Một Sa di A la hán khiêm cung
(96) Người tâm ý an tịnh
Có trí tuệ giải thoát
Lời nói hay việc làm
Đều thanh tịnh an vui.
Bài kệ nghe rất dễ hiểu, xuất phát từ truyện tích sau.
Có chú Sadi là đệ tử của một vị trưởng lão, dù đã đắc đạo và đạo hạnh vượt hơn thầy nhưng chú vẫn rất lễ độ, lúc nào cũng kính trọng, tận tụy hầu thầy, không bộc lộ quả chứng của mình nên vị thầy không nhận ra. Một lần, trong lúc chú đang chăm bệnh cho thầy, vị thầy ném cây quạt nhờ quạt giúp, vô tình ném trúng mắt làm mắt chú sưng đau. Chú cố giấu, một tay hầu thầy, một tay bịt mắt lại. Thấy chú nói năng vẫn lễ phép nhưng hành động hơi lạ, xử lý mọi việc bằng một tay, vị thầy hỏi và chú đành nói thật:
- Bạch thầy, vì lúc nãy thầy ném cây quạt đụng vào mắt con, mắt con bị đau một chút nên con đã không chu đáo, xin thầy tha lỗi cho con.
Chú luôn lễ độ như vậy. Vị thầy rất hối hận và thương chú bởi dù bị đau nhưng chú vẫn cố gắng chịu đựng để hầu thầy. Sau khi khỏi bệnh, vị thầy đã đến bạch Phật: “Bạch Thế Tôn, con có một đệ tử rất đạo đức, từ lời nói đến tâm ý đều hiền lành, khiêm nhu”. Phật đã khen chú bằng bài kệ trên để ám chỉ rằng chú đã đắc đạo.
Người đi trước phải mong người đi sau giỏi hơn mình
Chú Sadi trong câu chuyện này có đạo hạnh vượt hơn thầy mình mà thầy không hay biết. Người đệ tử giỏi hơn thầy là điều tốt lành cho đạo, con cháu giỏi hơn cha ông là niềm vui cho dòng họ, lớp lãnh đạo trẻ giỏi hơn các lãnh đạo đi trước là tín hiệu đáng mừng cho đất nước.
Người chân chính luôn mong cho thế hệ sau vượt hơn mình. Một người cha thương con, dù hàng ngày cày sâu cuốc bẫm nhưng vẫn luôn mong con mình sau này sẽ trở thành bác sĩ, kỹ sư. Một lãnh đạo kiệt xuất dù đã vất vả dựng xây đất nước, nhưng vẫn mong lớp lãnh đạo kế sau mình không chỉ duy trì những thành quả sẵn có mà còn phải phát triển, phải sáng tạo, phải tiến bộ nhiều hơn nữa.
Trong đạo cũng vậy, khi quan sát thấy đệ tử có dấu hiệu vượt hơn mình, vị thầy không vội nói ra vì điều này sẽ làm đệ tử tổn phước rất khó tiến tu, mà chỉ âm thầm tạo điều kiện cho đệ tử phát huy thêm. Người đệ tử chân chính nhiều khi cũng biết rõ mình đã hơn thầy nhưng vì lòng hiếu thuận nên lúc nào cũng tôn kính, lễ độ, biết ơn và hầu hạ thầy mình đúng mực. Người nào khi nhận ra mình giỏi hơn thầy liền thể hiện thái độ xấc xược, muốn ly khai, tranh giành ảnh hưởng với thầy thì đó không phải là người đệ tử chân chính.
Ngoài Đức Phật là đấng Vô Thượng Sư, hàng triệu năm mới có một vị ra đời nên không ai vượt hơn được, còn lại, trong lịch sử Phật giáo đã có rất nhiều người đệ tử ưu tú hơn thầy. Đó là chuyện rất đáng mừng.
Qua việc này, chúng ta học được hai điều: Thứ nhất là nếu ta làm thầy thì hãy vui mừng khi đệ tử giỏi hơn mình; thứ hai là nếu ta làm trò và phát hiện ra một số kiến giải của mình đã vượt hơn thầy thì cũng phải kín đáo, khiêm cung, biết lễ độ hầu thầy để đền ơn giáo dưỡng. Như vậy, ta mới có thể góp phần xây dựng và phát triển Phật Pháp.
Cái gốc của đạo nằm trong tâm, không nằm nơi hình thức
Trong bài kệ, Phật khen rằng người đã có tâm ý an tịnh, đã có trí tuệ giải thoát thì lời nói hay việc làm bên ngoài đều thanh tịnh, an vui. Tức là cái gốc của đạo nằm ở trong tâm, còn cái biểu hiện ra bên ngoài là lời nói hay việc làm. Tâm thanh tịnh buộc lời nói và hành động ở bên ngoài phải thanh tịnh, an vui.
Đức Phật đã nêu một công thức chuẩn như vậy để ai cũng có thể chấp nhận. Một người đang đi đến con đường làm Thánh thì lời nói hay việc làm đều phải biểu hiện như một bậc Thánh, không xuề xòa phóng dật, không để người khác nhìn vào rồi đánh giá thấp Tăng đoàn là kém thanh tịnh. Còn người đã chứng Thánh thì buộc ngôn hạnh bên ngoài càng phải oai nghi tề chỉnh.
Vì lý do này mà ngoài Thiền tông, Tịnh độ tông, Mật tông... thì có một thời gian trong đạo Phật còn xuất hiện Luật tông được nối truyền bởi những vị chuyên nghiên cứu, hành trì và giảng dạy giới luật. Với niềm tin hành trì giới luật nghiêm mật sẽ đưa đến giải thoát, các vị đã cực kỳ chú trọng giới luật đến mức khi nghiên cứu một giới điều, một bộ luật, các vị cũng chia chẻ ra từng chút như: phạm điều này tội gì, phạm điều kia tội gì, bước một bước là phạm mấy tội, bước thêm mấy bước là phạm mấy tội nữa...
Vào thời Đức Phật, chư Tăng luôn nghiêm trang tề chỉnh và ai cũng xem đó là tiêu chuẩn của bậc Thánh. Vậy tại sao đôi khi ta vẫn nghe trong đạo Phật xuất hiện những vị được gọi là Thánh Tăng mà vẻ ngoài kỳ quái như ngài Tế Công (Đạo Tế thiền sư), ngài Kim Sơn (Phật sống chùa Kim Sơn thời cận đại) hoặc những vị gọi là thiền sư nhưng rất hay nạt nộ?
