Một thị giả đố kỵ
(61) Không tìm được bạn lữ
Hơn mình hay bằng mình
Thà rằng sống một mình
Không làm bạn kẻ ngu.
Chữ ngu trong đạo Phật nghĩa là “không đạo đức”, không phải ngu si hay trình độ thấp.
Bài kệ trên xuất phát từ câu chuyện về hai thị giả đệ tử của ngài Đại Ca Diếp, một người tốt và một người xấu. Mặc dù ngài Ca Diếp là một vị đại A la hán trí tuệ, đạo hạnh siêu phàm nhưng hai đệ tử của ngài không phải đều tốt. Một người luôn nhu thuận vâng lời, thúc liễm tu hành, đạo hạnh tăng trưởng từng ngày, còn người kia lúc nào cũng so đo ganh tỵ trong từng việc nhỏ nhặt.
Vị thị giả thứ nhất thường được ngài Ca Diếp khen ngợi, đôi khi được thay ngài đi nơi này nơi kia tiếp xúc với Phật tử hoặc giữ gìn những vật dụng đặc biệt. Còn người kia do đạo đức kém, không đủ đạo hạnh nên không được thầy khen, cũng không được giao những nhiệm vụ quan trọng. Càng không được khen, càng thấy người huynh đệ của mình được ca ngợi thì người này càng tức giận và dĩ nhiên, càng tức giận càng chứng tỏ mình không đạo đức.
Mỗi lần bị thầy rầy vì không làm tròn bổn phận, người này hay nổi sân, kết tội thầy thiên vị, bênh vực người kia mà trù dập mình... Một hôm, có người tín chủ mời trai tăng, ngài Ca Diếp không cho người này đi vì sợ ông bộc lộ những cử chỉ thô tháo. Thế là ông giận dỗi, quyết tâm tự đi khuyến hóa, nhân danh ngài Ca Diếp tìm đến các cư sĩ và nói: “Tôi đại diện cho thầy tôi là ngài Ca Diếp, đi khuyến hóa thức ăn thức uống” rồi ăn uống dư dả, thừa mứa.
Ngài Ca Diếp nghe chuyện liền gọi ông lại rầy trách rằng không được ăn thức ăn có tính cách lừa dối như thế, phải để tín chủ tự phát tâm mà không được tự nói lên yêu cầu của mình.
Theo đúng nguyên tắc thì không được nói luật của tỳ kheo ra bên ngoài, nhưng vì trong truyện tích đã đề cập đến nên chúng tôi cũng xin tiết lộ một chút. Luật tỳ kheo có quy định rằng, các tỳ kheo phải để Phật tử tự phát tâm cúng dường, không được chèo kéo, kêu gọi, thuyết phục. Các vị Tăng, Ni giữ đúng giới sẽ không dám kêu gọi cúng dường, đôi khi túng thiếu, nghèo khổ cũng gắng chịu, đến khi nào Phật tử thấy hoàn cảnh đó và ngỏ ý muốn cúng dường thì mới chấp nhận. Ví dụ, mái chùa bị dột, theo đúng luật thì người xuất gia không được đến gặp Phật tử nói: “Mái chùa bị dột hết, xin hãy cho thầy ít tiền để lợp lại”, nói như thế là phạm luật. Luật của Phật rất khắt khe, người xuất gia đã thọ giới đều bị ràng buộc rất nhiều. Sự ràng buộc này cũng không ngoài mục đích làm tăng trưởng đạo hạnh. Thế nên, người biết tu thì hạnh phúc trong giới luật, còn người không thiết tha tu hành lại xem giới luật là sự ràng buộc khó chịu.
Trong luật, Phật cấm không được kêu gọi cúng dường nhưng thời đại ngày nay đã có sự thay đổi, Phật sự rất nhiều, đôi khi không nói ra thì không ai biết, và người xuất gia cần nhiều kinh phí để xây cất tự viện, tổ chức khóa tu, làm việc từ thiện xã hội... Phật không cho các tỳ kheo nói rằng mình cần chuyện này chuyện kia, nhưng có những trường hợp Phật tử thực sự phát tâm muốn giúp chùa đã trực tiếp hỏi: “Thưa thầy, thầy có cần gì không?”, nếu thấy người đó có khả năng, quý thầy cũng đành than thở một chút, vì mình có cả triệu việc cần hoàn thành.
Trong câu chuyện, ngài Ca Diếp đã dựa vào luật này để rầy người đệ tử không được nhân danh ngài chủ động tìm đến khuyến hóa các tín chủ. Sau đó, ngài có công việc phải đi vắng. Người này ở nhà bắt đầu đùng đùng nổi sân. Nhiều ngày tháng qua ông đã chất chứa cái bực bội với thầy mình. Mỗi lần bị thầy rầy, ông không biết lỗi mà cứ nuôi oán thù, cộng thêm lòng ganh tỵ với người huynh đệ. Đến lần này, ông càng căm tức hơn vì nghĩ đến miếng ăn đi xin cũng bị rầy la. Chịu không nổi, ông đã dùng gậy đập sạch đồ đạc trong cốc của ngài. Ngày xưa, chỗ ở cũng đơn sơ không nhiều vật dụng lắm, trong nhà chỉ có vài chiếc bình đựng nước, tất cả đều bị ông đập cho tan nát. Sau đó, ông bỏ đi hoàn tục, cưới vợ. Dĩ nhiên, một người với thầy mình không đủ lòng kính trọng, đạo hạnh kém cỏi, giới hạnh không giữ được như thế thì khi hoàn tục cũng không hề sung sướng, vì không có phước.
Thông thường, nghiệp sẽ dẫn dắt khiến người tu chủ quan, cứ tưởng rằng khi hoàn tục mình sẽ hạnh phúc nhưng sự thật là chỉ gặp toàn bất hạnh. Ví dụ, có một thầy tu gặp một cô gái vừa đẹp vừa giàu, do cái phước tu ít quá khiến người này quyết định hoàn tục để về sống với cô gái. Người này cứ nghĩ rằng lấy được người vợ vừa đẹp vừa giàu là chắc ăn, không bao giờ khổ cả. Đời tu chưa có gì vinh quang đặc biệt, nhưng ra đời cưới người vợ đẹp thì xem như hạnh phúc đã hiện ra trước mắt. Tuy nhiên, cuộc đời không bao giờ suôn sẻ như thế, mọi việc đều do nghiệp chi phối. Cái êm đềm ngây ngất ban đầu chỉ là cái bẫy dụ cho người ta bước tới, giẫm chân vào rồi mới thấy đau khổ. Về sống với nhau chỉ một tuần sau cô gái đổi tính. Mới tuần trước còn là con người dịu dàng xinh đẹp tựa tiên nữ, hết lòng chiều chuộng, nói những lời ngọt ngào, hứa hẹn sẽ yêu thương mãi mãi dù non mòn sông cạn... Vậy mà chỉ một tuần sau cái ghét bỗng xuất hiện trong lòng. Chính cô cũng không hiểu tại sao mình vừa mới yêu người đàn ông này tha thiết mà qua một tuần đã bừng bừng căm ghét, nhìn đâu là muốn mắng đó. Thêm một tuần nữa, cô bắt đầu nói những lời như muốn đuổi anh kia ra khỏi nhà. Nguyên nhân cũng vì nghiệp đã tác động vào tâm cô. Chuyện đời cứ như vậy, luôn có nhiều đau khổ chờ đợi phía sau cái mà ta gọi là hạnh phúc.
Người thị giả trong tích truyện Pháp Cú trên cũng thế, sau khi bỏ thầy mình ông đã hoàn tục, lấy vợ rồi sống khổ sở, càng khổ càng tạo nghiệp thêm, cuối cùng cũng mất sớm. Sau khi chết, ông đọa xuống địa ngục bởi ác nghiệp bất kính với một vị A la hán.
Khi nghe kể lại câu chuyện này, Đức Phật không phân tích dài dòng như chúng ta bây giờ, mà Người chỉ nói lên câu kệ khuyên chúng ta chỉ nên gần gũi thân cận với người có đạo đức: Nếu tìm không được bạn/Hơn mình hay bằng mình/Thà rằng sống một mình/Không làm bạn kẻ ngu.
