Hai tên trộm đến tinh xá nghe pháp
(63) Người ngu biết mình ngu
Như vậy thành có trí
Người ngu tưởng có trí
Như vậy ngu nhiều hơn.
Phật nói bài kệ trên bởi câu chuyện sau: Thời Đức Phật có hai tên trộm kết bạn với nhau. Chúng nghe nói rằng, mỗi lần Phật thuyết giảng ở tinh xá đều có nhiều cư sĩ đến nghe pháp nên rủ nhau trà trộn vào thính chúng rồi tìm cơ hội móc túi.
Điều đặc biệt là hôm đó, một trong hai tên trộm lại ngồi chăm chú lắng nghe Phật thuyết pháp thay vì để ý túi tiền của người ngồi cạnh. Nghe một lúc hắn chợt tỉnh ngộ, nhận ra rằng từ trước đến nay mình đã sống sai lầm, lúc nào cũng muốn tốn ít công sức mà lấy được thật nhiều tài sản của người khác. Chính cái tham lam, gian dối ấy khiến tâm cực kỳ căng thẳng, bất an, và sự bất an này thật là đau khổ. Tên trộm khi nghe giảng đã chợt nhận ra cái bất công mà anh tạo ra cho mọi người: bao năm tháng qua mình đã vét tiền của mọi người mà không cho lại người ta thứ gì xứng đáng, còn khiến họ đau khổ, oán giận nữa. Tên trộm còn lại thì không hề nghe Phật thuyết pháp nên không thức tỉnh, chỉ chờ thời cơ thuận lợi là móc túi. Hắn cũng lấy được khá nhiều tiền.
Hai người bạn ra về với hai tâm trạng khác nhau. Một người đăm chiêu như đang suy nghĩ điều gì, không còn vẻ hí hửng như mọi lần. Người còn lại thì vui mừng, đắc chí vì hôm nay trúng mánh, cả cô vợ của hắn cũng hết mực vui mừng. Hắn hỏi bạn mình:
- Mày có lấy được đồng nào không?
Anh này lắc đầu, gương mặt thẫn thờ.
- Lúc người ta đang chăm chú nghe pháp là lúc móc túi rất dễ, tại sao mày không tranh thủ?
Đáp lại hắn vẫn là cái lắc đầu.
- Sao mày ngu quá, có cơ hội tốt như thế mà không chịu nắm lấy!
Anh vẫn im lặng vì biết lúc này mình có nói gì bạn cũng không hiểu được. Anh biết bạn mình vẫn còn ngu, còn người bạn thì ngược lại - chê cười anh là kẻ ngu ngốc.
Khi tỉnh ngộ, anh đã quyết định không hành nghề trộm cắp nữa. Anh bắt đầu nói chuyện với gia đình, dắt vợ con đến tinh xá gặp Phật xin quy y và kể lại toàn bộ sự tình. Sau khi quy y cho anh, Phật nói bài kệ, ý nói rằng tên trộm còn lại vẫn tiếp tục ngu lâu dài: Người ngu biết mình ngu/ Nhờ vậy thành có trí/ Người ngu tưởng có trí/ Như vậy ngu nhiều hơn.
Chúng ta sẽ phân tích bài kệ này một chút. Cả “ngu” và “trí” đều có hai nghĩa, nhưng ý nghĩa chính mà Phật muốn ám chỉ ở đây là vấn đề đạo đức. Người có đạo đức là người trí, còn người không có đạo đức là kẻ ngu. Cái ngu - trí trong đạo Phật là như thế.
Nhưng tại sao Phật nói ngu là kém đạo đức, trí là có đạo đức? Ngu tức là không biết, còn trí là biết. Vậy biết gì giúp cho ta trở nên đạo đức và không biết gì làm ta kém đạo đức? Chính là biết lỗi mình. Người biết lỗi là người đạo đức, còn người không biết lỗi là kém đạo đức. Nhưng phải có trí tuệ chúng ta mới thấy lỗi một cách sâu sắc, tinh tế, kỹ lưỡng được. Như vậy giữa “có trí” và “có đạo đức” luôn có sự liên quan chặt chẽ, mật thiết với nhau. Đó là lý do Phật hay dùng từ “người trí” để ám chỉ “người có đạo đức”.
Người kém dở không hiểu được người hơn mình
Qua một thời thuyết pháp, hai tên trộm ở trong hai tâm trạng khác nhau, người này hiểu người kia nhưng người kia không còn hiểu người này nữa. Sống trên đời chúng ta cũng gặp vô số trường hợp tương tự. Ví dụ, ta chê một người vì ta biết rất rõ về họ: trình độ, sự thông minh, đạo đức của người đó còn kém dở, đạo lý cũng hiểu chưa tới. Vì thấy rõ như thế nên ta mới chê. Đương nhiên, việc chê bai người khác cũng là một cái lỗi, nhưng ở đây ta cứ tạm nói rằng: chúng ta chỉ chê ai khi mình đã vượt lên cao khỏi người đó.
Ví dụ, một thầy giáo dạy Toán nhìn vào bài làm của học sinh là biết ngay cách giải có khéo không và vẫn còn có thể giải theo cách khác hay hơn nữa. Ông nói: “Cách của em dài dòng, không hay”. Người thầy chê học trò vì ông biết rõ học trò của mình và trình độ của ông đã vượt hơn học trò ấy rất xa.
Một trường hợp khác, hai võ sĩ đang quyết liệt giao đấu, xuất chiêu liên tục, một người chỉ khẽ lách đầu là né được đòn thế của đối phương. Đến lúc tấn công lại thì đối phương né hơi vụng một chút. Chỉ trong một vài tích tắc ấy, người võ sĩ này đã nhận ra rằng đối thủ của mình còn kém. Người giỏi hơn thường biết rõ người dở hơn là vậy.
Trong đạo lý cũng không ra ngoài quy luật này. Ví dụ, hai người cùng học đạo, hiểu đạo và nói lưu loát như nhau nhưng người giỏi hơn chỉ cần nghe một điểm đã biết người kia trình độ đến đâu rồi. Cùng nói về Bát chánh đạo nhưng một người nói với cảm xúc vô biên và để ngỏ, bởi họ biết chân lý Bát chánh đạo là vô tận, mình mới chỉ hiểu một phần mà thôi. Người còn lại thì nói về Bát chánh đạo như đóng khung, nói với một dấu chấm hết, thì hiểu ngay là người kia biết về Bát chánh đạo rất cạn và trình độ hiểu đạo lý vẫn còn kém.
Người giỏi hơn hiểu được người dở hơn, nhưng kẻ kém dở lại không hiểu nổi người giỏi hơn mình. Họ chỉ thấy người ta khác với mình và kết luận luôn rằng người ta sai, mình mới đúng. Đây là căn bệnh của rất đông chúng sinh.
Người giỏi chê người dở thì không sao, vì họ chê đúng người nên chỉ gặp quả báo không đáng kể, sau này sẽ vấp phải lỗi nho nhỏ thôi. Khen người đáng khen thì có phước, chê người đáng chê thì mắc một chút khẩu nghiệp. Nhưng chê người không đáng chê, tức là kẻ kém dở hơn mà chê người vượt hơn mình thì sau này sẽ chịu quả báo như Phật nói là “ngu nhiều hơn” vì mình đã phạm cái tội rất nặng. Do vậy, chúng ta hãy thận trọng, tránh đừng rơi vào cái lỗi này.