Bây giờ nghe lại, chúng ta sẽ thắc mắc. Nhưng nếu sống trong thời đại của các ngài, chứng kiến việc làm của các ngài, chúng ta sẽ không dám đánh giá thấp các ngài.
Ví dụ, một thiền sư mắng đệ tử. Cái mắng này khác với cái mắng của phàm phu hay cái rầy la của người cha mẹ với con mình. Người phàm khi mắng ai thì cái sân hừng hực hiện ra nơi gương mặt, ta nhìn thấy rõ là họ đang nóng giận, đang hung dữ. Còn một thiền sư dù nghiêm mặt quở trách nhưng tâm các vị vẫn trống không thanh tịnh. Các vị la rầy không phải vì sân mà vì phải nghiêm khắc dạy đệ tử. Nếu được trực tiếp chứng kiến, và đủ trí tuệ để nhìn thật sâu, ta mới thấy sự khác nhau giữa cái la mắng của một phàm phu và một bậc Thánh.
Hoặc như Đạo Tế thiền sư cầm chai rượu uống ‘ừng ực’, ta tưởng ngài giống như tay bợm nhậu say xỉn tối ngày nhưng nếu được chứng kiến, ta sẽ biết rượu đối với ngài chỉ là nước lã. Ngài vẫn tỉnh táo sáng suốt, tâm vẫn thanh thản, khác với người say xỉn uống rượu vào thấy thấm từng giọt nghe lâng lâng sung sướng. Bậc Thánh uống vào thì rượu lại thành nước lã nên gương mặt không biến sắc, thái độ không thay đổi. Các ngài chỉ thị hiện ra bên ngoài để phá cái chấp gì đó về hình tướng mà tâm không hề động.
Trong Đạo Đức kinh, Lão tử đã viết một câu rất thấm thía rằng: “Nếu đạo đã mất thì phải giữ lấy cái đức, đức mất rồi phải giữ lấy cái lễ”. Nghĩa là, khi đạo tâm cao siêu không còn nữa thì con người buộc phải giữ lấy đức hạnh như: không gian tham, không trộm cắp, không sân si... để làm quy chuẩn, giữ lại nề nếp cho đời.
Nếu đức hạnh cũng không còn thì phải giữ lại cái lễ là những cách đối đãi hình thức bên ngoài: gặp nhau phải khiêm cung, chào đón, tươi cười, lịch sự... để giữ lại quy chuẩn cho xã hội.
Lão Tử nói rất hay. Khi đạo sâu xa, vi diệu, huyền nhiệm bên trong mất thì phải giữ đức hạnh để làm quy chuẩn, làm mô phạm cho đời. Vì thế, khi chưa chứng đạo, chúng ta buộc phải lo giữ gìn đức hạnh. Ở xứ nào mà đức hạnh cũng không còn thì phải giữ lại cái lễ, tức là các phép lịch sự, những nghi thức bên ngoài để xã hội được yên ổn. Lão Tử chỉ nói ngang đó nhưng chúng ta có thể suy luận thêm rằng, nếu lễ cũng mất rồi thì ta phải giữ luật, phải có luật pháp trừng trị người làm sai để giữ gìn an ninh trật tự cho xã hội.
Chúng ta vì chưa đắc đạo nên phải giữ đức hạnh mà tu hành, để ngày nào đó có thể chứng đạt được đỉnh cao của đạo mầu nhiệm. Còn một bậc Thánh đắc đạo đã nắm được cái gốc tâm thì tự nhiên lời nói, việc làm đều nằm trong đức hạnh, trong lễ nghĩa và phù hợp với luật pháp. Có những vị Thánh tự tại an nhiên đôi khi cư xử vượt ngoài thường tình nhưng kỳ thực không bao giờ mất đạo bên trong. Vì thế nên gương mặt các vị luôn phảng phất nét bình an, tự tại, trí tuệ và từ bi.
Ở miền Tây từng có một thầy thuốc trị bệnh như thần. Ông chuyên về Đông y nhưng khi cần vẫn có thể ra toa thuốc Tây bằng ngoại ngữ dù chưa bao giờ được học ngoại ngữ. Những biểu hiện của ông rất giống như đã đắc đạo và có thần thông, dù người ta không biết ông có chứng đạo hay không. Một lần xuống sông tắm, ông bị kẻ nào đó lấy mất bộ quần áo. Khi lên bờ không còn đồ mặc, ông vẫn bình thản đi về nhà dù không mảnh vải che thân.
Nghe câu chuyện về ông chúng ta không hiểu. Ta nghĩ rằng một vị Thánh thì phải nghiêm trang tề chỉnh, sao có thể kỳ lạ như thế. Trong ba điều mà Lão Tử nói là đạo, đức và lễ thì ông không có cái lễ, vì ông không đứng ngập ngừng ló đầu giữa bờ sông la lên: “Chạy về tìm giúp tôi bộ đồ, tôi không lên được” mà lại thản nhiên đi về. Cái lễ xem như đã mất nhưng chúng ta không dám chê ông là kẻ tâm thần lang thang lếch thếch ngoài đường vì gương mặt ông rất bình an, tâm ông hoàn toàn tự tại, bất động, khác với kẻ điên đi ngoài đường mà mắt loạn xạ, láo liên, miệng nói lải nhải. Bởi vì đạo trong ông không hề mất.
Bậc Thánh do nội tâm đã thanh tịnh nên lời nói và hành vi bên ngoài đều rất thanh tịnh. Nhưng điều này không có nghĩa là tất cả những người mà từ lời nói đến hành động bên ngoài lúc nào cũng từ tốn, tử tế là người đã đắc đạo. Vì sao vậy? Vì những biểu hiện này có thể luyện tập được. Các lễ tân sau thời gian đào tạo sáu tháng sẽ có cách nói chuyện làm khách rất hài lòng, những hướng dẫn viên du lịch cũng có lời nói khả ái, các tiếp viên hàng không cũng có cử chỉ khoan thai, ân cần,... nhưng ta không thể nói họ đã đắc đạo. Hành vi bên ngoài có thể tập luyện. Còn tâm chứng bên trong phải do tu hành chứng ngộ thật sự, không thể gượng gạo thể hiện ra như hành vi bên ngoài.
Niềm tin và trí tuệ
(97) Không tin vào ai khác
Thấu triệt lý vô vi
Nhân tái sinh cắt đứt
Hơn thua đều không màng
Đã xả ly tham ái
Vị ấy thật tối thượng.