Yếu tố duyên xưa trong việc thu nhận đệ tử
Ngài Ca Diếp là một vị đại A la hán trí tuệ siêu việt, vậy tại sao ngài lại chọn một đệ tử không có đạo hạnh, không có tư cách của người tu như thế?
Bằng trí tuệ tầm thường của mình, chúng ta hiếm khi nhìn ra sự thật nên hay chê bai phê bình người khác. Ta luôn thấy mình đúng và kẻ bị chê là sai, tâm lý chung là như vậy. Nhưng sự thực thì ngược lại, chính ta mới là người không nhìn ra vấn đề rồi thường chê sai. Chỉ Đức Phật mới khen chê hoàn toàn chính xác, vì thế xin đừng vội chê bai.
Ở đây cũng vậy, ta phải hiểu rằng ngài Ca Diếp nhận đệ tử là do có cái duyên đời xưa. Không phải ngài không biết người kia chưa tốt, mà vì các ngài thường hy vọng rằng: “Người này như thế nhưng cũng có duyên nợ với mình, thôi bây giờ cứ để cho hắn tu, biết đâu trong thời gian tu sẽ được chuyển hóa”. Ngay từ buổi đầu các ngài đã biết rõ bản chất con người đó ra sao, nhưng vì lòng từ bi nên các ngài hay dùng từ “biết đâu”. Những vị thầy lớn, thu nhận đông đệ tử như thế cũng không phải vì tất cả đệ tử này đều giỏi, mà chỉ vì các vị biết họ có duyên đến với mình. Các vị biết trước là người nào sẽ ở lại tu suốt đời, người nào chỉ đến một thời gian rồi rời đi, nhưng biết đâu (lại là “biết đâu”) trong quãng đường ngắn ngủi đó họ học được đạo lý, phát tâm tu rồi hóa giải bớt cái nghiệp quá khứ, nội tâm được chuyển hóa. Còn bỏ họ thì các ngài không đành vì dù sao cũng còn ân nghĩa đời xưa.
Ví dụ, nhiều người thắc mắc tại sao vị thầy kia lại nhận người đệ tử hung dữ, dối trá vào tu. Thật ra không phải vị thầy không biết người kia ra sao, mà vì một nhân duyên đời xưa: kiếp xưa có lần vị thầy từng đi đò qua sông, đến giữa sông thì đò lật, vị thầy được một người cùng đi chung chuyến đò dìu vào bờ. Qua nhiều kiếp vị này chuyên tâm tu hành và trở thành bậc xuất gia mô phạm, còn người kia chỉ chơi bời bậy bạ, không lo tu hành gì. Tuy nhiên, người này vẫn có cái duyên với Phật Pháp, nên khi gặp lại vị thầy, người này đã phát tâm theo vị thầy tu hành. Lúc đó, vị thầy có bỏ mặc họ được không? Không được. Nhưng liệu người kia sẽ tu tốt chứ? Chắc chắn không, vì bao nhiêu kiếp qua họ chưa hề tu dưỡng gì cả. Biết rõ là người này sẽ tu không tốt nhưng cũng không thể bỏ được nên thôi, các vị đành phải nhận cho tu và cũng hy vọng rằng biết đâu thời gian tới họ sẽ chuyển tâm. Nếu người này không tu suốt đời được thì ít nhất cũng có một chút ý niệm về tu hành rớt vào trong tâm để họ mang theo nhiều kiếp. Rồi biết đâu (lại “biết đâu” nữa) sau này họ sẽ gặp được bậc chân sư và vượt lên. Vì tâm từ bi và ân nghĩa xưa mà các ngài cứ kiên trì hóa độ, dạy dỗ như thế. Còn chúng ta do không nhìn được sâu xa, nên khi thấy vị thầy nhận một đệ tử không tốt là công kích ngay: “Sao ông thầy không biết nhận đệ tử”, đâu biết rằng mình đã chê lầm.
Thời Đức Phật cũng có không ít vị tỳ kheo bê bối, phạm đủ chuyện sai lầm. Nếu đọc lại lịch sử về cuộc đời Đức Phật, nhiều người sẽ ngạc nhiên rằng: tại sao Đức Phật là bậc “Nhất thiết trí”, chuyện gì cũng biết, dù là quá khứ, vị lai hay tâm tính con người thế nào, Người đều nắm rõ như lòng bàn tay, vậy mà trong Tăng đoàn vẫn lọt vào nhiều người tu không tốt? Nếu gặp người thắc mắc như thế, ta hãy kể cho họ truyện tích này và giải thích cho họ thông suốt.
Thời Phật còn tại thế đã vậy, huống hồ thời đại ngày nay cách Phật đã xa, tình trạng xuống cấp đạo đức trong giới tu sĩ còn nhiều hơn xưa. Đây cũng là nỗi đau của đạo Phật. Vì khi giới tu sĩ Phật giáo có nhiều người xấu, niềm tin đối với đạo Phật sẽ bị suy giảm. Một khi đã mất niềm tin với Phật Pháp rồi, người ta cũng không thiết tha tu hành nữa. Lúc đó, bản thân họ không được lợi ích mà cả xã hội cũng chịu ảnh hưởng theo. Thật đau lòng!
Chúng ta đã hiểu cái nghiệp như vậy nên: thứ nhất là tự mỗi người phải giữ niềm tin trong lòng mình cho vững. Hãy hiểu rằng, dù con người có xấu nhưng giáo pháp của Phật là chân lý muôn đời, con người có thể sai nhưng Phật Pháp không bao giờ sai. Thứ hai, người khác có thể sai nhưng chúng ta vẫn phải giữ mình đúng, không bao giờ được vì cái sai của họ mà buông tuồng theo.
Đừng nói: “Ôi, đến ông kia cũng sống như vậy, thôi tôi cần gì phải tu”. Hãy để cho một người sai thôi, đừng thêm người thứ hai. Đừng vì cái sai của kẻ khác mà chính mình phạm sai lầm. Ai sai mặc kệ họ, phần mình cứ giữ đúng Phật Pháp mà tu, mà sống, mà bước tới. Đó là tâm niệm thứ hai mà ta phải giữ gìn.
Phật Pháp rực rỡ như muôn nghìn ánh mặt trời, có người dang tay ra hứng trọn nắng ấm, và có người xoay lưng lại, tự che mất nguồn sáng ấy. Đó là tự mỗi người, còn ta cứ phải giữ vững niềm tin mà đi tới.
5 hạng người
Trong bài kệ, Phật nói rằng đừng làm bạn với kẻ ngu. “Kẻ ngu” ở đây nghĩa là người không đạo đức. Vậy giữa “ngu” và “không đạo đức” liên quan thế nào? Ngu tức là không biết. Không biết gì khiến chúng ta thành người không đạo đức? Không biết lỗi mình. “Kẻ ngu” mà Phật nói tới là người không biết lỗi mình, cũng là người không đạo đức.
Với cách định nghĩa này, giữa rất nhiều kiến thức thế gian ta đã học với trí tuệ biết lỗi đôi khi cũng ít liên quan. Chẳng hạn, một sinh viên đạt giải nhất trong kỳ thi Toán quốc tế chưa chắc đã tự thấy được lỗi mình, nên vẫn bị quở là kẻ ngu. Hoặc người có bằng cấp cao như tiến sĩ nếu không tự thấy được lỗi mình thì vẫn bị xem là kẻ ngu trong Phật Pháp. Kẻ trí trong đạo Phật chính là người nhìn ra lỗi của mình. Cột mốc tu hành nằm ở đây, đạo đức hay không đạo đức cũng nằm ở đây. Dựa vào dấu hiệu này, chúng ta tạm phân chia ra 5 hạng người như sau:
Hạng người thứ nhất là người thấy được lỗi mình khi lỗi chưa xuất hiện. Hạng người này cực kỳ trí tuệ, cực kỳ đạo đức và rất dễ đắc đạo. Ví dụ, có một cư sĩ đến thưa với vị thầy:
- Con có một khu đất ở ngoại ô thành phố, trước đây con lỡ phát tâm sẽ cúng dường cho chùa. Bây giờ khu này lên giá vùn vụt. Ngày xưa, con mua 2 cây vàng, hôm nay tính ra giá trị đã lên đến vài chục tỷ. Nhưng vì lỡ hứa sẽ cúng Tam Bảo nên con không thể nuốt lời. Thôi thì thấy thầy mập mạp hảo tướng nên con sẽ phát tâm cúng dường cho thầy.