Ví dụ, hai người cùng mê bài bạc, sau đó một người không còn thích đánh bài, ăn chơi nữa. Khi đã thoát ra khỏi thú vui ấy, anh mới nhận ra rằng trước đây anh cứ chăm chăm nặn từng lá bài để tìm cảm giác hồi hộp, trong tâm chỉ mong lấy được tài sản của người kia về tay mình trong tích tắc. Buông được tâm đó ra, không còn muốn chiếm đoạt của ai, không còn thèm cảm giác hồi hộp chờ xem kết quả mỗi con bài nữa, anh hiểu rằng tất cả những cảm giác vui mừng, hồi hộp mình đã từng theo đuổi thật ra chẳng phải niềm vui mà chỉ là sự căng thẳng, phiền não. Hạnh phúc là điều gì đó thanh thản cao thượng, không phải niềm vui loạn động trước kia. Còn việc lao vào ăn chơi, nhậu nhẹt chẳng khác nào thiêu đốt cuộc đời mình trong dục vọng của trần gian, sau cùng, cái ta nhận lại chỉ là đau khổ, hối tiếc.
Một lần, anh vô tình gặp lại người bạn cũ, người này liền lên giọng dè bỉu: “Mày bữa nay sao thành đàn bà rồi?”, “Hôm nay, tao phải gọi mày bằng Nguyễn Thị..., không gọi là Nguyễn Văn... nữa. Đàn ông gì mà không biết ăn nhậu, đánh bài?”. Tức là người này đang bị thiêu đốt bởi dục vọng mà cứ tưởng việc mình làm là đúng, còn mở miệng chê người đã vượt khỏi mình. Hoặc thỉnh thoảng chúng ta vẫn nghe câu: “Nam vô tửu như kỳ vô phong”, không biết ai là người đặt ra câu này, giết chết bao nhiêu tâm hồn, làm người ta cứ nghĩ uống rượu là chân lý. Có biển quảng cáo bia còn ghi: “Đúng quán, đúng bia, đúng bạn”. Những câu tuyên truyền kiểu đó làm con người tưởng lầm rằng phải ăn nhậu mới là cuộc sống.
Kẻ đang chìm trong dục vọng thấp hèn không thể hiểu được người đã vượt khỏi mình, còn buông lời khinh chê. Tiếc rằng nhiều người không đứng vững đã bị những lời chê bai ấy kéo tụt trở lại. Ví dụ, một thanh niên chơi trong nhóm bạn, những đứa bạn cứ rủ rê: “Mày là đàn bà hay sao mà không hút thuốc, hút đi!”, thanh niên này nghe mãi cũng xiêu lòng, sợ mình bị cô lập, thế là cũng tập tành phì phèo điếu thuốc và bắt đầu đi xuống. Đây là trường hợp người không có bản lĩnh, dễ bị chao đảo vì tiếng chê rồi nhanh chóng bị kéo lại.
Vì vậy trong cuộc sống, khi đã gặp được đạo lý, đã vượt lên trên, chúng ta hãy đứng vững trước những lời công kích, trước dư luận không hay đang bủa vây xung quanh mình. Trên đời, kẻ xấu thường tìm cách cô lập người tốt. Chúng ta đừng vì sợ hãi mà ngã gục và giẫm chân vào con đường xấu.
Chẳng hạn, trong một công sở có những nhân viên toa rập thành bè phái tham nhũng, người tốt sống không nổi vì nếu không câu kết với chúng thì sẽ bị trù dập, loại ra. Chúng sợ rằng nếu người tốt kia cứ quan sát, khám phá, nắm được mọi bí mật thì chúng không làm ăn được nên chúng phải tìm cách dụ dỗ hoặc cô lập người kia. Nếu người này gục ngã rồi bắt đầu gia nhập bè phái của chúng, họ lập tức sẽ trở thành kẻ góp phần đẩy đất nước chìm sâu vào tham nhũng, không phát triển được.
Hoặc giới kinh doanh có truyền tai nhau câu nói: “Thời nay, muốn làm ăn thì phải biết nhậu”, tức là các đối tác phải có buổi nhậu vui vẻ với nhau rồi mới ký được hợp đồng. Chúng ta nên mạnh dạn rũ bỏ lề thói này, hãy nói với các đối tác: “Anh kinh doanh vì lợi nhuận chứ không phải vì nhậu. Hai bên cứ làm ăn đàng hoàng, chân chính, cùng có lợi. Còn nếu phải nhậu mới ký kết hợp đồng thì thôi nghỉ chơi, anh có thể tìm đối tác khác”. Hãy sống gan dạ như vậy.
Người tốt phải đứng vững trước sự mời mọc, rủ rê, lôi kéo hay khích bác, chê bai, cô lập... của người khác để giữ được cái tốt của mình. Khi rất nhiều người cùng kiên định vững vàng như vậy thì cái tốt sẽ thắng cái xấu. Ngược lại, nếu phần đông con người đều e dè, sợ sệt thì cái xấu sẽ thắng cái tốt. Lúc đó, xã hội sẽ chìm trong bóng đêm, con cháu chúng ta sẽ lớn lên trong tối tăm. Chúng ta chỉ có thể bất lực nhìn chúng xấu xa, hèn kém, tội lỗi và rồi ở những kiếp sau chính mình cũng sẽ đầu thai vào trong môi trường tăm tối như thế. Hiểu được điều này, mỗi người chúng ta hãy là một chiến sĩ bảo vệ điều thiện cho thế gian, để con cháu sau này được lớn lên trong ánh sáng và chính mình cũng được đầu thai lại trong môi trường rất thiện lành.
Một trường hợp khác có hai người bạn thi nhau làm giàu, ai cũng suy tính nhiều kế hoạch đầu tư. Bỗng một ngày, một người ngỡ ngàng nhận ra cuộc đời không phải dài lắm, đến khi ta vững vàng, tương đối có tài sản thì cũng đã bước đến ngưỡng 50, 60 rồi. Lúc đó tuổi già đến, sức khỏe bắt đầu kém và cái chết đã chờn vờn trước mắt, chỉ cần một cơn đột quỵ, tai biến cũng đủ đưa ta lìa xa cuộc sống.
Vậy giàu sang để làm gì? Có lẽ để cho con mình. Nhưng liệu đứa con sẽ dùng khối tàn sản đó vào việc gì? Liệu nó sẽ sống thật ý nghĩa hay sẽ quậy phá tiêu xài hoang phí? Người này chợt tỉnh ngộ. Từ đó thay vì liên tục mở mang đầu tư, người này chỉ làm vừa chừng, dành thời gian để tu tập, đến chùa nghe giảng, tọa thiền, làm những điều thiện... Việc kinh doanh bây giờ không còn để làm giàu nữa mà để tạo công ăn việc làm cho mọi người. Ngày xưa, người đó làm giàu vì lo cho bản thân, còn hôm nay làm giàu vì muốn đóng góp cho xã hội. Hai cách sống hoàn toàn khác nhau và cách sống vị tha sẽ đưa tâm hồn người đó vượt lên cao.
Doanh nhân còn lại không hiểu như thế nên cứ ra sức vơ vét cho vào cái túi tham không đáy, bất chấp vi phạm pháp luật. Người này cứ ước mơ ngày nào đó sẽ được đứng vào danh sách của Forbes, và các tạp chí doanh nhân sẽ ghi tên mình trên trang nhất: “Ông Nguyễn Văn Bụng Phệ là một trong 10 người giàu nhất...”, để cảm thấy hãnh diện. Cả đời chỉ phấn đấu để được cái vinh quang ấy, nhưng có được để làm gì? Để rồi sau này ai cũng phải chết...
Thế nhưng, người này lại chê người bạn của mình rằng: “Sống như mày là không được. Mới giàu chút đỉnh mà đã dừng lại. Mày phải phấn đấu trở thành đại gia tiếng tăm lừng lẫy, đầy thế lực. Đó mới là cuộc sống”. Nghĩa là không hiểu được người đã thoát ra sai lầm, lại còn khinh chê, coi thường. Cuộc sống là như vậy, nhiều khi người dở lại chê người hay.