Phật nói bài kệ Pháp Cú này vì câu chuyện liên quan đến ngài Xá Lợi Phất.
Một lần trước mặt các tỳ kheo, Phật hỏi ngài Xá Lợi Phất:
- Ông có tin rằng Tín lực được khai mở và phát triển có thể đưa đến Giải thoát hay không?
Tín là một nhánh trong Ngũ lực (gồm Tín, Tấn, Niệm, Định, Tuệ). Ý Phật muốn hỏi ngài Xá Lợi Phất có nghĩ “niềm tin” có thể đưa đến “giải thoát” không. Ngài Xá Lợi Phất đã trả lời rằng:
- Bạch Thế Tôn, con không hành trì dựa vào niềm tin. Tuy nhiên, con nghĩ rằng với những ai chưa đắc quả thì niềm tin vào một bậc đạo sư, một bậc Thánh chân chính có thể đưa đến Giác ngộ.
Vì sao ngài Xá Lợi Phất nói rằng ngài không hành trì dựa vào niềm tin? Vì ngay từ giây phút đầu tiên được nghe bài kệ đầy trí tuệ từ ngài Assaji, ngài đã chứng Sơ quả:
“Các pháp do duyên sinh
Rồi cũng do duyên diệt
Thầy ta Đại sa môn
Đã tuyên thuyết như thế.”
Ngài Xá Lợi Phất chưa có niềm tin mà đã chứng đến Sơ quả nên ngài không hành trì dựa vào niềm tin.
Ngay sau khi ngài Xá Lợi Phất trả lời như vậy, một số tỳ kheo đã lao xao bất bình rằng, tại sao Thế Tôn dạy về niềm tin trong Ngũ lực, vậy mà ngài Xá Lợi Phất dám bác lời Phật. Đức Phật đã cải chính, ngài Xá Lợi Phất không hành trì dựa vào niềm tin nhưng có xác nhận Ngũ căn Ngũ lực là cần thiết để tu tập, vì vậy các tỳ kheo không nên nói ngài Xá Lợi Phất phản đối Phật. Rồi Phật đọc bài kệ: Không tin vào ai khác/Thấu triệt lý vô vi/Nhân tái sinh cắt đứt/Hơn thua đều không màng/ Đã xả ly tham ái/Vị ấy thật tối thượng.
Hai hạng người đến với đạo
Thông thường, có hai cửa ngõ để một người bước vào đạo Phật. Thứ nhất là con đường của Trí tuệ. Thứ hai là con đường của Niềm tin, tình cảm. Từ hai cửa ngõ này, Đức Phật chia ra làm hai hạng người:
- Hạng người Tùy pháp hành: là những người vào đạo bằng Trí tuệ. Họ nghe giáo lý, hiểu kỹ, chấp nhận rồi tu theo đạo Phật.
- Hạng người Tùy tín hành: là những người vì tin, vì tình cảm mà vào đạo: nghe khúc nhạc đạo thấy hay, nghe bài thơ ca ngợi đạo thấy thích, nghe lời hứa thấy tin rồi đi theo.
Ví dụ, cùng nghe lời hứa hẹn: Nếu trì câu mật chú này thì ngay hiện đời sẽ được giải thoát, giàu sang, khỏe mạnh. Người tùy tín hành sẽ tin theo. Trong khi đó, người tùy pháp hành sẽ nghiên cứu, quan sát xem có ai làm như vậy mà được giàu sang, khỏe mạnh, giải thoát chưa: “Hãy cho tôi gặp vài người mà ngài nghĩ rằng họ đã đạt được kết quả lớn lao.”
Hoặc nghe lời hứa hẹn: Tất cả chúng sinh đều có Phật tánh, ông sẽ đắc đạo như Phật! Người tùy tín hành sẽ tin theo. Trong khi đó, người tùy pháp hành sẽ đặt câu hỏi: Nếu thật sự tồn tại Phật tánh trong tâm thì Phật tánh đó có bảo vệ chúng sinh khỏi điều ác hay không? Nếu có Phật tánh bảo vệ điều thiện thì tự chúng sinh phải tốt lên nhưng tại sao vẫn có người phạm tội. Vậy Phật tánh lúc đó đang ở đâu?...
Hạng người Tùy pháp hành là vậy. Họ nghe giáo lý rồi suy xét tới lui, nghiên cứu kỹ lưỡng, được giải thích hợp lý, được chứng minh thuyết phục rồi mới đi vào đạo, không vội tin.
Qua hai ví dụ trên, chúng ta xét xem mình thuộc hạng người nào. Nếu ta nghe ai đó hứa hẹn quá mạnh rồi tin theo thì ta thuộc hạng người Tùy tín hành. Còn nếu ta luôn cân nhắc, kiểm tra, đối chiếu, kiểm chứng đầy đủ, đến khi nào thấy cực kỳ hợp lý mới tin theo thì ta thuộc hạng người Tùy pháp hành.
Ngài Xá Lợi Phất là trường hợp đi theo con đường Tùy pháp hành. Ngài đã bạch Phật rằng: “Con không hành trì bằng niềm tin”, vì chỉ qua câu kệ: “Các pháp do duyên sinh” - mọi sự vật trên đời này đều do nhiều yếu tố hợp thành là cực kỳ hợp lý mà khoa học ngày nay cũng không thể bác bỏ được – mà ngài Xá Lợi Phất đã chứng luôn Sơ quả. Trí tuệ mở ra, ngài tiếp tục đi con đường Trí tuệ đến khi trở thành một bậc A la hán không lâu sau đó. Nơi quả chứng A la hán, trí tuệ của ngài càng mênh mông tràn đầy, và từ đó, suốt cuộc đời ngài chỉ là Trí tuệ, không có niềm tin suông.
Chìa khóa giúp phân biệt Chân sư và Tà sư
Con người thường rất cả tin, thích tin hơn là kiểm chứng. Ngài Xá Lợi Phất đến với đạo bằng trí tuệ vì căn cơ từ nhiều đời đã có sẵn trí tuệ. Còn những người căn cơ thấp hơn thì thường đến với đạo bằng niềm tin vì họ không đủ sức kiểm chứng, không đủ sức tìm ra những điểm bất hợp lý trong lý luận của những vị thầy dạy đạo..