Nghe vậy, nếu vị thầy có trí tuệ “thấy lỗi từ khi lỗi chưa có” thì ông sẽ khởi lên ý nghĩ:
- Nghe giá trị của miếng đất này có khi ta sẽ khởi tâm tham. Nếu bán đi, ta sẽ có vài chục tỷ, lúc đó ta sẽ nghĩ đến việc xây lại ngôi chùa này, sẽ mua sắm bao nhiêu vật dụng, sẽ kinh doanh thứ gì đó cho chùa khá lên. Tức là ta sẽ vui mừng và động tâm tham.
"Có thể" thôi chứ chưa tham, nhưng vị này đã thấy trước lỗi rồi. Đây là người có loại trí tuệ thứ nhất, lỗi chưa thành hình mà đã lường được trước. Người này có thiện căn tu hành rất lớn.
Hoặc một Phật tử trao đổi về giáo lý với tín đồ của tôn giáo khác, người này biện tài vô ngại, sau khi chứng minh, phân tích, lý luận một hồi thì những người bạn kia đều thật lòng thán phục và phải công nhận rằng đạo Phật là đúng nhất. Có người còn nói:
- Bạn không phải là tu sĩ mà sao trí tuệ quá. Thôi bạn hãy đưa tôi về ngôi chùa của bạn để tôi cải đạo, quy y làm Phật tử giống bạn.
Nghe vậy người Phật tử liền nghĩ:
- Ngày mà ta dắt những người bạn này đến chùa cho thầy quy y, thầy sẽ khen rằng không ngờ mình có một cư sĩ biện tài như thế, chuyển hóa được cả tín đồ tôn giáo bạn, khiến họ cảm phục chân lý cao siêu của đạo Phật mà phát tâm quy y. Và như thế ta sẽ dấy khởi tâm kiêu mạn.
Tức là tâm chưa khởi kiêu mạn mà người này đã thấy trước. Thế là họ thành tâm hướng về Đức Phật cầu nguyện:
- Xin Phật giữ gìn giúp con lòng khiêm cung, dù được vô lượng lời khen con vẫn luôn biết mình chỉ là cỏ rác cát bụi.
Đây là chuyện có thật và người Phật tử trên thuộc hạng người thứ nhất. Với hạng người này, đường tu sẽ mở ra thênh thang trước mắt và họ rất dễ đắc đạo.
Hạng người thứ hai thấp hơn một chút, khi phạm lỗi họ tự biết ngay. Dù chưa ai phát hiện nhưng tự họ đã biết và sám hối. Ví dụ, một Phật tử đang dắt xe vào chùa, chầm chậm tiến về chỗ giữ xe, bỗng nhiên có một người rú ga chạy vèo qua mặt để lấy vé xe trước. Lúc đó người Phật tử hơi bực, bực thôi chứ chưa giận. Đến mức độ nổi sân và nói ra lời gay gắt là hạng người dở rồi, còn ở đây chỉ mới chớm cái bực trong tâm thôi mà người này đã phát hiện ra: “Ồ, mình mới bực bội”, người này lập tức niệm Phật sám hối rồi lặng lẽ trở lại chờ đến lượt mình lấy vé sau.
Hoặc ta đang chạy xe rất đúng luật trên đường thì bất ngờ có một thanh niên chèn mình suýt té ngã, còn quay lại trừng mắt: “Đi xe kiểu gì kỳ vậy?”, tức là họ đã chạy ẩu mà còn đổ lỗi cho mình. Trong tình huống đó ta hơi bực bội khó chịu. Và ngay khi vừa khởi cái tâm bực thì ta cũng nhận ra và niệm Phật sám hối ngay. Hạng người thứ hai là vậy, lỗi vẫn có nhưng họ biết rất nhanh và lập tức trừ diệt.
Ai đã qua nhiều năm tháng tu hành rồi có lẽ cũng bắt đầu được trí tuệ này - dù lỗi vẫn chưa hết nhưng tự mình đã thấy và biết sám hối ngăn chừa ngay. Còn những người tu thiền đến độ phá được 5 triền cái hoặc nhập được vào Sơ thiền thì không bao giờ để phạm lỗi nữa vì họ đã quá đạo đức, quá thuần thiện.
Hạng người thứ ba là không tự biết lỗi, nhưng nếu được nhắc nhở họ sẽ nhận lỗi, sám hối, sửa lỗi. Ví dụ khi làm việc ở cơ quan, thấy người đồng nghiệp được đề bạt khen thưởng trong khi mình cũng làm việc như họ, thậm chí có vài điểm còn xuất sắc hơn, ta bực mình nói:
- Tại sao anh ta cũng như tôi, thậm chí không giỏi bằng tôi mà được khen thưởng, đề bạt?
- Thôi, anh đừng buồn. Chúng ta hãy vui vì người khác được thành công, hãy lấy niềm vui của mọi người làm niềm vui của mình. Như vậy, ta mới là đệ tử Phật chân chính. Biết đâu phần thưởng quá ít, nếu anh được thì người kia sẽ mất phần. Nếu anh không nhận tiền thì người kia sẽ được nhận, anh không nhận danh dự thì người kia cũng được hưởng cái danh dự đó. Anh đã đi chùa, anh từng bỏ nhiều tiền ra để đi bố thí cúng dường nhưng chưa bao giờ biết cho đi danh dự. Cho nên, anh hãy xem như đây là cơ hội của mình vừa tặng vật chất, vừa tặng danh dự cho kẻ khác.
Nghe người bạn đạo phân tích, khuyên nhủ như thế, ta bừng tỉnh nhận ra rằng mình vẫn còn ích kỷ, lòng hy sinh, nhường nhịn, vị tha của mình chưa tràn đầy. May mắn là có người thấy và nhắc kịp thời nên ta thấy lỗi và sám hối ngay. Từ đó, ta quyết sửa cái tâm ganh tỵ hẹp hòi ấy thành tâm hoan hỷ, vui mừng trước hạnh phúc, thành công của mọi người. Trường hợp này là hạng người thứ ba - dù bản thân phạm lỗi nhưng khi được nhắc nhở thì vui vẻ nhận ra và nỗ lực sửa lỗi.
Hạng người thứ tư bắt đầu tệ. Kể cả khi được góp ý, người này vẫn không thấy lỗi. Ví dụ, một nhà hảo tâm đi trao quà từ thiện và họ nghĩ mình là người đi ban phát, còn những người nghèo kia là kẻ mang ơn, thua kém mình. Người này luôn miệng nạt nộ: “Bà đứng tránh qua một bên, đứng đó mãi làm sao người ta phát quà”, “Quà đây, cầm đi!”. Tức là việc làm có vẻ tốt nhưng không có tình thương, thái độ lại hống hách, không coi ai ra gì.
Một người thấy vậy mới đến góp ý:
- Khi làm việc từ thiện bạn hãy cố gắng bày tỏ tình thương. Món quà bạn cho đi không giúp người ta sống được lâu đâu, chỉ vài bữa, cao lắm một tuần là hết. Điều quan trọng là hãy gửi kèm theo gói quà đó tình thương của bạn.
- Trời ơi, tôi mà không nạt như vậy là không làm được việc, là chương trình phát quà bể rồi. Mấy người đó lộn xộn xô bồ quá, phải la, phải nghiêm khắc, phải nạt. Đời mà không dữ một chút là không được.
Người này trừng mắt lên cãi, cố chứng tỏ mình là đúng, nhất quyết không nhận mình có lỗi. Đây là hạng người thứ tư, đạo đức rất kém. Và người không thấy lỗi như thế được gọi là ngu.
Hạng người thứ năm là tệ nhất, họ căm thù luôn người góp ý cho mình. Khi có lỗi họ không tự thấy, được nhắc nhở cũng không chịu nhận, không những thế họ còn căm phẫn kẻ đã chỉ lỗi cho mình. Người thị giả trong câu chuyện trên rơi vào hạng người thứ năm này. Khi bị ngài Ca Diếp quở trách do sai phạm giới luật, người này đã căm giận và dùng gậy đập nát hết vật dụng, đạp đổ căn chòi và bỏ đi, sau này ông cũng đọa luôn.