Hoặc hai huynh đệ cùng theo một vị thầy mà họ gọi là Sư phụ, một người bị kẻ xấu tác động rồi âm thầm xem thường thầy mình, nghĩ thầy cũng tầm thường, không có gì đặc biệt, cảm thấy mình không cần phải gắn bó hay trung thành. Còn một người thì sống chết vẫn trung thành với thầy. Người đệ tử không trung thành lặng lẽ bỏ đi với ý nghĩ: “Ta phải ra đi để học hỏi nơi này nơi kia vì còn nhiều điều mới, chứ nếu theo ông thầy này mãi thì đời mình không tới đâu”. Còn người giữ vững lập trường trung thành thì biết đúng là thầy mình không giỏi nhất thiên hạ, thầy cũng chẳng thể thấu rõ hết mọi điều, nhưng trong cuộc sống này có một điều đáng giá hơn, đó là tình nghĩa, là sự trung thành, là lòng chung thủy. Và người này không muốn đánh đổi đạo lý thiêng liêng ấy để lấy một thứ khác.
Người bỏ đi chê người ở lại không thức thời, đâu biết rằng người kia đã nhận ra được nhiều giá trị khác cao hơn. Dĩ nhiên, người đệ tử trung thành biết rằng cái tâm bất an, tham vọng, sự không trung thành của huynh đệ mình là điều kém dở, dù không nói ra. Còn người kia thì không hiểu nổi người này, chẳng bao giờ cảm nhận được tâm lý của người có tấm lòng nghĩa tình son sắt.
Đối với đất nước cũng vậy, người đạo đức sẽ hết lòng yêu thương, trung thành với đất nước mình, nhưng nhiều khi người khác không hiểu. Vào mỗi khóa học đạo đức mùa hè dành cho học sinh, chùa chúng tôi thường tổ chức cho các em thi kể chuyện lịch sử, dựng lại những vở kịch lịch sử, em thì vào vai An Dương Vương, em đóng Triệu Đà, Cao Lỗ, Trọng Thủy... Và các em đã dựng rất thông minh. Vì sao chùa tổ chức cho các em thi kể chuyện lịch sử? Bởi:
Dân ta phải biết sử ta,
Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam.
Các em phải hiểu về lịch sử nước mình thì mới yêu nước được. Không bao giờ có lòng yêu nước mà thiếu vắng sự hiểu biết, lòng thương quý, trân trọng lịch sử của tổ tiên mình, dân tộc mình.
Sau khi các em thi xong chúng tôi mới hỏi: “Hiểu về lịch sử như thế này tụi con có thấy yêu nước mình hơn không”. Các em trả lời “Dạ, có”. Chúng tôi nói tiếp: “Nhưng lòng yêu nước sẽ trở nên nhạt nhòa nếu tụi con không suy nghĩ sâu xa hơn, không có lời nguyện hứa trung thành hơn với Tổ quốc mình. Sau này lớn lên, tụi con sẽ gặp nhiều cám dỗ thử thách lòng yêu nước. Ví dụ, vài người trong số tụi con sẽ học thành tài, trở thành một chuyên viên giỏi. Một công ty trong nước mời tụi con làm việc với mức lương thấp và một công ty nước ngoài mời chào với mức lương cao. Tụi con biết rằng phục vụ nước mình đồng lương sẽ hạn hẹp, còn phục vụ nước ngoài lương sẽ cao hơn. Khi ấy tụi con do dự, lòng yêu nước bị thử thách lập tức. Hoặc nếu tụi con được giữ trọng trách thì sẽ có tình báo nước ngoài đến móc nối để lấy tin. Bằng tình ái và tiền bạc, họ sẽ dụ tụi con làm tay sai. Tình ái sẽ làm tụi con mê say và số tiền mua chuộc quá lớn làm tụi con mờ mắt. Lúc đó, lòng yêu nước của các con sẽ bị đập phá nghiêm trọng nếu từ bây giờ tụi con không xác định lập trường yêu nước cho vững vàng. Hãy nhớ rằng, quê hương mình dù là củ khoai, củ sắn, bóng dừa, lũy tre... thì vẫn là quê hương của mình. Còn nước ngoài dù tàu xe nhộn nhịp, phố xá thênh thang, nhà cao cửa rộng thì vẫn là nước ngoài. Ta không hẹp hòi nhưng phải yêu được nước mình đã rồi mới nói tới chuyện yêu hết thế giới, yêu hết chúng sinh này được. Tụi con phải nguyện với lòng mình từ bây giờ cho đến ngày nhắm mắt lìa đời, thì trái tim tụi con vẫn cháy bỏng tình yêu đất nước”.
Trong cuộc sống nhiều khi ta phải chấp nhận cái nghèo, chịu đựng sự thiệt thòi để giữ được một đạo lý lớn hơn. Điều này người không có đạo đức sẽ không hiểu nổi. Họ sẽ thắc mắc tại sao ta không khôn ngoan, không biết làm giàu, không đi tìm vinh quang cho mình? Đâu hiểu rằng ta cần điều gì đó cao hơn cái sang giàu tầm thường, đó là đạo nghĩa mà không phải ai cũng hiểu được. Cuộc sống là như vậy. Đôi khi gặp những lời chê, ta chỉ sợ chê đúng. Còn nếu ta đã vượt lên rồi thì dù bị họ chê ta cũng không bận tâm lắm.
Ta có một ví dụ khác. Có hai người bạn, một người luôn ích kỷ, quan niệm rằng sống trên đời phải thắng lướt kẻ khác mới hay. Còn một người sống nghĩa tình, nhường nhịn, chấp nhận thiệt thòi để tìm điều mà mình thấy quý hơn đó là tình người, đạo đức và phúc lành để dành cho mai sau. Người ích kỷ tranh hơn thấy như thắng trước mắt, nhưng đời này và những đời sau luôn luôn thiệt thòi vì không còn phước nữa.
Ngu mà biết mình ngu Do không hiểu được đạo lý sâu xa của bạn mình nên người này hay chê: “Sống mà hiền là ngu”. Sự thật thì người hiền không hề ngu, mà chính người mở miệng nói “hiền là ngu” mới là kẻ khờ khạo. Người hiền thật sự rất thông minh và phải rất thông minh mới hiền được. Kẻ không thông minh, không khôn ngoan, không đạo đức, cứ hung dữ “lốp ba lốp bốp” nói thì chỉ là hạng không có trí. Ngược lại, người điềm đạm, biết kiềm chế, dám nhường nhịn và chấp nhận thiệt thòi mới được coi là có trí tuệ. Tuy nhiên, trên đời người ngu thường không hiểu được người trí.
Giữa một người thường nhận lỗi về mình và một người luôn rình rập dò xét lỗi của thiên hạ, ta thấy người hay nhìn lỗi người khác lúc nào mở miệng cũng chê bai, còn người luôn nhận lỗi về mình thì không chê ai bao giờ. Người biết lỗi mình sẽ hiểu rõ người kia; còn người không chịu xét lỗi mình, lúc nào cũng nhìn lỗi thiên hạ thì không hiểu nổi người bạn của mình.
Giữa một người cảm thấy vui khi giúp đỡ tha nhân, một người chỉ vui khi mình lợi dụng được kẻ khác... thì họ có hai niềm vui khác nhau, hai quan điểm khác nhau, người này hiểu được người kia nhưng người kia không còn hiểu người này nữa, thậm chí đôi khi còn gièm xiểm. Cuộc sống thường là như vậy.
Ngu mà biết mình ngu
Một trong hai tên trộm trong truyện tích trên đã vượt lên khi chợt nhận ra lỗi của mình, rằng bao năm qua mình đã sống sai lầm bằng cái nghề lừa dối, tham lam, bất an và căng thẳng. Nhìn thấy cái sai của mình là một bước tiến rất dài trong tu hành. Trong đạo, chúng ta cần những con người như thế: ngu mà biết mình ngu, sai mà biết mình sai. Thấy ai mới đến chùa, chúng ta đừng vội trầm trồ: “Ồ, mặt mũi sáng láng quá”, “Ăn hay nói giỏi quá”, “Siêng làm việc quá”. Vậy chúng ta cần cái gì trước? Cần ngu mà biết mình ngu, sai mà biết mình sai trước.
