười nhác, ích kỷ, không biết giúp đỡ, yêu thương ai. Phật không cho nữa để ta hiểu được bài học nhân quả mới là cốt yếu và chúng ta phải có bổn phận sống vị tha, yêu thương con người trước, đừng cầu xin mãi. Đó là đạo lý, là chìa khóa của sự linh diệu trong nhà Phật. Điểm khác nhau giữa Phật giáo và các tôn giáo khác là như thế.
Như vậy, một bên hứa rằng ta xin gì thần linh cũng cho, và một bên hứa rằng ta sẽ xin được với điều kiện phải biết làm phước bù lại, chúng ta chọn bên nào? Ta thấy bên thứ nhất có vẻ dễ chịu hơn, nhàn hạ hơn. Nhưng hãy nhớ rằng: Thường trên đời cái gì quá dễ thì không phải chân lý, và người có trí cũng không bao giờ tin vào điều gì dễ dàng cả.
Ví dụ, có người đến rủ: “Anh đầu tư chứng khoán với tôi đi, từ 100 dollar chỉ trong nửa tháng anh sẽ có 200 dollar”, tức là trong nửa tháng mà cái tiền lãi là 100%, chúng ta tin không? Rất nhiều người đã tin và bị mất tiền. Hoặc ta nhận được email: “Bạn đã trúng 1 triệu dollar, hãy cho chúng tôi biết số tài khoản để chúng tôi gửi tiền vào và hãy gửi trước cho chúng tôi 300 dollar tiền lệ phí”. Ta nghĩ: “Trời ơi, mất có 300 dollar mà được đến tận 1 triệu dollar, quá ngon”. Phần thưởng này là cái gì rất dễ, dễ còn hơn cả Thượng đế ban cho nữa. Kết quả là gì? Ta bị lừa.
Trên đời cái gì dễ đến quá thường không đúng và ẩn chứa sự lừa gạt, dù trong bất kỳ lĩnh vực nào. Còn cái gì phải đổ mồ hôi sôi nước mắt, nỗ lực cố gắng, hết lòng thương yêu phụng sự cuộc đời, âm thầm chiến đấu với chính mình, vượt qua lầm lỗi... mới được kết quả tốt lành, thì đó mới là chân lý. Hãy chọn con đường khó khăn hơn mà đi, đây cũng là con đường dành cho người có trí tuệ. Còn những nẻo đường thấy như êm ả thì chẳng khác nào đang xuống dốc cả. Đến khi xuống tới cuối dốc ta sẽ gặp chiếc cầu giống như cầu trên sông Mississippi – bị gãy đổ giữa chừng.
Hãy cực khổ đạp xe lên dốc, ta sẽ thấy trên đỉnh dốc là ánh mặt trời vinh quang rực rỡ chiếu soi cả đất trời, trên đỉnh núi đầy hoa thơm cỏ lạ, nơi đó có những người yêu thương ta cùng vui sống với nhau. Đừng chọn con đường dễ để rồi phải rơi xuống dòng sông đen tối nơi cuối dốc. Kết quả tốt đẹp hay hậu quả khổ đau là do ta chọn con đường nào.
Khi đã làm sai thì bất an chắc chắn phải đến. Do đó, trong logic của Bát chánh đạo, chúng ta phải tạo Chánh nghiệp rồi mới tu được Chánh niệm, tức là phải tích lũy thiện nghiệp trong đời sống rồi tâm ta mới bình an được, còn việc làm sai lầm chỉ khiến tâm ta bất an hơn. Thế nên “Tránh ác, làm lành” là sự nghiệp nhiều kiếp để ta tiến đến thiền định.
Chút điều tội cũng ngăn cũng giữ
Chút điều lành cũng thử cũng làm...
Thiện và ác khó phân định
Thực tế có những việc ta nghĩ là tốt nhưng lại tạo ra hệ quả xấu, có việc ta nghĩ là xấu nhưng lại mang đến kết quả tốt phía sau. Thiện ác trên đời không đơn giản như ta nghĩ. “Tôi là thiện thì việc tôi làm phải thiện”
– “Không, điều thiện mà bạn vừa làm đã sinh ra một hệ quả xấu cho cuộc đời này”. Kỳ lạ như vậy!
Một thành phố vừa ban hành quy định xử phạt những người cho tiền người ăn xin, chúng ta thấy hơi kỳ lạ vì lâu nay ta vẫn nghĩ bố thí là việc thiện, tại sao thành phố đó lại cấm? Vì chính quyền ở đó biết rằng phía sau hành vi bố thí cho người hành khất là rất nhiều hệ lụy xấu xảy ra. Thiện ác không đơn giản như ta hiểu, có những điều ta thấy là thiện mà phía sau là điều ác hoặc ngược lại. Ta đừng bao giờ vội vàng kết luận đúng sai thiện ác mà cần tu hành sâu sắc hơn và suy xét cẩn trọng hơn, mới đủ sức nhìn thấu điều đúng sai thiện ác trên đời.
Để đánh giá thấu đáo thế nào là thiện, thế nào là ác, chúng ta hẹn nhau ở một bài giảng khác. Xin chúc cho mọi người đều được cái tâm như người cùi trong câu chuyện trên:
Son sắt xin dâng một lời thề
Con đường Phật Pháp xin hướng về
Khai mở cội nguồn tâm linh ấy
Nghìn đời thoát khỏi bến bờ mê...