Hạng người thứ năm này cực kỳ kém đạo đức, chắc chắn lộ trình của họ sẽ hướng về phía địa ngục, còn hiện đời họ sống ở đâu cũng chỉ mang đến phiền toái, bực bội, khổ sở cho mọi người xung quanh.
Bạn lữ là gì?
Bạn lữ là những người cùng học, cùng tu, cùng làm việc, cùng giải trí. Có 4 hạng như thế. Cùng học là bạn học, cùng tu là huynh đệ, cùng làm việc là đồng nghiệp, cùng giải trí là bạn bè.
Mỗi loại bạn có tình thân khác nhau, tính chất khác nhau. Chẳng hạn, tình bạn giữa những người bạn học thường trong sáng vì lúc nhỏ người ta không phải mưu tìm danh lợi, không cần đua chen kiếm sống, chỉ đến lớp cùng học, cùng thầy cô, cùng chung trách nhiệm với trường lớp, cùng chia với nhau những niềm vui nỗi buồn của đời học trò... Lâu ngày thành tình bạn, tình cảm này rất trong sáng vì không bị cạnh tranh gay gắt về quyền lợi.
Thi thoảng cũng có những học trò giỏi giành nhau hạng nhất, hạng nhì làm mất đi tình bạn, nhưng đó chỉ là phần nhỏ, còn bình thường cứ đi học rồi chơi chung với nhau có khi tình bạn kéo dài cả đời. Cho đến lúc đã trưởng thành, dù ít gặp nhau nhưng mỗi dịp tụ họp lại, người ta đều thấy rất vui vì ấn tượng của cái thời không lo toan, tính toán, tranh giành là điều gì rất hồn nhiên, trong sáng.
Có một loại bạn nhìn thấy hay nhưng lại rất mong manh là bạn nhậu, bạn chơi bời. Đó là những người chỉ tìm đến nhau khi có cuộc vui, hễ nhậu thì đông đủ còn gánh nước bửa củi lại vắng tanh. Còn tiền còn bạn, hết tiền cũng hết bạn. Loại bạn này là bấp bênh nhất nhưng nhiều khi người ta cứ lầm tưởng đó là tình bạn bền vững. “Hôm nay có bữa tiệc, mày đến chơi với tao”, “Hôm nay tao tổ chức khiêu vũ, mày nhớ tham gia”, “Hôm nay đánh tennis, mày đi cùng tao”. Tức là gặp nhau chỉ để giải trí. Thấy như rất thương nhau vì cùng chung với nhau niềm vui. Nhưng người ta đã quên mất rằng: phải chia sẻ với nhau cả nỗi buồn nữa thì mới là tình bạn.
Có người nắm trong tay tiền bạc, địa vị và dĩ nhiên cũng có rất đông bạn bè nhưng một ngày họ chợt nhận ra rằng những người bên cạnh mình lúc mình đang giàu sang chưa chắc đã thật lòng. Thế là, anh giả vờ mượn nợ vài người bạn rồi không trả, làm ra vẻ không còn khả năng chi trả nữa. Quả nhiên, những người bạn kia lộ ra bộ mặt thật, họ quay lưng trốn sạch không còn ai. Nếu họ thực sự coi anh là bạn thì khi nghe anh gặp khó khăn, đáng lẽ họ phải ra tay giúp đỡ. Vì họ đều là những đại gia ngang hàng với nhau và đều dư sức giúp anh. Vậy mà vừa nghe tin anh nợ nần là họ lập tức quay lưng và bắt đầu nói xấu. Chỉ cần một vài động tác cố ý làm mình mất danh dự, anh đã nhìn ra bản chất thực sự của những người bao năm qua mình đã gắn bó, coi là bạn.
Vậy nên ta thấy những người cùng nhau giải trí, vui chơi, tiệc tùng, shopping, du lịch... là bạn mong manh nhất, không đáng tin nhất. Nhưng thường chúng ta lại hay bị lừa.
Có một số người rất lạ là phải đi qua những cuộc nhậu thì mới ký kết hợp đồng làm ăn với nhau được. Nhưng quả thực, tìm đối tác tin cậy trên bàn nhậu là điều dại dột nhất, bởi bạn nhậu là bạn không đáng tin nhất.
Rắc rối nhất là bạn đồng nghiệp. Quan hệ đồng nghiệp cũng tùy thuộc vào công việc của ta. Ví dụ trong công việc làm ăn, dù ở cơ quan kinh tế hay cơ quan quyền lực thì tuy cùng làm việc vì mục tiêu chung nhưng người ta vẫn ngấm ngầm cạnh tranh, ganh ghét nhau. Vì thế bạn đồng nghiệp cực kỳ khó nói, họ vừa là bạn bè nhưng đôi khi cũng là kẻ thù do phải tranh giành quyền lợi, địa vị với nhau.
Tuy nhiên, cũng có những đồng nghiệp mà ta gọi là đồng chí hay đồng đội lại rất đẹp. Đối với những chiến sĩ cùng chiến đấu trên chiến trường, giữa họ không có quyền lợi, chỉ có bóng tối, quân thù chờ đợi trước mặt, phía sau là quê hương và những người thân yêu. Trong gian khổ, hiểm nguy, sống nay chết mai, họ vẫn sát cánh bên nhau vì cùng chung lý tưởng yêu nước và hy sinh vì Tổ quốc. Tình đồng đội ở đây rất đáng tin cậy, rất cao thượng, cao hơn cả bạn học. Đó là lý do vì sao ta thấy nhiều người trong thời chiến từng là đồng đội, sau này xuất ngũ bước ra kinh doanh họ luôn luôn hỗ trợ nhau, vì ngày xưa họ đã từng "sống chết có nhau".
Nhớ thuở trước lên đường chiến đấu
Vì non sông yêu dấu thiêng liêng
Quên đi cuộc sống tư riêng
Trái tim lý tưởng che nghiêng đất trời...
Bạn đồng tu trong đạo thì gọi là huynh đệ. Bạn này cũng rất đáng tin, nếu giáo lý họ tiếp nhận là chân chính, vị thầy của họ tốt và chính họ cũng thật tu. Không có gì đẹp bằng môi trường của đạo - nơi mà người ta luôn rèn sửa đạo đức, tập thương yêu, diệt trừ tâm ích kỷ của mình. Những người được sống trong đó sẽ đồng hành với nhau không chỉ kiếp này mà còn qua cả những kiếp sau để rồi một ngày nào đó, sẽ cùng nhau đắc đạo, cùng hóa độ chúng sinh.
Gặp gỡ nhau rồi tay nắm tay
Mong ước cùng nhau đến một ngày
Thoát khỏi si mê và chấp ngã
Bầu trời giác ngộ tung cánh bay...
Tuy nhiên, nếu môi trường tu không tốt, giáo lý không chuẩn mực khiến người tu không tăng trưởng được lòng từ bi mà cứ tranh hơn với nhau để được sự cúng dường của Phật tử, được từng vị trí trong chùa thì cũng giống hệt thế gian, tình cảm này không có gì đẹp đẽ cả. Bạn đồng tu hoặc là rất lý tưởng, hoặc cũng tầm thường như thế gian, tùy vào giáo lý mà họ theo đuổi là vì vậy.
Chúng ta hãy đánh giá những người bạn mà mình kết giao đang đứng ở đâu trong 5 hạng người trên. Với người thuộc hạng thứ 5 - không bao giờ biết lỗi, căm thù luôn người đã góp ý cho mình, thì chúng ta chỉ nên tránh cho thật xa, vì hạng người đó đến ngài Ca Diếp cũng phải chịu thua. Chỉ Diêm vương và quỷ sứ mới độ nổi họ. Chỉ đến khi xuống địa ngục, bị đọa đày trong đau khổ tột cùng, họ mới không cãi được nữa, vì hễ mở miệng ra cãi là có quỷ sứ đập cho gãy răng, khi đó họ mới chịu lắng nghe. Còn chừng nào vẫn mở miệng được thì họ còn cãi. Hạng người thứ 5 là thế, rất khó độ. Chúng ta không nên làm bạn với họ vì chẳng những không dạy được họ mà chính mình còn gánh thêm phiền não.