Tuy nhiên, ngài Xá Lợi Phất cũng nói rằng nếu một người chưa đắc quả mà đặt được niềm tin vào một bậc minh sư thì cũng có thể tu hành tiến bộ giải thoát. Tức là, niềm tin còn phải có thêm một chút may mắn nữa. Nếu may mắn tin đúng bậc chân sư, đạo nghiệp của ta sẽ tăng tiến từng ngày đến khi có trí tuệ sắc bén theo đúng tiến trình: Tín, Tấn, Niệm, Định, Tuệ (cuối cùng vẫn kết thúc ở Trí tuệ).
Ví dụ ta gặp một vị thầy và do duyên đời xưa khiến ta rất tin kính, thương yêu vị thầy đó. Ban đầu, vị thầy dạy niệm Phật cầu vãng sanh, nhưng càng tu, ta lại càng được dạy vô số điều trí tuệ. Vị thầy phân tích bản ngã là thế này, tham – sân – si là thế kia, ngay trong đời sống phải vượt khỏi tham sân, phải chấm dứt sự ganh tỵ đố kỵ, phải khai mở lòng từ bi thương yêu, phải làm vô số công đức phục vụ cho đời. Sau đó, vị thầy dạy về đạo đức, nhân quả, cách tu tập thiền định nhiếp tâm hướng về Vô ngã giải thoát.
Buổi đầu ta đến với thầy vì niềm tin, nhưng qua một hai năm sau trí tuệ ta được mở ra thì đây là bậc chân sư. Vị thầy đã đón chúng ta vào bằng cánh cửa của niềm tin, nhưng dẫn dắt chúng ta vào tòa nhà của trí tuệ. Còn tà sư thì đưa ta vào bằng niềm tin và để ta loay hoay trong niềm tin mê mờ không lối thoát.
Cũng vậy, nếu trong lúc bị rơi vào cảnh khốn cùng, ta được một vị thầy dạy: “Thôi con hãy tụng câu chú này thì mọi tai ách và khổ đau đều biến mất”. Ta liền tụng theo mà không biết là tai ách có qua không. Sau đó ông dạy tiếp rằng đau khổ có nguồn gốc từ tham sân si, từ những ác nghiệp của mình trong quá khứ nên hãy cố gắng tu hành để vượt qua sự ích kỷ, lừa dối, hơn thua, ganh tị, và cố gắng tạo nhiều công đức... Ban đầu, ông cho ta câu thần chú niềm tin, nhưng rồi mở ra con đường trí tuệ để ta đi vào nhân quả, đạo đức, thì đó là vị chân sư.
Ngược lại, nếu xui xẻo ta đặt niềm tin vào ông thầy háo danh háo lợi, giả dối, không đạo hạnh thì đời ta rơi vào tăm tối, rơi vào ngõ cụt, bị lừa gạt hết tiền mà cũng hết phước, chỉ còn lại nỗi buồn mang theo suốt cuộc đời mình.
Có người cư sĩ theo một ông thầy đã nhiều năm. Lần đó, người này bất ngờ bị tai nạn, xương sống bị tổn thương phải nằm liệt giường. Người này cứ xin gặp thầy mình để được thầy làm phép cho đứng dậy nhưng ông thầy nọ đã trốn biệt tăm biệt tích. Ông thầy không đưa tín đồ đến trí tuệ mà chỉ khai thác niềm tin, dắt người tín đồ đi trong niềm tin mãi thì đó là “tà sư chính hiệu”.
Chúng ta hãy kiểm lại xem suốt cuộc đời ta đã gặp bao nhiêu vị thầy, và ta đã đi vào đạo bằng cửa ngõ của niềm tin hay trí tuệ. Nếu ta vào bằng con đường niềm tin thì về sau vị thầy đó có đưa mình đến trí tuệ không hay mãi giữ ta dừng lại ở niềm tin. Đó chính là chìa khóa để ta nhận biết được một người là minh sư hay tà sư giả dối.
Nhưng làm thế nào để chúng ta tìm được một vị thầy chân chính? Điều này còn tùy vào duyên phước của mỗi người. Thông thường, đời xưa ta mắc nợ người nào thì bây giờ ta dễ tin và đi theo họ. Ví dụ vào đời xưa có người làm quan, đã làm được nhiều điều tốt cho dân như đắp đường, khai hoang, lập ấp, cất nhà,... nên rất nhiều người chịu ơn ông. Qua đời sau, khi ông xuất gia, mở đạo thì tín đồ ồ ạt tìm đến. Họ chính là những người dân ngày xưa đã thọ ân nên bây giờ theo làm đệ tử để trả món nợ xưa. Họ không biết ông tu chánh hay tà, lòng họ cứ dạt dào tình cảm tin kính, cứ muốn theo thầy mà không biết rằng đây là người ngày xưa mình đã mắc nợ.
Trên thực tế, không có ông thầy nào nói rằng: “Hãy theo thầy, thầy là người đúng hạng nhì thế giới”. Ai cũng nói mình là đúng nhất. Còn ta chọn ai để đi theo là do trí tuệ hoặc duyên xưa của mình. Nhưng nếu lỡ gặp phải tà sư mà ta lại mắc nợ người đó, không lẽ ta cứ bị cái duyên đó ràng buộc? Ở đây, ta có một bí quyết là hãy xin Phật, thành tâm cầu Phật gia hộ.
“Kính bạch đức Thế Tôn, con sinh ra đời đã vô minh mê muội. Nay được pháp mầu soi sáng, con muốn được đi theo Người cả cuộc đời mình, ở cả kiếp này và vô lượng kiếp về sau, để nương theo ánh sáng Phật Pháp tu hành mà thoát khỏi trầm luân, vô minh, sinh tử và có đủ đạo lực cứu giúp chúng sinh. Nhưng con không biết ai là chân sư để đi theo. Xin chư Phật gia hộ cho con gặp được một bậc chân sư mẫu mực để nương tựa tu hành”.
Ta cứ kiên nhẫn cầu nguyện như vậy và Phật sẽ gia hộ cho ta gặp được một vị chân sư để ta nương tựa.
Cảnh giác với những thế lực chính trị lợi dụng niềm tin của con người
Vào thế kỷ XVIII và XIX khoa học tiến bộ rất nhanh. Đến thế kỷ XX con người đã phóng phi thuyền bay đến tận mặt trăng. Những thành tựu của khoa học quá hiển nhiên và thuyết phục. Đến thế kỷ XXI, người ta nghĩ rằng con người sẽ chế được đĩa bay, những phi thuyền bay liên hành tinh, vượt qua tinh hệ này tới tinh hệ kia trong dải ngân hà, và không còn ai có thể nhắc tới tôn giáo nữa.