Bước vào cửa Phật, có thể ta đã hội tụ nhiều ưu điểm: thông thuộc giáo lý, mặt mũi sáng láng, đẹp trai, con nhà giàu, học giỏi... nhưng coi chừng vẫn thiếu yêu cầu ban đầu là ngu mà biết mình ngu, sai mà biết mình sai. Ta cần trí tuệ này trước. Mọi người hãy nhìn lại mình ở điểm này, vào ngày hôm qua, tháng vừa rồi, năm ngoái... ta đã sai như thế nào? Nếu bắt đầu thấy mình đã từng ngu, đã từng sai thì tốt vô cùng, chúng ta đã đi qua được cái căn bản của đạo lý. Và nhờ vậy ta sẽ “thành có trí” như lời Phật đã nói. Chỉ sợ người ngu mà tưởng có trí, như vậy sẽ “ngu nhiều hơn”.
Không phải riêng trong đạo Phật mà trong khoa học, kinh tế, chính trị... cũng đều như vậy cả. Ví dụ, một công ty vừa tung ra một sản phẩm điện thoại di động với nhiều tính năng vượt trội, họ quảng cáo rầm rộ, bán rất chạy và bắt đầu mãn nguyện: “Ồ, sản phẩm của ta là tuyệt vời, chưa có công ty nào chế tạo được”, ngay đó họ đã cầm chắc phần thua. Các đối thủ cạnh tranh sẽ đem chiếc điện thoại di động đó về nghiên cứu, tung ra sản phẩm ưu việt hơn để cạnh tranh với họ. Lúc nào cũng phải thấy mình đang còn dở, cần tiến bộ nữa, vậy mới không thụt lùi.
Ngu triền miên là những người tưởng mình đã giỏi, đã tốt rồi. Ví dụ, có người đến rủ bạn mình: “Ngày mai, ở chùa có ông thầy tới giảng, anh đi nghe với tôi”, người bạn này tặc lưỡi: “Thôi đừng bày đặt đi chùa, mệt anh quá. Sống ở đời chỉ cần không hại ai, giúp ai được thì giúp, không làm điều ác là được rồi, bày đặt tu hành làm gì”. Hoặc“Tôi không làm điều ác, không vi phạm pháp luật, ăn hiền ở lành... vậy tôi khỏi đi chùa. Mấy người đi chùa là mê tín” – Nói như thế chẳng khác nào nghĩ mình đã đủ rồi. Đây là người ngu triền miên, rất đáng thương. Nhưng họ có chịu nhận mình ngu không? Không bao giờ. Cái khó là như vậy. Ta biết họ kém, muốn nói cho họ biết nhưng họ sẽ không nhận và đôi khi ghét luôn người góp ý. Rất khó nói!
Những người này chắc chắn sẽ có ngày phạm lỗi trầm trọng vì họ cứ tưởng mình đủ rồi, nhưng thật ra cái mầm mống tham sân si vẫn còn nguyên trong tâm.
Vậy làm cách nào để phá tham sân si? Phải biết lễ kính Phật, sám hối, tạo nhiều công đức, thấy được những lỗi rất vi tế và nhất là phải đắc được thiền định. Chỉ có thiền định mới giúp ta đập vỡ mầm mống tham sân si nằm sâu trong tâm mình. Ai chưa bao giờ nhiếp tâm trong thiền mà nghĩ mình đã rất tốt thì đó là người rất đáng thương, là người ngu triền miên, không biết rằng tham sân si vẫn còn nguyên và ngày nào đó sẽ đưa mình vào một lầm lỗi rất nguy hiểm.
Người ngu và người trí (64)
Người ngu dù trọn đời
Thân cận người có trí
Không học được đạo lý
Như muỗng với thức ăn.
(65) Người trí dù một khắc
Thân cận bậc minh sư
Học đạo lý nhiệm mầu
Như lưỡi biết thức ăn.
Lưỡi khi tiếp xúc với thức ăn sẽ biết được vị ngon dở, còn muỗng múc thức ăn mãi nhưng chẳng bao giờ biết được vị của món ăn. Ví dụ này rất lạ và dễ thương.
Phật nói 2 bài kệ trên bởi hai sự tình như sau. Vào thời Đức Phật, có một tỳ kheo tên Udàyi cũng là một trưởng lão tu hành lâu năm. Ông có sở thích rất ngộ là mỗi khi giảng đường đã tan, không còn ai nữa, ông sẽ leo lên vị trí của các bậc Tôn túc ngồi chơi. Khi các cư sĩ ra vào tinh xá thấy ông ngồi chễm chệ ở vị trí này cứ tưởng ông là vị đạo cao đức trọng, liền đến đảnh lễ, thưa hỏi đạo lý. Nhưng hỏi được một lúc là ông bí. Các cư sĩ ngạc nhiên xầm xì: “Sao vị này lạ quá, đã thuộc hàng Thượng tọa, là bậc trưởng lão rồi mà nói đạo lý vẫn không thông”. Tin đồn râm ran mãi, cuối cùng lan đến Đức Phật. Đây là nhân duyên khiến Phật nói bài kệ: Người ngu dù trọn đời/ Thân cận người có trí/ Không học được đạo lý/ Như muỗng với thức ăn. Nghĩa là tỳ kheo Udàyi đã tu hành theo Phật lâu rồi nhưng không biết căn cơ thế nào mà chậm khai mở, chưa thông thiểu đạo lý, thiền định không chứng đắc. Vì sợ mọi người xem thường nên phải đợi cho đến lúc không còn ai nữa ông mới leo lên chiếc ghế của hàng Thượng tọa ngồi chơi. Thời nay, thỉnh thoảng đến chùa, nếu chúng ta gặp cảnh những người tranh thủ lúc không có ai là leo lên ngồi ở chiếc ghế dành cho trụ trì hay giảng sư thì biết người đó cũng mắc căn bệnh như tỳ kheo Udàyi.
Câu chuyện liên quan đến bài kệ thứ hai là thế này: Có 30 công tử hào hoa giàu có nhất thị trấn Gaya, trong đó 29 người đã có vợ, chỉ một mình thanh niên Pinana là chưa lập gia thất. Vào một buổi tiệc rượu, 29 người bạn đã cho gọi một cô kỹ nữ rất xinh đẹp để làm bạn với Pinana. Sau khi tiệc tàn, họ đều say khướt và ngủ thiếp đi. Lúc này, cô gái mới lén gom hết vàng bạc của 30 công tử và bỏ chạy. Lúc mở cửa, cô vô tình vấp phải một thanh niên đang nằm chắn ngang. Người thanh niên này choàng tỉnh và la toáng lên. Cả 30 người vội đuổi theo cô gái. Họ đoán được đường đi của cô, và kéo nhau lao phăng phăng vào rừng tìm kiếm, trên đường đi họ bất ngờ trông thấy Phật đang ngồi thiền dưới gốc cây. Có lẽ Người muốn độ cho 30 công tử này nên cố tình xuất hiện trong rừng đêm hôm đó.
- Thưa ngài Sa môn, chúng tôi đang tìm một cô gái. Ngài có thấy cô gái nào chạy ngang đây không?
Pháp cú
Đức Phật đáp:
- Này các thanh niên, đừng tìm cô gái, hãy tìm chính mình.
30 thanh niên khựng lại, chợt nhận ra một điều gì đó, một đạo lý rất lạ trong câu nói của Người. Dù chưa hiểu hết nhưng một điều gì đó rất lớn lao đã được đánh thức trong tâm họ. Không một phút chần chừ, họ đồng lòng theo Phật xuất gia, tinh tấn tu hành một thời gian rồi đều chứng quả.