Đó là lý do Phật dạy rằng: nếu không tìm được người bạn nào hơn mình hoặc bằng mình thì thà ở một mình chứ đừng làm bạn với kẻ ngu. “Kẻ ngu” ở đây chính là hạng người thứ 5, hễ ta góp ý là họ quay lại hại mình ngay, mệt mỏi vô cùng. Người thuộc hạng thứ 4 cũng không khá hơn là mấy, cái lỗi của họ rất nhiều nhưng có góp ý thế nào họ cũng không thấy, dù không căm thù người chỉ lỗi cho mình nhưng họ cứ phạm lỗi mãi. Nếu làm bạn với họ, chúng ta cũng bị mất uy tín lây, thậm chí nếu tâm hồn ta yếu ớt, ta sẽ rất dễ bị nhiễm luôn cái xấu của họ.
Ví dụ, một thanh niên có máu sa đọa, mê bài bạc, thấy người ta chơi ma túy, thuốc lắc thì tò mò muốn thử, thấy người ta coi phim đồi trụy cũng đi tìm xem ra sao, ai khuyên thế nào cũng không biết lỗi mà dừng lại, tức là rơi vào hạng người thứ tư. Bạn bè xung quanh nếu tinh thần yếu, không đủ sức cảm hóa rất dễ bị nhiễm những thói xấu của người này luôn, rất nguy hiểm. Vậy nên, với hạng người thứ tư chúng ta phải liệu sức mình, nhận thấy về lâu dài cảm hóa được thì kết giao, còn không thì nên rút lui.
Hạng người thứ ba - biết lỗi khi được nhắc nhở, ta có thể yên tâm kết bạn được.
Hạng người thứ hai là tự biết lỗi mà không cần ai nhắc, hạng người này có thể làm thầy ta. Vì sao vậy? Vì họ thấy được lỗi của mình nên cũng rất nhạy bén trong việc nhìn ra lầm lỗi của người khác. Họ cũng giúp ta rất nhiều vì đã góp ý cho ta sửa lỗi.
Còn hạng người chưa có lỗi mà đã tự biết thì chúng ta có kết bạn không? Không. Phải quỳ xuống lạy tôn làm thầy, bởi họ sắp đắc quả Thánh rồi. Người tu đến mức độ đó thì họ là thầy mình, không phải bạn mình nữa.
Chúng ta hãy tự đánh giá xem mình thuộc hạng người nào và tìm cách nâng hạng để tiến tu. Vì sao? Bởi tu chính là làm sao từ ngu trở thành trí và từ đạo đức thấp tiến lên hạng đạo đức cao dần. Người ở hạng thứ 5 thì gần như không thể nâng hạng nổi, hạng thứ tư vẫn còn một chút hy vọng, từ hạng thứ ba trở đi sẽ tiến rất nhanh.
Tuy nhiên, muốn nâng được một hạng phải tu đổ mồ hôi sôi nước mắt, trầy da tróc vảy, rất cực khổ chứ không hề đơn giản. Từ một con người phải được nhắc nhở mới thấy lỗi (hạng 3), tu cho đến mức độ hễ phạm lỗi là tự biết ngay, không cần ai nhắc nữa (hạng 2) là vô cùng vất vả. Phải lễ Phật tha thiết, cố gắng làm điều thiện, lúc nào cũng nhìn cái hay của người, ca ngợi người tốt, dìu dắt cảm hóa người xấu... Cả đời vừa tu vừa tạo công đức như thế thì 5 năm, 10 năm, 20 năm sau mới bước lên được hạng thứ hai. Còn hạng người thứ nhất thì đã tu từ nhiều kiếp xưa, không phải mới tu kiếp này.
Qua bài Pháp Cú trên, chúng ta nhớ tới câu tục ngữ “Gần mực thì đen gần đèn thì rạng”. Đây là kinh nghiệm của ông bà ta mà cũng rất giống với lời Phật dạy. Tại sao tuổi trẻ hay bị vấp ngã? Vì đã chọn sai bạn. Tại sao trẻ lại chọn sai bạn ? Vì người lớn đã không dạy trẻ cách chọn bạn. Trẻ em đến trường được học nhiều kiến thức nhưng lại chưa được dạy dỗ kỹ lưỡng về kỹ năng “chọn bạn mà chơi”. Cha mẹ không dạy con cách chọn bạn, rồi chính đứa con ấy cũng sẽ không dạy được cho con của chúng sau này điều đó.
Chọn bạn hữu là một bản lĩnh quan trọng, ta cần biết nhìn nhận người khác thuộc hạng nào trong 5 hạng người trên để quyết định có nên tin tưởng kết giao hay không. Để bổ sung kỹ năng này cho trẻ nhỏ, trong những khóa học hè hằng năm dành cho thiếu niên, chùa chúng tôi luôn hướng dẫn trẻ cách để nhận xét con người, cách chọn bạn mà chơi. Trong bài giảng khác chúng tôi sẽ phân tích kỹ hơn về điều này.
Khổ báo của một trưởng ngân hàng hà tiện
(62) Con tôi, tài sản tôi
Khiến người ngu phiền não
Chính ta còn không có
Làm gì có của ta.
Xá Vệ là một kinh thành lớn. Tại đây có một vị chưởng khố rất giàu nhưng cực kỳ hà tiện. Ông đối xử với mọi người tàn tệ nhưng chẳng ai dám phản đối vì ông quá giàu. Người ta nói rằng tài sản của ông lên đến 800 triệu đồng tiền vàng. Ông đã dạy cho người con trai Mulasiri của mình ba “chân lý”: Thứ nhất,“đừng tưởng 800 triệu đồng tiền vàng là lớn”; Thứ hai,“vì thế đừng bao giờ cho ai đồng nào”; Thứ ba,“vì vậy phải tiếp tục kiếm thêm thật nhiều nữa”. Ông bắt đứa con lặp lại nhiều lần, đến khi thấy con nắm được yếu chỉ của mình, thậm chí còn bổ sung thêm vài chữ nữa cho khẩu quyết của ông hoàn hảo hơn. Nghĩ rằng đứa con này sẽ giữ của được, ông chỉ cho nó 5 chỗ chôn giấu tài sản: ở góc nào của căn nhà này, xó nào của căn nhà kia... Không lâu sau ông qua đời. Sau khi ông chết người đời mới thỏa thích nguyền rủa. Họ nói chưa thấy kẻ nào ác độc như thế, một đồng cũng không nhả ra, thấy người nghèo hay kẻ sắp chết cũng thây kệ bỏ qua đi luôn, chỉ biết vơ vét kiếm tiền.
Còn người con trai của ông rất đau khổ vì không biết phải tổ chức tang lễ cho cha mình như thế nào. Nếu làm lớn sẽ vi phạm “đạo đức” tiết kiệm của gia đình, mà làm nhỏ thì mất thể diện. Phân vân suy nghĩ mãi vẫn chưa quyết định được nên anh này cứ để cái xác quá lâu mà không chịu đem chôn. Đến khi xác bắt đầu bốc mùi hôi thối, không thể mời ai đến đám tang được nữa, anh ta mới lật đật bó lại sơ sài rồi đem chôn một cách tạm bợ. Đây chính là dấu hiệu báo trước quả báo nghèo khổ vào đời sau.
Quả nhiên, người chưởng khố đã tái sinh vào một xóm nghèo ở ngoại ô kinh thành Xá Vệ. Ông vừa đầu thai vào bụng mẹ thì cả xóm liên tiếp gặp xui: đang cần nắng thì trời mưa, đang cần mưa trời lại nắng, hết nhà này cháy đến nhà kia lại xào xáo đánh nhau. Người ta bắt đầu thắc mắc rằng tại sao cả làng đã quá nghèo rồi mà gần đây còn gánh thêm nhiều chuyện xui như thế?