Nhưng sự thật thì hoàn toàn ngược lại. Thế kỷ XXI này dường như lại là thế kỷ của tâm linh khi con người đổ xô đi tìm kiếm tôn giáo nhiều hơn bao giờ hết. Khắp nơi, các tôn giáo cạnh tranh nhau khốc liệt, dùng đủ mọi kỹ thuật, phương tiện, mánh khóe, tình báo, chính trị, tiền bạc... để thu hút và dụ dỗ tín đồ. Vào thế kỷ này, người ta lại có vẻ “mê” tôn giáo hơn cả thế kỷ trước. Mặc cho khoa học cứ tiến bộ, máy tính, công nghệ cứ phát triển, tàu vũ trụ bay ở đâu cứ bay, tàu ngầm lặn ở đâu cứ lặn... nhưng con người theo đạo thì vẫn cứ theo. Rất kỳ lạ!
Do vậy, hôm nay khi nghiên cứu về tôn giáo nào đó chúng ta phải hết sức tỉnh táo, đừng hùa theo số đông, đừng vội tin những lời hứa hẹn, đừng vội tôn thờ khi nghe nói về phép lạ thần thông. Có vậy, ta mới hy vọng tìm được bậc chân sư để nương tựa, để giữ gìn đời tu của mình. Muốn đi con đường đạo chân chính chúng ta phải tùy pháp hành, nghĩa là đi bằng trí tuệ, hiểu giáo lý cho kỹ, đừng vội tin.
Đức Phật từng nói rằng không tin vào ai khác. Đọc câu này nếu không hiểu kỹ ta sẽ nghĩ rằng người tu vào đạo sẽ trở thành bướng bỉnh vì không tin ai hết. Nhưng ý Phật muốn nói ở đây là tính độc lập trong suy nghĩ của một người có trí tuệ, độc lập nhưng không bướng bỉnh. Bướng bỉnh là dấu hiệu của kém trí tuệ và kém đạo đức. Còn người có trí tuệ thì dù độc lập trong suy nghĩ nhưng vẫn luôn hòa thuận, hiền lành, tử tế với mọi người.
Từ điểm khác nhau này, chúng ta nhìn lại xem mình thuộc hạng người nào. Nếu chúng ta luôn lệ thuộc vào suy nghĩ, ý kiến của người khác thì ta biết rằng mình không có trí tuệ. Nếu ta độc lập được trong suy nghĩ thì ta xét thêm một điểm nữa là ta có bướng hay không. Nếu ta độc lập được trong suy nghĩ mà kiêm thêm bướng bỉnh thì ta cũng không có trí tuệ. Do đó, ta có thể tạm chia ra làm ba hạng người:
- Hạng người thứ nhất là lệ thuộc sự suy nghĩ của người khác, nghĩa là ai nói gì nghe xuôi xuôi tai sẽ tin luôn vì không suy xét nổi. Hạng người này không có trí tuệ.
- Hạng người thứ hai là độc lập trong suy nghĩ, nhưng có bướng bỉnh. Hạng người này cũng không có trí tuệ.
- Hạng người thứ ba là độc lập trong suy nghĩ, nhưng hòa thuận, khả ái, tử tế được với mọi người. Đây là hạng người có trí tuệ thực sự.
Ta phấn đấu để được là hạng người thứ ba này. Ta độc lập được trong suy nghĩ nhưng xử sự nhân ái, hòa nhã với mọi người, không ngang bướng.
Em trai ngài Xá Lợi Phất chứng đạo
(98) Làng mạc hay rừng núi
Thung lũng hay đồi cao
La Hán trú chỗ nào
Nơi ấy thật khả ái.
Ngài Xá Lợi Phất sau khi đắc đạo đã độ cho các em mình đều được xuất gia. Chỉ có cha mẹ ngài là bất mãn nên cuối cùng họ gắng giữ lại người con út tên là Revata.
Vào thời đó, tục tảo hôn khá phổ biến tại xứ Ấn Độ. Nam nữ chỉ 16-17 tuổi là đã dựng vợ gả chồng, 13- 14 tuổi đã hứa hôn. Revata vừa mới lớn cũng được cha mẹ hứa hôn, vì sợ ngài Xá Lợi Phất sẽ độ chú đi tu, không ai kế thừa gia sản.
Trong buổi lễ đính hôn, Revata được gặp cô dâu tương lai. Revata và vợ sắp cưới đều khoảng 13-14 tuổi. Cô gái kia mới dậy thì và rất xinh xắn. Cha mẹ ông bà của hai bên gia đình đã tề tựu đông đủ. Sau khi chúc phúc bằng những lời lẽ hoa mỹ, ông mai hồ hởi nói thêm: “Xin chúc cho cô dâu sau này cũng được sống lâu như bà cố đây”. Bà cố này đã 102 tuổi, mắt mờ, da nhăn, tóc bạc, lưng còng, răng không còn cái nào... Revata trợn mắt không tin được sau này vợ mình sẽ giống như bà cố kia. Chú hoảng sợ đến nỗi quay lưng đâm đầu chạy một mạch, trốn khỏi lễ hứa hôn.
Biết trước việc chú sẽ bỏ chạy và đoạn đường chú sẽ đi qua, ngài Xá Lợi Phất dặn chư Tăng đứng đón bên đường. Ngài còn dặn thêm: nếu Revata xin xuất gia thì hãy chấp nhận, mang đi giấu mà không cần cha mẹ cho phép, vì nếu chậm trễ chú sẽ bị gia đình bắt lại.
Đúng như ngài dự đoán, chú đã đi qua những cung đường được sắp xếp trước. Lúc gặp một tỳ kheo, chú liền sụp xuống lạy xin được xuất gia. Vị tỳ kheo dắt chú chạy tắt ngang đường rừng về tinh xá. Đến nơi, chú được phủi tóc và nhận một đề mục thiền quán. Sợ gia đình tìm thấy, chú đã xin về độc cư ở một khu rừng keo đầy gai rồi đắc đạo luôn nơi đó.
Biết em mình đã chứng quả A la hán, ngài Xá Lợi Phất xin Phật được đến thăm em. Đức Phật nói Người cũng muốn đến thăm Revata. Có người ái ngại thưa:
- Bạch Thế Tôn, từ đây đến khu rừng keo đó mất 60 dặm đường, không làng mạc, không người, không ai cúng dường, Thế Tôn đi sẽ rất vất vả.