Sau này, khi nghe kể lại câu chuyện, mọi người đã hỏi Phật rằng tại sao lại có chuyện kỳ lạ, mầu nhiệm như thế? Lúc này, Phật mới nói bài kệ: Người trí dù một khắc/ Thân cận bậc minh sư/ Học đạo lý nhiệm mầu/ Như lưỡi biết thức ăn.
Lý do là 30 người này là người trí, mà người có trí thì như lưỡi, không như muỗng nên Phật chỉ cần nói một câu rất đơn giản cũng đủ đánh thức điều gì rất lớn trong lòng họ. Khác với trưởng lão kia, mặc dù đã theo Phật rất lâu, nghe không biết bao nhiêu bài pháp nhưng tâm vẫn không khai mở, giống như cái muỗng - không bao giờ biết được vị thức ăn. Câu chuyện là như vậy.
Tu đã lâu mà đạo hạnh không tiến
Trong đạo Phật có những trường hợp tu rất lâu, nghe pháp cũng nhiều và rất thích nghe (tức là có cái mến đạo), ở gần thầy lành bạn tốt, ngồi thiền nhiều... nhưng đạo hạnh không tăng tiến, bao nhiêu ích kỷ hẹp hòi vẫn còn nguyên, không hiểu tại sao. Qua nhiều năm dạy dỗ đệ tử cả xuất gia lẫn tại gia, chúng tôi đã chứng kiến những trường hợp như vậy. Chúng tôi tự hỏi có phải do mình vụng dạy đệ tử chăng? Có thể vậy. Nhưng nhớ lại thời Đức Phật cũng xuất hiện những tỳ kheo như thế, nên thôi chúng tôi cũng tự an ủi rằng dù sao mình cũng đã làm hết sức, có lẽ họ bị một ám nghiệp nặng nề nào đó che tâm nên mới giống tỳ kheo Udàyi.
Dù tu lâu rồi nhưng tâm họ vẫn không khai mở được, vẫn phiền não, buồn khổ, than khóc, vẫn hơn thua, ganh ghét, ái luyến, kiêu ngạo, vẫn thiên vị bất công... chẳng thay đổi chút nào. Đạo lý không vào trong tim, không thành máu, thành thịt, thành xương, thành cuộc sống của họ được, dù ngày nào họ cũng nghe pháp. Cái nghiệp nào đó đã ngăn che trong tâm khiến họ không bao giờ thấy mình sai. Đạo lý dạy là A thì họ làm là B; đạo lý bảo hãy yêu thương thì họ vẫn ganh ghét; đạo lý dạy khiêm tốn thì họ vẫn kiêu mạn... mà họ vẫn không thấy mình sai. Vì không thấy mình sai nên họ không muốn thay đổi tâm mình và cũng chẳng cần phải tiến thêm.
Người như thế càng tu lâu bản ngã càng lớn, và hễ có ai phê bình, họ sẽ căm thù luôn người chỉ lỗi cho mình (đây là hạng người thứ 5 mà chúng ta đã từng nói ở bài trước). Hạng này có căn cơ tu hành rất thấp. Trong khi đó, chúng ta biết rằng muốn chuyển từ căn cơ thấp lên căn cơ cao là cực kỳ khó, có khi một nghìn kiếp sau chưa chắc đã chuyển được. Ví dụ ta có một người bạn cùng đi chùa nhưng bị một ám nghiệp che tâm nên người đó không bao giờ thấy lỗi và tu không tiến bộ. Nhiều khi 1000 kiếp sau ta đầu thai ở một cõi trời, cõi Thánh rồi, nhưng người bạn vẫn lặn ngụp dưới trái đất này, không hề thay đổi, không hề tiến bộ, trong khi trái đất này tới đó đã sắp sửa hoại diệt. Lý do tại sao? Vì họ không thấy mình sai với đạo lý, không thấy mình cần chuyển hóa, mặc dù cùng đi chùa với mình 1000 kiếp trước. Cứ như vậy, rất lạ. Vậy nên, không dễ để một người căn cơ thấp tiến lên hạng người có căn cơ cao.
Từ đây, chúng ta rút ra một nhận xét: đừng tưởng tuổi đạo cao luôn đi đôi với đạo hạnh.
- Ông ấy tu bao lâu rồi?
- 30 năm.
- Hay quá, chắc đạo cao đức trọng!
Chưa chắc. Vì chưa biết người này thế nào nên ban đầu ta tạm dựa vào tuổi đạo để tôn trọng, nhưng sau này hãy tìm hiểu kỹ lưỡng để đặt niềm tôn kính của mình lên một vị có đạo hạnh thật sự, dù đôi khi tuổi đạo của vị ấy vẫn còn ít. Đó là chân lý, là điều Phật đã nói trong kinh Pháp Cú.
Hiểu được điều này, khi đến chùa, thấy ai có vẻ lớn tuổi, đạo mạo, chúng ta đừng vội vàng buộc mọi người đều phải hết mực kính lễ. Đó là sự cố chấp trên nguyên tắc. Theo nguyên tắc, người tuổi đạo cao phải được trọng vọng hơn, nhưng cái gì quá nguyên tắc đều dễ thành cố chấp. Chúng ta cứ tôn trọng, nhưng sau này nếu biết chắc vị nào có đạo hạnh thật sự ta mới dâng hết lòng kính ngưỡng của mình, dù vị đó còn trẻ.
Nếu chúng ta nhìn lại bản thân, thấy mình đã đi chùa lâu ngày nhưng lòng vẫn còn giận, ghét, chưa thương được ai... thì coi chừng mình đã rơi vào trường hợp giống vị tỳ kheo Udàyi, tức là dù cả nghìn năm thân cận bậc có trí nhưng vẫn như muỗng với thức ăn - không bao giờ thấm nhuần đạo lý, không bao giờ tiến bộ nổi. Rất có thể ta đã bị một ám nghiệp nào che tâm và căn cơ của ta rất kém.
Vậy làm sao để nâng căn cơ lên? Đầu tiên hãy lễ Phật sám hối, đây là căn bản của mọi pháp tu. Hãy tha thiết lễ Phật sám hối, dâng niềm kính tin tuyệt đối đến mức nếu vì Phật mà phải chết ta sẵn sàng chết ngay lập tức. Phải như vậy sự cảm ứng mới xuất hiện. Rồi nhờ lòng kính Phật tuyệt đối như thế, ta mới bắt đầu “năn nỉ” xin Phật.
Chư Phật sẽ cảm động nếu chúng ta xin Phật điều này trước nhất: “Xin cho con thấy được lỗi của mình”. Đây là nguyện ước căn bản nhất, đúng đắn nhất. Phật sẽ cưng vô cùng bởi đứa con này sau nhiều năm ngu si, lỳ lợm, bưởng bỉnh, kiêu ngạo, gian tham, tàn bạo, ác độc triền miên... nhưng ngày hôm nay, nó đã xin một câu đúng vào cái chìa khóa mở tung cánh cửa mầu nhiệm. Và từ một đứa “con ghẻ” ngoài đường, chúng ta sẽ tức khắc được trở thành con ruột của chư Phật.
Xin cho con luôn biết lỗi mình
Xin cho con tôn trọng chúng sinh
Xin tình thương ngập tràn pháp giới
Xin cả đời chẳng ngại hy sinh...
Ai thấy được lỗi mình, người đó sẽ tự nhiên chuyển được tâm, tăng trưởng trí tuệ, tích lũy nhiều phước lành và chỉ 5 năm sau căn cơ đã tiến triển, biết đâu chỉ 10 năm sau đã bắt đầu thuyết pháp được.
Những lời nói gây sốc
Trở lại câu nói của Đức Phật: “Đừng tìm cô gái, hãy tìm chính mình”. Kẻ không căn cơ sẽ không cảm nhận được thông điệp vĩ đại ẩn chứa trong câu nói này, có khi còn tức giận. Tại sao vậy? Vì có người đã nói ngược lại với điều mình đang làm, với thần tượng mình đang tôn thờ hoặc với tình cảm mình đang ôm ấp. Đây là trường hợp thường gặp trong cuộc sống.