Theo niềm tin truyền thống của người Ấn Độ, họ tin chắc rằng có một kẻ cực kỳ bất hạnh đã đầu thai vào ngôi làng nên quyết tìm cho ra. Họ bắt đầu chia ngôi làng làm hai, hoàn toàn không giao tiếp với nhau. Quả nhiên, nửa bên có đứa bé đầu thai vào vẫn gặp xui. Họ tiếp tục tách đôi nửa bên này và lại tìm ra bên xui xẻo. Cứ tách dần như thế đến cuối cùng người ta xác định một gia đình có người vợ đang mang bầu chính là nguồn cơn mang lại vận rủi cho cả làng. Gia đình này lập tức đuổi người vợ ra khỏi nhà, khiến bà phải lang thang xin ăn rất khổ sở.
Sau này, đứa bé chào đời với gương mặt vô cùng xấu xí. Vì thương con nên bà cam chịu bao khổ nhục, bao xua đuổi xa lánh để nuôi nó. Đến khi thằng bé bắt đầu nhận thức được, bà dạy nó cách xin ăn, đưa nó cái bát rồi bỏ đi mất. Kể từ đó, thằng bé chỉ còn lại một mình thất tha thất thểu xin ăn trên đường, bữa đói bữa no. Nghiệp nhân hà tiện kiếp xưa đã đưa đứa bé đến cảnh khổ cùng cực như thế.
Một lần đứa bé vào kinh thành, khi ngang qua nhà của ông chưởng khố ngày xưa, nó chợt nhớ lại đây chính là nhà của mình nên xăm xăm bước vào. Nó thuộc hết từng ngõ ngách trong nhà nên đi rất nhanh, các gia nhân không cản kịp. Họ chạy theo, la lên: “Sao có con quỷ nào dám vào đây!”, vì gương mặt nó quá kỳ dị. Lát sau họ mới bắt được nó, rồi đem ra đánh đập, quăng vào đống rác. Khi chủ nhà về, các gia nhân trình báo lại việc có một đứa trẻ xấu xí cả gan xông vào nhà và nói cứ như nó là ông chủ vậy. Người chủ liền sai các gia nhân đuổi nó ra. Họ nắm cổ đứa bé ném ra ngoài.
Lúc đó, Đức Phật đi ngang qua, biết người này đã đến lúc phải độ. Người ngăn các gia nhân lại, bảo họ không được làm hại đứa bé bởi nó chính là cha của ông chủ Mulasiri. Do uy tín của Phật quá lớn nên gia nhân dừng tay lại, chạy đến báo tin cho Mulasiri. Mulasiri chưng hửng không tin bởi cha mình trước đây là một người giàu có, mập mạp, bụng phệ đến nỗi đi đứng ọc ạch, làm sao ngày hôm nay trở thành thằng bé ốm yếu, đen đủi, xấu xí như vậy. Hai người không có điểm nào giống nhau cả. Đức Phật nói với đứa bé:
- Hãy chỉ lại 5 chỗ cất giấu tài sản mà con đã dặn dò trước khi chết.
Đứa bé lập tức chỉ đúng 5 chỗ này. Lúc đó, Mulasiri buộc phải tin, hối hận, xin quy y với Phật và dĩ nhiên là cũng mang đứa bé về nuôi, giống như đứa bé được hưởng lại cái phước giàu sang của mình vậy. Lúc này, Đức Phật mới nói bài kệ để cảnh báo con người đừng cố chấp bám chặt vào tài sản.
Chúng ta biết rằng để được giàu có như hiện nay thì kiếp xưa vị chưởng khố cũng phải bố thí, cúng dường rất nhiều. Vậy tại sao một con người rộng rãi như thế qua đời sau lại thành con người hà tiện đến mức bệnh hoạn? Vì một cái nhân xấu. Vào đời xưa, tuy là người thường bố thí nhưng ông cũng hay chê bai kẻ hà tiện, thậm chí còn viết thành kịch, thành thơ để châm biếm cho thỏa thích.
Chẳng hạn, có câu chuyện châm biếm kẻ keo kiệt như sau: Chuyện kể rằng có hai người đàn ông ở một xứ hà tiện nổi tiếng đã thi lặn với nhau. Họ quy định ai nổi lên trước phải đưa cho người kia ba đồng tiền. Hai người cùng nhảy xuống và ba ngày sau cùng nổi lên, tức là không ai chịu thua để phải mất ba đồng cả. Ai đó đã nghĩ ra câu chuyện này để châm biếm những kẻ hà tiện, họ đâu biết rằng có thể kiếp sau chính mình cũng thà chết chứ không chịu để mất ba đồng.
Người chưởng khố trong câu chuyện trên cũng gieo phải cái nhân này, nên kiếp sau ông rất giàu (nhờ quả báo bố thí) nhưng cũng cực kỳ keo bẩn. Kiếp sau nữa, ông phải trả quả báo hà tiện - sinh vào gia đình nghèo túng và chịu đủ điều bất hạnh. Nhưng vì cái phước báo do bố thí đời xưa vẫn còn nên ông được Phật giúp, được gia đình kiếp trước nhận nuôi và sống đời sung túc trở lại. Nếu chẳng may ông sinh vào một xứ xa nào đó thì có lẽ kiếp này ông đã không được hưởng lại cái giàu sang, phải chịu bất hạnh suốt đời.
Nhân quả của mỗi người sẽ ảnh hưởng lên cộng đồng
Trong câu chuyện có một chi tiết lạ: khi một người nặng nghiệp xuất hiện, họ sẽ mang lại xui xẻo cho cả cộng đồng. Vì sao vậy, vì luật nhân quả có một tính chất là cái phước hay nghiệp của ta sẽ bộc lộ ở nhiều nơi. Đầu tiên nghiệp hiện ra nơi tướng mạo, người có phước thì thân tướng cũng đặc biệt hơn những người khác. Phước hay nghiệp còn thể hiện nơi ngày giờ sinh của con người. Ngày giờ sinh có quy luật gì đó mà những người chấm tử vi có thể đọc được, dựa vào đó mà họ có thể dự đoán đôi nét về cuộc đời người khác. Phước cũng phơi bày nơi khung cảnh ta đang ở. Vì tính chất này mà các thầy địa lý mới có cơ hội làm ăn, họ sẽ đọc các dấu hiệu phong thủy để biết được nhân quả của gia chủ rồi tư vấn cho gia chủ cách sửa cửa, sửa bếp, chỉnh lại lối đi... làm sao để phát đạt lên, nhưng việc này cũng rất tốn kém. Phước hay nghiệp cũng thể hiện nơi tác phẩm của ta. Khi ta làm một bài thơ hay viết một cuốn sách, cuộc đời mình cũng hiện luôn trong đó. Rồi phước nghiệp còn hiện nơi tính tình - người có phước có nghiệp gì sẽ hiện ra cái tính tình tương tự như vậy. Đặc biệt, phước nghiệp còn in dấu nơi cộng đồng mà ta đang sinh sống.
Câu chuyện Pháp Cú trên liên quan đến yếu tố cuối cùng. Người phước lớn xuất hiện ở đâu sẽ mang lại may mắn cho cộng đồng nơi đó, còn người nặng nghiệp thì chỉ kéo về chuyện xui xẻo. Quy luật là như vậy.
Những người làm kinh doanh chắc hẳn không còn xa lạ với chuyện người “mở hàng” sẽ khiến chủ quán bán đắt hay ế. Nếu nói tin hoàn toàn thì có vẻ mê tín nhưng không tin không được, bởi nhiều người đã từng có kinh nghiệm rõ ràng. Một chủ quán thấy rõ hôm nào người A bước vào mở hàng là đìu hiu cả ngày, còn người B mở hàng thì bà buôn may bán đắt kỳ lạ. Nghiệm đi nghiệm lại người ta thấy cái hên xui do người mở hàng mang lại là có thật. Hiện tượng này không phải mê tín mà nó rơi đúng vào một quy luật của nhân quả là: phước nghiệp của mỗi người đều ảnh hưởng lên cộng đồng nơi người đó có mặt.