Đức Phật hỏi:
- Trong các tỳ kheo đi theo có Sivali hay không?
- Dạ thưa có, bạch Thế Tôn.
- Vậy không sao, hãy cứ đi.
Ngài Sivali là vị tôn giả siêu việt về phước đức. Ngài xuất hiện ở nơi đâu là nơi đó lập tức được quỷ thần và chư Thiên dõi theo, cúng dường. Vì lý do này nên Phật biết rằng dù đi qua nơi nào không làng mạc, không bóng người, nếu có ngài Sivali đi cùng thì sẽ không ai bị đói. Điều rất lạ là ở đây Phật không dùng đến phước của mình mà nương vào phước của đệ tử. (Sau này, chúng ta sẽ học một bài kệ liên quan đến công đức của ngài Sivali và sẽ biết tại sao phước của ngài lại đặc biệt đến như vậy).
Đoàn chư Tăng bắt đầu khởi hành. Đức Phật không dùng thần thông, chỉ chậm rãi đi bộ bình thường. Cả đoạn đường dài không làng mạc, không bóng người nhưng mỗi khi đến giờ thọ trai thì xung quanh bỗng hiện ra nhà cửa, làng mạc, và từng đoàn người lũ lượt kéo đến cúng dường; cứ đến nơi nào cần phải nghỉ ngơi thì nhà cửa và tinh xá lại xuất hiện. Khi đoàn đã ra khỏi đoạn đường đó, tất cả đều biến mất.
Đoàn đi suốt mấy ngày mới đến khu rừng keo. Ngài Revata đã dùng thần lực hóa hiện ra lầu các cùng tinh xá đón tiếp Đức Phật và chư Tăng, cúng dường, thỉnh Phật thuyết pháp. Tin này lan ra khắp nơi.
Có hai vị tỳ kheo với tâm nghi ngờ: một người xuất gia chưa bao lâu làm sao đắc đạo, có thần lực đến như vậy, nên đã nhanh chóng đến khu rừng keo để tìm hiểu. Khi đến nơi, hai vị tỳ kheo vẫn chỉ trông thấy khu rừng keo bạt ngàn, gai keo móc rách cả y áo. Họ đi loanh quanh rồi bỏ về. Gặp bà tín nữ Visakha – một nữ cư sĩ vĩ đại nhất nhì thời Đức Phật - hai người kể lại:
- Chúng tôi nghe nói trong khu rừng keo đó, thần lực của Revata đã tạo nên cả lầu các, tinh xá cúng dường Phật và chư Tăng. Vậy mà khi chúng tôi tìm đến thì lại chẳng thấy gì cả.
Bà Visakha chỉ nghe và ghi nhận vậy thôi.
Sau khi Đức Phật và chư Tăng cùng Revata rời khỏi khu rừng thì nơi đó trở lại thành khu rừng keo nguyên sơ đầy gai góc. Có hai tỳ kheo đi trong đoàn đã đến gặp bà Visakha và kể lại rằng thần lực của Revata thật là phi thường. Nghe các tỳ kheo thuật lại những điều trái ngược nhau, bà Visakha đã đoán rằng có bí ẩn gì đó thuộc về thần thông.
Một lần gặp Phật, bà đã hỏi:
- Bạch Thế Tôn, con nghe hai vị tỳ kheo ban đầu nói rằng Thế Tôn đã vào khu rừng keo toàn gai góc, không có gì cả. Nhưng có hai tỳ kheo khác lại về kể rằng ngài Revata đã dùng thần lực biến cả khu rừng thành lầu các, tinh xá đẹp đẽ. Vậy sự thật là thế nào?
Đức Phật không xác định là thực hay hư, Người chỉ mỉm cười nói bài kệ: Làng mạc hay rừng núi/Thung lũng hay đồi cao/La Hán trú chỗ nào/Nơi ấy thật khả ái.
Đức Phật của chúng ta cũng rất bí hiểm, có những lúc Người không nói thẳng, chẳng phân ai đúng ai sai. Mà sự thật cả hai nhóm tỳ kheo đều chân thật, không ai nói dối cả. Hai tỳ kheo đầu tiên bị gai keo quẹt rách y cũng nói thật, mà hai vị thấy lầu các điện đài cũng nói thật. Phật không bảo hình ảnh nào là thật, chỉ nói rằng làng mạc hay rừng núi, thung lũng hay đồi cao, chỗ nào có bậc Thánh ở thì chỗ đó thật dễ thương.
Quán thân vô thường giúp chiến thắng ái dục
Báo Thanh Niên từng có chuyên mục về tình yêu, hôn nhân, gia đình do anh Bồ Câu phụ trách. Có người gửi câu hỏi:
- Em thương cô ấy nhưng cô ấy không thương em. Bây giờ em phải làm sao để đừng thương nữa?
- Em hãy tưởng tượng 70 năm sau cô gái đó sẽ trở thành một bà già răng rụng, tóc bạc, lưng còng, da nhăn nheo, khó tánh, bệnh hoạn, thậm chí bài tiết một chỗ thì bây giờ em sẽ hết thương ngay.
Câu trả lời của anh Bồ Câu hơi “độc địa” và vô tình lại rất phù hợp với tích truyện Pháp Cú này. Chú Revata cũng tỉnh ngộ nhờ hình ảnh đó. Quá khủng khiếp. Chú sợ hãi nghĩ rằng không lẽ sau này vợ mình sẽ trở thành bà già như thế này? Nghĩ đến đó, tình yêu hay hôn nhân tất cả đều tan biến.
Nhờ vậy, chúng ta biết rằng quán thân vô thường giúp dẹp tan ái và dục. Nhiều người cứ tưởng quán thân vô thường là pháp môn thấp, không ngờ pháp môn này rất cao siêu. Như chú Revata khi đã hiểu được sự vô thường của thân xác thì ái dục dường như được dẹp tan, chú bỏ trốn đi xuất gia ngay tức khắc.
Vậy tại sao giờ này chúng ta vẫn còn ngồi đây chưa chịu đi tu? Vì chúng ta chưa quán thân vô thường được đến mức độ như chú Revata. Nếu chúng ta, nhất là những thanh niên mà quán thân vô thường được đến sâu xa thì có lẽ đã “lũ lượt” xin đi xuất gia. Bởi vì chưa nhìn thấy bà cố của cô dâu trong câu chuyện cho nên ta vẫn còn yêu đời lắm, ái và dục vẫn tràn đầy. Còn nếu ta may mắn thấy “bà cố” thì tất cả đều chạy trốn hết. Khi ấy, biết đâu cũng sẽ có một vị Tăng đón ta ở bên đường.