Ví dụ, một thanh niên đang thương một cô gái, mà “khi thương thì trái ấu cũng tròn”. Đương nhiên, cô gái kia vẫn còn nhiều nhược điểm và không toàn vẹn, nhưng trong mắt anh thì tiên trên trời cũng không bằng cô gái. “Trong đôi mắt anh, em là tất cả”, bởi vì “khi đã yêu thì mơ mộng nhiều” là thế. Anh dõng dạc giới thiệu với bạn:
- Tôi xin giới thiệu cô hàng xóm ở cách đây 3 căn nhà, người mà lúc nãy anh thấy ra ngoài sân phơi đồ và quét sân, đó là người yêu của tôi.
Người bạn tròn mắt nói:
- Mắt mày có bị bọ ăn không, sao lại chọn nhỏ đó?
Anh này đùng đùng nổi giận, vì người mà mình thấy quá tuyệt vời lại bị bạn mình phán một câu ngược hẳn. Chúng ta luôn nổi sân như thế khi có kẻ nào cản trở việc ta đang làm, phủ nhận thần thánh ta đang tôn thờ, bác bỏ tình cảm ta đang theo đuổi.
Trên đời này không hiếm những câu nói gây sốc như thế. Ví dụ, ta đang nói thao thao bất tuyệt thì có người lên tiếng: “Đừng nói nhiều, xin hãy lắng nghe”. Ta bị sốc ngay lập tức. Vậy người đó phát biểu có đúng không? Đúng. Vì trong buổi họp hay buổi tụ hội bạn bè, ta cứ huyên thuyên mãi, không chừa khoảng trống nào cho ai chen vào cả. Người ta nói đúng nhưng ta vẫn sốc và tức giận.
Hoặc ta ngồi trước gương chải chuốt, trang điểm... để chuẩn bị đi dự tiệc thì có người bước vào đứng tựa cửa nói: “Đừng tô điểm gương mặt, hãy tô điểm nội tâm”, câu này có sốc không? Rất sốc. Mới đầu người ta cũng không định nói, nhưng tại thấy mình càng lúc càng làm quá, càng lúc tô càng dày, càng đậm, bên kia vàng, bên nọ xanh... Họ chịu hết nổi nên mới phải lên tiếng: “Đừng tô điểm gương mặt, hãy tô điểm nội tâm”. Ta đang muốn trở thành cái đinh trong buổi tiệc, bước vào ai cũng phải trợn mắt nhìn, vậy mà có kẻ ngăn cản ý định, ước mơ, niềm hạnh phúc đó nên ta vô cùng tức giận.
Chúng ta còn nhớ lác đác trong nhà Thiền cũng xuất hiện những câu nói gây sốc. Như ngài Huệ Tạng lúc chưa đi tu đã từng làm thợ săn. Một lần ngài đang đuổi theo một con thú thì bất ngờ gặp ngài Mã Tổ. Ngài Huệ Tạng đến hỏi:
- Thưa nhà sư, nhà sư có thấy con thú nào vừa chạy qua đây không?
Ngài Mã Tổ không trả lời mà hỏi lại:
- Ngươi có biết bắn cung hay không?
- Dạ có, tôi bắn rất hay.
- Một mũi tên ngươi bắn được mấy con?
- Một mũi bắn được một con đã là hay rồi. Vậy nhà sư bắn được không?
- Ta một mũi tên bắn được một bầy.
- Ồ, sinh mạng của chúng sinh mà một mũi bắn chết một bầy, không nên...
Tức là dù làm thợ săn nhưng trong lòng ngài lại có thiện căn. Ngài Mã Tổ ôn tồn bảo:
- Nếu ngươi biết như thế thì hãy tự bắn chính mình.
Đây cũng là câu nói gây sốc, vì người thợ săn đang nóng lòng muốn tìm được con thú, thì nhà sư này lại bất ngờ bảo anh hãy quay lại bắn chính mình. Ngay đó, người thợ săn bừng tỉnh, bẻ cung tên, quỳ xuống xin được xuất gia và sau này cũng đắc đạo. Chúng ta thấy, có những câu nói gây sốc nhưng nếu ai chấp nhận sẽ được lợi ích rất lớn. Ví dụ, thấy ta để tóc quá model, có người nào đó đã đến khuyên: “Đừng để tóc nữa, hãy cạo đi”, coi chừng đó là lời khuyên rất đẹp, biết đâu nhờ vậy ta sẽ tu hành ngon lành.
Hoặc một tín đồ đang tôn sùng một thần linh thì có người đến nói: “Đừng theo một tôn giáo vì truyền thống gia đình. Đừng theo một tôn giáo vì tình cảm yêu mến. Đừng theo một tôn giáo vì niềm tin. Thay vào đó, bằng trí tuệ và lý trí tỉnh táo, hãy xét lại tất cả để chọn lựa một tôn giáo đúng nhất cho chính mình và cho cả nhân loại”. Đây cũng là câu nói gây sốc.
Nhiều người theo một tôn giáo chỉ vì “Từ trước đến giờ cha mẹ tôi theo đạo đó nên tôi cũng theo. Tôi thờ thượng đế bởi vì tôi tin ngài là đấng tối cao”, đó chỉ là niềm tin, chỉ là tình cảm. Hãy xét kỹ lại xem tôn giáo của mình thuộc loại nào; giáo lý của tôn giáo đó hay - dở ở đâu, sai - đúng thế nào, có phù hợp với lòng yêu nước không, có tôn vinh được hòa bình cho thế giới chưa... Đừng nhân danh tôn giáo để tự cho mình quyền được đòi hỏi đủ thứ quyền lợi.
Xin đừng có vin vào thần thánh
Để làm người máu lạnh bạo tàn Thánh thần nào dạy hung tàn Chỉ con người mới bất nhân giết bừa...
Yêu cầu đặt ra cho cả nhân loại trong thế kỷ sắp đến là phải cùng nhau chọn ra một tôn giáo chân chính nhất cho nhân loại cùng đi theo, lúc đó thế giới mới hòa bình lâu dài. Mỗi người hãy làm một sứ giả gieo rắc thông điệp này đi khắp nơi: Kể từ giờ phút này chúng ta sẽ không theo một tôn giáo vì truyền thống gia đình, không theo một tôn giáo vì tình cảm, không theo một tôn giáo vì niềm tin nữa. Xin nhân loại hãy ngồi lại cùng nhau, bắt tay nhau, dùng tất cả lý trí, sự khôn ngoan của mình để tìm ra một tôn giáo đúng nhất cho nhân loại.
Hoặc một ví dụ khác: Thấy những đứa bé nghiện chơi game, có người đến khuyên: “Đừng mê chơi game vì game là trò chơi ảo nhưng lại làm mất thời gian thật, cuộc đời thật”. Đây cũng là câu nói gây sốc, nhưng đứa bé nào có trí tuệ sẽ hiểu ra và ngừng chơi game ngay. Nó thấy đúng là đắm chìm vào thế giới ảo đã làm mình mất cuộc đời thật, thời gian thật. Nhiều học sinh giỏi sau khi mê chơi game đã thành học sinh kém, nhiều đứa trẻ ngoan chỉ vì nghiện game đã trở nên hư hỏng khiến cha mẹ buồn rầu.
Game là một loại gây nghiện, nhưng do luật pháp chưa coi là một loại ma túy của tinh thần cho nên người ta chưa cấm triệt để. Sự thực là tất cả các game, nhất là những game bạo lực bắn giết thường nhập vào tiềm thức của trẻ. Sau này, các game thủ dễ dàng cầm súng, cầm dao bắn, giết con người mà thấy rất bình thường bởi chúng đã bị nhập tâm từ lâu trong game rồi. Những game có vẻ “hiền lành” hơn, không có cảnh bắn giết thì ít nhất cũng làm mất thời gian, dễ gây phân tâm. Rất nguy hiểm! Vì thế trong những khóa học đạo đức mùa hè dành cho học sinh, chùa
Ngu mà biết mình ngu
chúng tôi luôn nhắc các em đừng chơi game để không mất thời giờ thật, cuộc đời thật của mình và tránh được những hệ lụy từ việc chơi game.