Hoặc qua nhiều thế hệ, bằng kinh nghiệm sống, ông bà ta đã phát hiện ra người xông đất đầu năm thường báo hiệu chuyện sẽ đến với gia đình trong cả năm. Cũng vì lý do này mà nhiều gia đình cố tình nhờ một người đẹp đẽ, vui vẻ, dễ chịu đến xông đất để cả năm gặp may, tức là họ muốn cải số. Nhưng sự thật thì nghiệp vẫn đi trước ta một bước. Ví dụ, người kia hứa: “Thôi được, đầu năm tôi sẽ đến nhà bạn xông đất”, nhưng hôm đó họ lại mặc một trang phục báo hiệu điềm xui, như bộ đồ báo tang chẳng hạn, chứng tỏ trong năm gia đình sẽ có người qua đời. Nhân quả vẫn đi trước một bước là vậy. Chúng ta không thể thay đổi hay dàn xếp được nhân quả nên chắc ăn nhất vẫn là cố gắng tu hành và tạo phước.
Đứa bé trong câu chuyện trên cũng vậy. Vì nghiệp của nó quá nặng nên vận xui đeo bám cả ngôi làng, chuyện bất hạnh liên tiếp xảy ra. Từ trường hợp này, chúng ta có bài học: Ta phải cố gắng tu hành như thế nào để sự có mặt của ta giúp cho cộng đồng được may mắn hơn, ai gặp ta cũng luôn được an vui hạnh phúc. Như thế ta cũng biết rằng mình đã bắt đầu có đức tu. Còn nếu gặp mình rồi họ phải về "đốt phong long" thì thật là đau khổ.
Nhớ lại tiền kiếp
Trong truyện tích, lúc đi ngang qua căn nhà đứa bé đã nhớ lại tiền kiếp rồi xăm xăm bước vào. Thế giới cũng ghi nhận nhiều trường hợp nhớ tiền kiếp, một số còn diễn tả những sự kiện trong quá khứ chính xác đến từng chi tiết. Như có một cô bé người Anh đã biến thành “người xa lạ” sau khi tỉnh dậy vào một buổi sáng. Em không nhận ra mẹ và người thân của mình, không nói được tiếng mẹ đẻ trong khi lại thông thạo tiếng Tây Ban Nha, và lúc nào cũng tỏ ra sợ sệt.
Các bác sĩ đều có kết luận giống nhau: Em bé 10 tuổi này không có biểu hiện gì về bệnh lý hoặc tâm thần, sức khỏe tốt. Cô bé nhận mình là người Tây Ban Nha và sống ở thành phố Toledo. Em kể lại rằng đã bị một người cùng phố do ghen ghét và đố kỵ đâm chết năm em 22 tuổi. Cảnh sát Tây Ban Nha đã thẩm tra lại câu chuyện kỳ quặc về “tiền kiếp” của cô bé, và kết luận đúng như lời em kể. Ở số nhà đó trong thành phố Toledo từng có một cô gái 22 tuổi bị hãm hại. Những người hàng xóm đã tìm thấy xác cô ngay trong nhà. Câu chuyện càng sáng tỏ hơn khi hung thủ (lúc này đã già) tự đến gặp cảnh sát để thú tội. Những câu chuyện như thế được ghi nhận ngày càng nhiều trên thế giới. (1)
Cũng vậy, việc đứa trẻ trong câu chuyện trên nhớ được tiền kiếp là chuyện rất bình thường. Dù đứa bé không tu hành nhưng nhờ cái duyên gì đó nó cũng mơ hồ hồi tưởng lại tiền kiếp. Người ta đi tìm hậu thân của các vị Đạt Lai Lạt Ma cũng bằng cách này. Họ sẽ đưa ra những vật dụng na ná nhau trước mặt những đứa trẻ và yêu cầu chúng phải chọn chính xác đâu là món mà vị Đạt Lai Lạt Ma quá khứ từng sử dụng. Đứa trẻ nào chọn đúng tất cả sẽ được tôn là Đạt Lai Lạt Ma tái sinh và được rước về đào tạo, huấn luyện. Tuy nhiên, không hẳn là khả năng của vị Lạt Ma kiếp này đã bằng với những kiếp trước. Như vị Đạt Lai Lạt Ma thứ 14 hiện nay từ nhỏ đã là một đứa trẻ kỳ lạ, luôn giành ngồi ở ghế đầu và bảo cha mẹ mình hãy ngồi ở ghế thứ. Lúc (1) Nguồn: https://vietnamnet.vn/vn/khoa-hoc/giai-ma-hien-tuong-nho-ve-tien kiep-15737.html biết có đoàn các vị Lạt Ma đang đi tìm thì cậu bé gọi họ vào. Sau đó, đoàn người mang những vật dụng của đức Đạt Lai Lạt Ma thứ 13 đến thử thì cậu bé đều lựa chọn đúng. Thế là người ta đưa cậu bé này về đào tạo, những gì cậu được dạy dỗ bắt đầu có một chút ảnh hưởng của kiến thức Tây phương. Lúc đó, tình hình Tây Tạng rất phức tạp. Đức Đạt Lai Lạt Ma mới lên nắm quyền lúng túng không biết xử lý thế nào. Một người trợ lý mới dâng một bức thư của đức Đạt Lai Lạt Ma thứ 13, tức là cho ngài đọc lại bức thư mà chính ngài đã viết từ kiếp trước. Trong thư ngài đã báo về tình hình hiện tại, rằng Tây Tạng sẽ bị chiếm đóng. Người kia nói: “Thưa ngài, ngài đã biết trước chuyện này nên viết bức thư để lại, bây giờ chính ngài phải xử lý chứ chúng tôi không xử lý được”. Nhưng ngài lại không nhớ việc kiếp trước mình đã soạn bức thư đó ra sao, cũng không dự đoán được tình hình sắp tới sẽ như thế nào. Cuối cùng, ngài đành nhờ một người sắp xếp để ngài trốn đi, vượt biên sang Ấn Độ và thành lập cộng đồng người Tây Tạng tại đây. Ta thấy, nhớ tiền kiếp là một chuyện, còn khả năng trong kiếp này chưa chắc đã bằng với kiếp trước.
Chúng ta bị suy giảm năng lực do phước đã giảm. Có những người đời xưa tu hành đến mức như thần tiên, có nhiều năng lực phi phàm, nhưng đến kiếp này tái sinh lại thì khả năng đặc biệt đã mất, họ chỉ như người bình thường. Chuyện như vậy không phải hiếm.
Xin đừng khinh chê
Người chưởng khố trong câu chuyện trên vì đời xưa hay khinh chê kẻ hà tiện nên bị mắc căn bệnh keo kiệt đến lạ lùng, tức là phải trả quả báo rất nặng. Do đó, chúng ta đừng bao giờ lên án người phạm lỗi một cách gay gắt, cũng đừng rêu rao cái lỗi của họ khắp nơi mà chỉ nên cầu nguyện cho họ biết lỗi và giúp họ vượt qua. Nếu ta công kích khinh chê họ để thấy mình hơn, hoặc rêu rao lỗi của họ cho nhiều người biết thì sau này chắc chắn có ngày chính mình sẽ phạm phải lỗi ấy.
Những người có trách nhiệm thường xử lý nghiêm khắc với người phạm tội theo luật pháp: có khi cảnh cáo, phạt tù hay thậm chí tử hình luôn. Còn trong đạo, đối với người xấu chúng ta chỉ có hai điều cần làm: một là cầu nguyện cho họ hết lỗi, hai là nếu mình có duyên thì trực tiếp khuyên bảo, ngăn chặn đừng để họ phạm lỗi nữa.
Đó là cách xử lý với những lỗi nhẹ nhàng trong đời sống bình thường. Nhưng nếu lúc nào đó Phật giáo bị một tôn giáo hoặc giáo phái cực đoan dùng vũ khí tiêu diệt thì chúng ta không được ngồi yên “cầu cho người hết lỗi”, hay dùng lời nói nhẹ nhàng phân tích cho họ dừng tay. Lúc đó, đệ tử Phật buộc phải dùng vũ lực mà chiến đấu bảo vệ Phật Pháp, bảo vệ đất nước. Trong tình hình nguy cấp, chúng ta cần cách ứng phó quyết liệt hơn, hiệu quả hơn.
Chính ta còn không có
Làm gì có của ta...
Trong bài kệ Đức Phật đã nhắc rằng con người đau khổ vì chấp vào tài sản, quyến thuộc, danh tiếng, chức vụ... tức là chấp vào những cái “của ta”, đâu hiểu rằng chính “ta” còn không có thì làm gì có “của ta”. Tuy nhiên, nhận ra được “bản ngã là hư ảo” là một kỳ công tu hành, không hề đơn giản.