Sự vô thường của thân xác đưa đến sự vô thường của nhan sắc. Điều này cho ta thấy mọi điều trong cuộc sống đều chỉ là tạm bợ. Bỗng nhiên, ta buông mọi chấp trước, lòng thanh thản tự tại và trí tuệ khởi lên. Luôn luôn là như vậy. Khi cái chấp rơi xuống thì trí tuệ trỗi dậy, ta bỗng trở thành một người có minh triết.
Vô tình chú Revata đã cảm nhận về sự vô thường hết sức sâu sắc, hơn cả một người ngồi thiền và quán chiếu suốt bao nhiêu năm. Chúng ta cũng ngồi quán thân vô thường, sẽ già bệnh chết như thế, nhưng khi xả thiền bước ra ngoài gặp một cô gái đẹp ta cảm mến ngay. Tức là, ta thực hành công phu quán thân chưa kỹ, chưa tới. Còn nếu ta quán thân vô thường đến mức thấu đáo thì dù có gặp người ‘siêu đẹp’ lòng ta vẫn bình thản.
Có lẽ, do nhân duyên đời trước, đồng thời bà cố đó cũng quá ấn tượng nên chỉ một khoảnh khắc ngước lên nhìn của chú Revata đã bằng người khác quán thân vô thường suốt mười năm. Như chúng ta phải kiên trì và nghiêm túc quán thân vô thường suốt mười năm mới có thể rũ bỏ ái dục, mọi đắm luyến của tình cảm nam nữ mà vào chùa tu, còn chú Revata chỉ một khoảnh khắc ngước lên nhìn bà cố đã bỏ chạy đi xuất gia. Một giây của chú bằng mười năm tu hành của mọi người, một phần cũng do bà cố kia cũng quá tuyệt vời, quá ấn tượng.
Nhiều người sẽ nghĩ rằng tại sao đạo Phật quá bi quan, không nhìn vào khía cạnh tốt để sống và yêu đời mà cứ xoay vào khía cạnh xấu, người ta còn trẻ mà cứ tưởng tượng đến lúc họ già để mình chán đời và đi tu, như vậy có bi quan quá chăng? Thoạt nghe thì thấy bi quan nhưng nếu ta có hành trì mới thấy đó là trí tuệ.
Ví dụ, có người đến rủ hút ma túy, ta dứt khoát từ chối vì chỉ cần thử một lần cũng đủ nghiện, mà đã nghiện rồi thì cuộc đời còn lại của ta xem như vứt bỏ vì chỉ lo kiếm tiền hút chích. Ban đầu là lừa dối, trộm cắp vặt để lấy tiền hút chích, dần dần rồi sẽ dùng đến dao, súng để cướp bóc, cuối cùng bị pháp luật trừng phạt. Một phút ngắn ngủi cho ta cảm giác đê mê gì đó trong não nhưng để lại bao nhiêu thảm cảnh ở phía sau. Câu trả lời này là trí tuệ hay bi quan? Người bán ma túy sẽ nói rằng: “Sao mày bi quan quá, thà một phút huy hoàng rồi chợt tắt, còn hơn buồn le lói suốt trăm năm. Cứ phê cho đã còn đến đâu tính đến đó, kệ nó”. Câu nói này là lạc quan hay bi quan? Là ngu si, không phải lạc quan hay bi quan. Cho nên, chính việc thấy được hậu quả xấu phía sau mới là trí tuệ.
Cũng vậy, nam nữ gặp nhau ở tuổi mới lớn đầy sức sống, họ yêu mến nhau, hứa hẹn với nhau và tin rằng sẽ mang lại hạnh phúc cho nhau mãi mãi. Nhưng có người chồng từng đánh vợ thừa sống thiếu chết. Ta đâu ngờ rằng chính người đàn ông đó cách đây mười năm đã hứa với vợ: “Anh không thể sống khi thiếu em”.
Khi yêu thương ai, ta nhìn thấy đây là lời hứa hẹn, đây là nhớ nhung, kia là nhan sắc... thì hãy nhìn thêm cái phía sau là có ngày ta cãi nhau, không nhìn mặt nhau, đánh nhau và đủ thứ ràng buộc. Nhìn thẳng sự thật này không phải là bi quan mà là trí tuệ.
Không chấp nguyên tắc
Ngài Xá Lợi Phất biết căn cơ em mình có thể đắc đạo nên đã dặn chư Tăng hãy tiếp nhận Revata. Mặc dù luật quy định một người muốn xuất gia phải có sự đồng ý của cha mẹ, nhưng trong trường hợp này ngài Xá Lợi Phất biết nếu không nhận thì sẽ mất đi một vị A la hán nên đã bỏ qua thông lệ này. Một bậc Thánh là vậy, mọi việc làm đều là vì lợi ích cuối cùng, không bao giờ chấp vào nguyên tắc. Nguyên tắc, luật pháp hay đường lối đều chỉ để đưa đến cứu cánh, mục đích cao cả cuối cùng.
Có người đến chính quyền nộp lá đơn, nói rằng: “Thưa ông, nhà tôi bị mưa dột, tôi xin làm đơn gửi phòng nhà đất để sửa lại nóc nhà”. Người viên chức nhìn đơn liền bảo đơn của bà làm không hợp lệ, đã khai thiếu chỗ này, dư chỗ kia, đưa đến lúc này không phải giờ hành chính... tức là vì nguyên tắc mà không duyệt cho dân. Khi đó, người cán bộ này đã chấp vào nguyên tắc mà quên đi mất lý tưởng của một công chức là phục vụ nhân dân, mang lại đời sống hạnh phúc, no đủ cho dân.
Quên cứu cánh để bám vào phương tiện là căn bệnh cố chấp muôn đời của con người. Hiểu điều này, dù học rất nhiều luật lệ, nguyên tắc, chúng ta vẫn phải nhớ rằng đó chỉ là phương tiện để xây dựng đời sống ấm no hạnh phúc cho dân, không bao giờ là cứu cánh (mục đích cuối cùng). Chúng ta đừng chấp nguyên tắc, luật lệ mà làm khổ dân. Điều gì là phương tiện, điều gì là cứu cánh, xin hãy phân định rõ ràng.