Thế nào là “Tìm lại chính mình”?
Trước 30 thanh niên đang hùng hục chạy, Đức Phật đã nói: “Đừng tìm cô gái, hãy tìm chính mình?”. Hãy hình dung cảnh tượng có 30 con người đang lao đi rất nhanh chợt bị một võ sĩ vật cho ngã xuống hết, thế là tất cả họ dừng lại bước sang cuộc đời khác. Cũng vậy, trước câu hỏi của Đức Phật, họ không sốc, trái lại còn cảm nhận trong đó có điều gì rất lạ.
Chúng ta hãy thử nhắm mắt lại và tưởng tượng mình là một người trong đoàn người đang chạy đi tìm cô gái vừa mới cùng mình trải qua cuộc vui, nay lấy hết vàng ngọc của mình và bỏ trốn. Trong đêm tối, khi đang lao đi tìm cô gái, bất ngờ gặp một nhà sư nói: “Đừng tìm cô gái, hãy tìm chính mình?” mỗi người hãy tưởng tượng như thế, để cảm nhận những công tử kia đã hiểu ra điều gì mà dám bỏ hết thế gian theo Phật tu hành?
Đầu tiên, họ nhận ra rằng mình đang chạy với tâm trạng tức giận vì bị lừa gạt, cướp đoạt, đặc biệt là tâm trạng của một người đang trong cơn thèm khát dục vọng thế gian. Họ bị thiêu đốt bởi hai điều, một là thèm khát dục vọng thế gian, hai là tức giận nên cứ phăng phăng đuổi theo mục tiêu là cô gái. Đến khi nghe thấy lời Phật: “Đừng tìm cô gái, hãy tìm chính mình?” họ bỗng nhìn thấy cái lỗi của họ trong cái tham, cái sân và
Pháp cú chợt nhận ra rằng tâm trạng đó thật là bất an. Họ cũng biết được nếu tìm lại chính mình, buông cái tham sân đó, thì họ sẽ nhận được những điều rất cao thượng ở phía sau.
Chưa biết đó là điều gì, nhưng chỉ vì lòng tin, họ đã bỏ hết tất cả để theo Phật tu hành. Có thể thấy, 30 công tử này cũng rất vĩ đại, không phải người thường. Sau khi xuất gia, họ đã tinh tấn tu hành rồi chứng đạo, nhưng thực sự nếu xét cho xa cũng là nhờ căn cơ từ những kiếp trước. Chính nhờ căn cơ nên trong tâm họ có cái phước khiến họ có niềm tin mãnh liệt vào câu nói của Phật, rồi đồng lòng xuất gia theo Phật, tinh chuyên tu hành, được chứng quả vị A la hán tối thắng.
Ở đây, chúng ta nghe câu “tìm lại chính mình” nhưng đừng hiểu là tìm một bản ngã, một cái ta chân thật nào đó. Chẳng có cái ta nào chân thật cả, Đức Phật đã khẳng định tất cả là vô ngã. Vậy tìm lại chính mình là tìm cái gì, nếu không phải là bản ngã? Để hiểu câu này, chúng ta phải tư duy vài tháng đến vài năm, trong giây phút cũng không ai nghĩ ra hết. Trừ những người căn cơ siêu việt, hạng người này không cần đến 1 phút, chỉ cần 1 giây là đã hiểu ngay.
Tạm thời, ta cứ cho mình là căn cơ thấp, như thế để thấm được câu “tìm lại chính mình” chúng ta phải mất 1 tháng tư duy. Ở đây, chúng tôi cũng chỉ gợi ý mà không nói hết trong vài lời được, bởi ý nghĩa của “tìm lại chính mình” rất lớn. Chúng tôi xin gợi ý vài điểm cho mọi người từ từ suy ngẫm thêm.
“Chính mình” không phải là bản ngã, mà thứ nhất là sự tu sửa – tu sửa nơi chính mình, vì cái sai từ nơi chính mình nên cũng phải sửa từ đó. Ví dụ, tâm ta tham thì từ nơi tâm này ta phải làm cho nó hết tham, tâm ta sân thì làm cho hết sân, tâm ta ham muốn, ác độc, mưu hại, thì cũng chính nơi cái tâm đó mà gột rửa những sai lầm.
Sửa không phải là vào nhà người khác sửa nhà sửa cửa, cũng không phải là chỉnh người này mắng người kia. Chúng ta đừng tối ngày đi rình ngó thiên hạ: “Cô phải sửa tham nhé”, “Cô kia sân quá”, còn với chính mình lại dễ dãi. “Tìm lại chính mình” là sửa nơi chính mình, thấy lỗi nơi chính mình, nếu tăng được công đức thì cũng là nơi chính mình mà không đâu khác. Phải từ nơi chính mình mà tu sửa, nơi chính mình mà làm công đức, tinh tấn thiền định... trải qua vô lượng kiếp tu hành như vậy, đến ngày mà ảo giác về cái “ta” hoàn toàn tan biến, như thế việc tu hành mới xong.
Đức Phật đã nói bài kệ: Người trí dù một khắc/ Thân cận bậc minh sư/ Học đạo lý nhiệm mầu/ Như lưỡi biết thức ăn. Tức là người trí cảm nhận cái hay của đạo lý như lưỡi cảm nhận được vị thức ăn. Còn ai nghe đạo lý mà lòng trơ trơ thì coi chừng mình chỉ là cái muỗng vô tri. Một bài giảng làm ta quá xúc động, đến nỗi nếu không còn vướng bận gia đình, con cái thì có thể ta sẽ đi tu luôn. Đến khi gửi bài giảng cho người bạn của mình nghe, người này lạnh lùng dửng dưng, nhăn nhó càm ràm: “Ông giảng sư nói gì nói hoài” thì người này chỉ có thể là muỗng chứ không phải lưỡi.
Vượt qua tâm lý chủ quan
Khi nghe đạo lý nhiều, hiểu đạo và rất thích nghe pháp, chúng ta thường có cảm giác mình đã uyên thông đạo lý, đã tu hành vững vàng, nhưng thật ra chưa có gì cả. Rất nhiều người đã rơi vào tình trạng này, nên hễ gặp chuyện là họ lại phạm sai lầm. Họ không biết rằng, cái hiểu đạo hay cảm xúc thích thú ban đầu chỉ là bước đầu ngoài cửa. Có những Phật tử nhìn như ngoan ngoãn, nhưng chỉ cần bị thầy mình rầy la là lập tức phản kháng và bắt đầu nói xấu, công kích thầy, chỉ vì thầy đã nói ngược lại với những gì họ hiểu hoặc ngược với ý của họ.
Hiểu điều này, thấy ai thích nghe pháp và có vẻ như rất hiểu đạo, chúng tôi vẫn chưa tin, bởi hiểu đạo là một chuyện, sống được với đạo lý hay không lại là chuyện khác. Tức là hiểu đạo lý rồi, chúng ta còn cần thêm trí tuệ để ứng dụng đạo lý trong từng ý nghĩ vi tế của mình nữa. Nhiều khi chúng ta đã hiểu đạo lý nhưng trong tâm vẫn xuất hiện những suy nghĩ sai nên ta cần một trí thông minh lớn hơn để đối chiếu, kiểm soát từng ý nghĩ của mình xem có phù hợp với lời Phật dạy hay chưa. Đây là điều khó, vì kể từ giai đoạn này chúng ta bắt đầu đi vào cái vi tế, không còn bất cứ ai kiểm soát mình nữa. Ví dụ, khi tham dự buổi giảng pháp, ta có thầy giảng, có hội chúng cùng nghe, có bàn luận qua lại, nên nếu ta có suy nghĩ nào chưa đúng, sẽ lập tức có người góp ý giúp. Trong khi đó, quá trình tự đánh giá từng chút suy nghĩ của mình ta lại rất cô đơn, chẳng có ai biết mà khuyên lơn nhắc nhở, tự mình phải soi xét, đánh giá chính mình. Khi tự đánh giá chính mình, chúng ta thường chủ quan và thiên vị, luôn luôn tưởng mình hay, mình giỏi hoặc tự biện luận với những điều xấu, điều dở của mình.