Ví dụ, chúng ta đang ngồi yên lành, không ai đụng chạm đến mình, nên nghe Phật dạy rằng “cái ta là không thật”, ta dễ dàng chấp nhận ngay vì mình đã là đệ tử Phật, đã kính Phật, tin Phật. Nhưng vừa bước ra cửa, phát hiện chiếc dép của mình mới bị kẻ nào lấy mất một chiếc, thì lúc đó cái “ta” không thật nhưng “dép của ta” lại rất thật. Rồi ta bắt đầu “sản xuất” ra những ngôn từ rất độc đáo, khiến người xung quanh không dám tìm tới chùa nữa.
Vì thế, để ngã chấp mỏng nhẹ và thấy “cái ta là không thật” quả thực không hề dễ. Đó là một kỳ công tu hành, trong đó công phu đầu tiên cần thực hành là ngồi thiền đúng tư thế rồi quán thân vô thường. Phải thấy đến sâu xa, rằng thân thể này ngày nào rồi cũng chết, sau khi chết sẽ lần lượt mục rữa, tan rã, cuối cùng cả bộ xương cứng cũng tan thành bụi bay mất. Phải thấy tới mức độ đó, nghĩa là quán vô thường phải quán cho tới nơi. Lúc quán thân vô thường như thế ta cũng thấy nơi thân mình có hơi thở vào, hơi thở ra... từ từ tâm đi vào an tĩnh dần dần, những bản năng tầm thường, những ham muốn thấp hèn dần tan biến, cái ích kỷ hẹp hòi cũng được hóa giải bớt từ từ. Những kết quả đó đều xuất phát từ việc thực hành công phu quán thân vô thường liên tục suốt 5 năm, 10 năm.
Đến khi tâm nhập vào định, ta sẽ thấy rõ từng thành tố của tâm: đây là Sắc, kia là Thọ, Tưởng, Hành, Thức... và thấy không có gì là “ta” cả, tất cả chỉ dựa dẫm vào nhau để tạo thành một con người, một chúng sinh như thế. Nếu cứ đi tìm một cái nào là con người thật của mình thì không có. Tới mức độ này ta mới hiểu là không hề có cái “ta” – hiểu thôi chứ chưa chứng được vô ngã. Muốn chứng được vô ngã phải đắc được A la hán. Tuy nhiên, tu đến độ thấy được từng thành tố của tâm, thấy rõ không một suy nghĩ, cảm xúc hay cái biết nào là ta đã là một bước tiến vượt bậc, phải ngồi thiền 30 năm trở lên mới nhận ra điều đó. Chỉ đến lúc đó ta mới thấm thía câu nói của Phật:
“Chính ta còn không có
Làm gì có của ta”.
Vì chúng ta không có được kỳ công tu hành chuẩn xác, vĩ đại, lâu dài như thế nên chấp ngã trong lòng mình còn rất nặng nề. Khi chấp ngã nhiều, ta sẽ chấp những cái “của ta”: đây là tên của tôi, một cái tên rất đẹp, không đụng hàng với ai, không ai được kêu tên tôi ra mắng; đây là số điện thoại sang xịn không đụng hàng; kia là thời trang đẳng cấp của tôi... Tức là ta chấp vào những thứ rất tầm thường.
Chính vì chấp nên ta mới bị kẹt lại, mới bị ma nắm được và phạm sai lầm. Luôn luôn như vậy – khi chấp một cái gì đó, ta sẽ bắt đầu phạm sai lầm. Ví dụ, một người tạo phước rất nhiều, khi có phước rồi thì danh tiếng, quyền lực, tiền bạc cũng thay nhau tìm tới. Nếu lúc này người đó chấp vào danh tiếng, địa vị, tiền bạc, họ sẽ bắt đầu phạm lỗi và đau khổ.
Còn nếu ta hiểu rằng những điều mình có được là do phước và ta phải sử dụng quả phước đó để phục vụ cho chúng sinh thì đau khổ sẽ không tìm đến nữa. Chẳng hạn, nếu có tiền, ta biết tiền không phải để hưởng thụ, chấp giữ mà để ta giúp đời, xây dựng đạo đức cho con người. Nếu có địa vị, ta không dựa vào đó để hống hách, lạm quyền mà sẽ dùng nó để phục vụ người dân tốt hơn. Nếu có danh tiếng, ta sẽ không dùng danh tiếng ấy để kiêu căng, thay vào đó ta sẽ kêu gọi con người hãy bảo vệ môi trường, thương yêu những người tàn tật, người kém may mắn trong xã hội. Tức là ta sẽ dùng cái phước của mình để phụng sự nhiều hơn cho cuộc sống chứ không để hống hách, kiêu căng và cố chấp vào đó.
Thứ mà ta chấp giữ sẽ đem lại đau khổ cho ta khi nó mất đi, và sẽ bị kẻ xấu lợi dụng yếu điểm này để thao túng. Ví dụ, năm 2011 đã xảy ra một vụ bê bối gián điệp khiến một quan chức quân đội của một đảo quốc bị thân bại danh liệt. Một nữ điệp viên đã dụ dỗ vị tướng này trong một chuyến công tác tại Mỹ. Ban đầu, nữ điệp viên tạo mối quan hệ rất ngọt ngào rồi sau đó dùng tiền để mua chuộc ông, đồng thời cô ta đã bí mật chụp hình, quay phim lại. Sau đó, ông được lựa chọn: Một là kể từ đây ông phải vâng lời cơ quan tình báo nước ngoài thì những bức hình đó sẽ không bao giờ được công bố. Chỉ cần hợp tác, ông sẽ tiếp tục giữ được danh dự và còn được cho thêm tiền và hỗ trợ để leo lên chức cao hơn. Lựa chọn thứ hai là nếu ông phản kháng, người ta sẽ gửi những bức hình đó về cho gia đình,... đồng thời công bố với báo chí làm ông mất hết danh dự.
Vị tướng nọ đã đồng ý cung cấp thông tin bí mật quốc phòng mà ông đang nắm giữ. Với lý do công tác, ông thường xuyên tới Mỹ, nhưng thực tế là để cung cấp thông tin cho đầu mối tình báo nước ngoài.
Chúng ta đặt câu hỏi: tại sao một người giữ trọng trách như vậy lại dễ dàng phản bội Tổ quốc của mình? Chỉ đơn giản là vị này đã suy nghĩ rằng nếu theo họ thì ông không mất gì cả, lại còn được thêm tiền bạc, địa vị. Còn nếu từ chối thì ông sẽ mất hết. Vì sợ mất uy tín và danh dự, ông đã chọn phản bội đất nước để rồi tội chồng thêm tội. Ông cứ tưởng mình không mất gì cả nhưng sự thật đã mất hết. Ông bắt đầu làm theo sự chỉ đạo của cơ quan tình báo nước ngoài, âm thầm phá hoại đất nước, mỗi ngày một tạo nghiệp nặng hơn, chỉ vì cái chấp giữ uy tín của mình.
Nếu vị đó may mắn biết một chút Phật Pháp, biết rằng “chính ta còn không có” nên cái uy tín này cũng chẳng phải ta, thì ông sẽ chấp nhận mất uy tín chứ nhất định không phản bội. Ông sẽ trở về khai báo sự thật với cơ quan phản gián và không bị nước ngoài khống chế, không tạo thêm tội nữa. Uy tín có thể mất nhưng ông lại bảo vệ được quê hương mình. Lý thuyết là vậy nhưng trên thực tế thì ngược lại. Đa phần con người hay khăng khăng giữ chặt cái gọi là uy tín, danh dự nên đã rơi vào vòng vây của tình báo, của những kẻ xấu.
Người đệ tử Phật phải luôn tâm niệm rằng: ta có thể mất hết tiền bạc, mất hết danh tiếng, uy tín, gia đình, bạn bè... mất tất cả, nhưng chỉ cần giữ lòng kính Phật để sống và để chết là đủ. Ta sẽ sống với lòng kính Phật và chết với lòng kính Phật, ngoài ra không cần bất cứ thứ gì nữa. Với tâm niệm vững vàng như thế, trên đời này không ai có thể lợi dụng sai sử ta được nữa.