Như người nhạc sĩ tưởng mình sáng tác hay nhưng đem ra hát lại bị chê, người ca sĩ tưởng mình hát tốt trong khi khán giả thì thấy dở. Chúng tôi cũng bị tâm lý này, chúng tôi hay hát và cũng nghĩ mình hát hay, đến khi hỏi các đệ tử: “Giọng hát của thầy có gì đặc biệt hay không?” – “Dạ nghe là biết liền, nghe dở dở, yếu yếu”. Câu trả lời rất chân thật, chính xác. Nhưng hễ bắt chúng tôi tự cho điểm thì chúng tôi cho 9,5; trong khi thật sự người khác chỉ cho mình 0,5 điểm.
Cũng vậy, những suy nghĩ của chúng ta về cuộc đời nhiều khi sai lầm nhưng hễ có người hỏi: “Lúc này suy nghĩ của anh đã đúng với đạo lý Phật dạy chưa?” ta sẽ khiêm tốn nói: “Dạ, cũng được 95%”. Thật ra, lòng mình muốn nói hẳn là 100% nhưng phải kiềm lại vì quá khiêm tốn. Còn sự thật thì sao? 5% cũng chưa được. Cái khó nằm ở đây, chìa khóa tu hành cũng nằm ở đây. Chúng ta phải thoát ra tâm lý chủ quan cố hữu, để xem xét những suy nghĩ của mình đã phù hợp với lời Phật dạy hay chưa. Phải rất trí tuệ, rất khách quan, rất can đảm mới dám thừa nhận rằng giữa suy nghĩ của mình và đạo lý vẫn còn khoảng cách rất xa.
Đó chỉ mới là một phần trí tuệ, còn cần thêm một số trí tuệ nữa, ta mới bắt đầu nói năng, cư xử, hành động phù hợp với đạo lý được. Lúc nào giúp ai, lúc nào thương ai, lúc nào phải nghiêm khắc với ai, lúc nào phải nhường nhịn, lúc nào phải ngăn chặn... trong từng điều nhỏ nhặt đều cực kỳ đúng đắn. Đó là cả một bước tiến rất dài của trí tuệ.
Tóm lại, hiểu đạo lý là bắt đầu làm Phật tử được, nhưng phải ứng dụng được đạo lý trong suy nghĩ thì ta mới là đứa con của Phật (là con ghẻ, con ruột hay con ngoan thì chưa biết). Chừng nào trong từng việc làm ta đều cân nhắc với đạo lý thì khi đó ta mới bắt đầu trở thành thầy của thiên hạ. Như vậy, chúng ta có ba bước:
- Bước thứ nhất là nghe đạo lý mà hiểu và thích thú, người này có thể xin làm đệ tử Phật nhưng chưa “ngon” lắm.
- Bước thứ hai là ứng dụng đạo lý vào trong suy nghĩ, không để mình nghĩ bậy. Người này bắt đầu trở thành người tu chân chính (dĩ nhiên ý nghĩ của mình vẫn chưa phải đúng hết).
- Bước thứ ba, là mọi việc làm thường đúng với đạo lý (chưa đúng hoàn toàn nhưng cũng chiếm phần nào đó). Người này bắt đầu trở thành bậc thầy của chúng sinh.
Bước giữa là trò, bước cuối là thầy, còn bước đầu chỉ là nghe mà hiểu và thích. Vì vậy, nếu ta nghe đạo lý mà hiểu, thích thú thì coi chừng phải 2 bước nữa ta mới làm đệ tử của Phật được. Hoặc nếu nghe ai nói: “Vị thầy này giảng hay lắm, đây là băng đĩa, anh nghe đi...” thì ta hãy khoan tin người đó, vì người đó chỉ mới đứng ngay cửa chứ chưa vào sâu trong đạo. Phải đánh giá xem trong đời sống người đó có ứng dụng đạo lý hay chưa?
Những người xuất gia đã lâu mà đạo hạnh không tăng tiến, hoặc người cư sĩ đã đi chùa lâu mà phiền não không vơi bớt, thì coi chừng bị căn cơ thấp và đang bị một ám nghiệp nào đó che tâm nên phải sám hối rất nhiều.
Tu trong đời sống
Có người than phiền rằng chúng tôi giảng rất nhiều nhưng sao không dạy cách tu trong đời sống? Thật ra, chúng tôi đã dạy rất nhiều, từng chút từng chút một. Muốn tu hành thì phải có chánh kiến tức là có cái hiểu chuẩn xác trước đã, do vậy chúng tôi cố gắng giảng bao nhiêu bài cũng chỉ vì một mục đích duy nhất là để xây dựng chánh kiến cho mọi người. Khi đã có chánh kiến thì nhìn vào bất cứ điều gì trong cuộc sống ta cũng có thể dùng đạo lý mà soi sáng, phân tích và tránh được nhiều sai lầm. Mà không phạm sai lầm, siêng năng tọa thiền cũng tức là tu rồi.
Đừng nghĩ tu tức là lúc nào cũng phải giữ tâm thanh tịnh, đó là sự hiểu lầm cực kỳ lớn của người đệ tử Phật. Hoặc nghĩ “đi đứng nằm ngồi đều niệm Phật mới là tinh tấn”, “làm cái gì thì biết cái đó, lúc nào cũng theo dõi hơi thở, cũng kiểm soát tâm” – như thế mới là tu, là tinh tấn. Chúng tôi không đồng ý với quan điểm này.
Chúng tôi chủ trương tùy lúc, tùy việc mà chúng ta có những tác ý thích hợp. Ví dụ, có lúc tâm mình tự nhiên khô khan thì khi nhìn thấy mọi người ta phải khởi tâm từ bi, nguyện lòng thương yêu tất cả những người đó. Lúc này, ta có giữ tâm thanh tịnh được không? Không, vì ta phải lo tác ý từ bi, như vậy mới chính là tu. Hoặc ta vừa cho ai một số tiền giúp họ vượt qua khó khăn, tâm ta len lỏi một chút vui mừng, tự hào, vậy ta phải làm sao? Phải tác ý khiêm tốn, tự nhắc rằng những điều mình làm so với chư Thánh chỉ là hạt bụi chưa đáng gì. Tác ý khiêm tốn như thế có phải là tu không? Đó là tu hành, dù ngay thời điểm đó ta không giữ tâm thanh tịnh được.
Cứ khư khư giữ tâm thanh tịnh coi chừng ta sẽ trở thành cây đá. Cho nên trong từng lúc, từng việc ta phải tác ý cho thích hợp. Đó vừa là tu, vừa là tích lũy công đức. Còn những lúc không có việc gì để tác ý thì sao? Lúc đó, ta hãy giữ tâm thanh tịnh, luôn nhớ thân vô thường. Tu trong từng phút giây cuộc sống là vậy, không phải trơ trơ như cây đá. Gặp việc đáng lẽ phải lo ta không chịu lo, gặp việc phải có trách nhiệm ta lại không trách nhiệm, chỉ biết giữ tâm thanh tịnh để gọi là tinh tấn... Sống như thế chỉ là sự hiểu lầm. Thế nên, đừng chăm chăm canh cái tâm mà hãy tác ý đúng lúc, đúng việc, chính điều này sẽ tạo thành cái phước hỗ trợ ta đi sâu vào thiền định, để được bình an thanh thản trong đời sống.