Lòng từ bi của tôn giả Sivali
Trong câu chuyện này có một điểm thú vị là Đức Phật không dùng thần thông để đi cho nhanh, cũng chẳng tác ý bảo chư Thiên hãy cúng dường cho đoàn chư Tăng. Phật chỉ đi bộ bình thường và sống nhờ vào phước của đệ tử Sivali. Phật biết phước của ngài Sivali dư sức trang trải hết cho các tỳ kheo trong đoàn. Nhưng tại sao ngài Sivali có phước lớn đến như thế? Đó là nhờ vào công hạnh cúng dường đặc biệt của ngài từ vô lượng kiếp. Từ nhiều kiếp trước, lòng thương tưởng của ngài đối với chúng sinh đã thật lớn lao.
Chuyện kể rằng, một lần đi khất thực, ngài Sivali được cúng dường những thức ăn thật ngon. Lúc bình bát đã đầy, ngài chậm rãi đến ngồi thọ thực nơi một gốc cây. Vào thời đó, người Ấn Độ không dùng muỗng mà ăn bằng tay. Sau khi thọ thực xong, ngài rửa tay rồi chuẩn bị nghỉ ngơi thì từ đâu một con chó chạy đến lè lưỡi, vẫy đuôi bụng sôi òng ọc. Nó gầy trơ xương, lông rụng gần hết, vú thõng xuống, chứng tỏ nó đang cho con bú mà không đủ sữa, đã quá đói và kiệt sức. Nhìn nó ngài vô cùng thương xót. Ngài ép hơi, vận lực ói hết thức ăn ra để cho nó ăn, hy vọng nhờ vậy mà nó đủ sữa cho con bú. Tấm lòng từ bi của ngài Sivali là như vậy.
Ngày nay có chương trình hiến máu nhân đạo, thức ăn được tiêu hóa thành máu rất quý nhưng rất nhiều người vẫn dám cho máu để hỗ trợ người bệnh đang cần. Công đức đó rất đáng quý. Vì vậy, những ai đã từng hiến máu nhân đạo sẽ được phước về sức khỏe tồn tại qua nhiều kiếp.
Không phô bày ưu thế của mình
Trong tích truyện có một chi tiết là Đức Phật mặc dù có dư phước để nuôi đệ tử nhưng lại nương vào phước của ngài Sivali để tôn vinh và cho đệ tử mình được phát huy khả năng, được cống hiến. Đây là phẩm chất của một người lãnh đạo giỏi.
Điều đặc biệt nữa trong tích truyện là một bậc Thánh vĩ đại như Đức Phật muốn tới bất cứ đâu thì trong nháy mắt có thể biến mất ở nơi này hiện ra ở nơi kia. Vậy mà khi cần thăm đệ tử của mình, Người vẫn bình thản đi bộ đến 60 dặm đường. Ta thấy những bậc Thánh càng cao siêu thì càng muốn làm chuyện bình thường, chỉ người không bình thường mới thích làm chuyện cao siêu.
Chi tiết này làm chúng ta nhớ đến câu chuyện của triết gia Diogenes ở xứ Hy Lạp vào thời Alexander Đại đế. Thời nay, chúng ta hiểu triết gia chỉ là những người giỏi ăn nói, giỏi suy luận. Còn vào thời xưa, triết gia là một người có thần thông. Diogenes cũng thế, ông được gọi là triết gia vì có thần thông và trí tuệ, được xem như một vị Bồ tát thị hiện vào xứ đó. Suốt cuộc đời ông sống rất đơn giản, chỉ có một chiếc bát để ăn uống, gần giống với một Sa môn trong đạo Phật.
Thời đó, Alexander là một vị hoàng đế vĩ đại của Hy Lạp cổ đại đang trên đường tới chinh phục Ấn Độ. Nghe tin về một nhà hiền triết cao siêu với đời sống đạo hạnh, Alexander đã bảo quần thần đưa ông đến thăm. Ở xứ đó, ban đêm buốt giá đến cắt da cắt thịt, nên vào mỗi buổi sớm người ta phải sưởi nắng để giải bớt cái lạnh thấm vào cơ thể. Thấy Diogenes đang ngồi sưởi nắng, Alexander xuống ngựa rồi cùng đoàn tùy tùng đông đúc phía sau đến chào.
Là một hoàng đế, Alexander có thể đáp ứng bất cứ điều gì Diogenes muốn, thậm chí có thể cho cả lâu đài, chức tước. Nhưng khi đứng trước Diogenes, vị hoàng đế của Hy Lạp vẫn tỏ ra rất khiêm nhường: “Thưa ngài, có điều gì tôi có thể làm cho ngài không?”
Trước vinh hạnh này, Diogenes vẫn tỏ ra bình tĩnh và đáp lại một câu khiến những người có mặt đều sửng sốt: “Xin ngài đứng tránh sang một bên vì ngài đang che mất ánh nắng của tôi.”
Quá ấn tượng trước khí phách tuyệt vời của nhà hiền triết, Alexander quay sang nói với đoàn tùy tùng: “Nếu không là Alexander, ta sẽ là Diogenes”. Ngai vàng quý giá, đế quốc mênh mông khiến ông không thể dứt bỏ, nhưng ông rất cảm phục, yêu quý và muốn trở thành một bậc hiền triết sâu sắc, trí tuệ, tự tại, có đời sống thanh cao, đẹp như Diogenes. Vì đã làm một đại đế kéo quân chinh phục khắp nơi nên ông đành phải đi theo nghiệp của mình, nhưng trong lòng vẫn dâng lên niềm cảm phục dành cho bậc hiền triết.
Sử sách ghi lại, nhà hiền triết Diogenes đã chết bằng cách tự nín thở, tuy nhiên ta phải hiểu rằng Diogenes đã nhập định rồi tự tại ra đi. Qua câu chuyện, chúng ta thấy một bậc Thánh cao siêu thường thích làm điều bình thường, chỉ người không bình thường mới thích phô bày cái cao siêu.
Vì thế, dựa vào điểm này ta cũng có thể đánh giá một vị thầy nào đó có phải là chân sư hay không. Ai cứ thích làm những chuyện kỳ lạ thì họ không phải cao siêu mà là hơi bất thường. Ai sử dụng ưu thế của họ quá nhiều thì phải hiểu đó là dấu hiệu của bản ngã, của phàm phu, không phải của một bậc minh triết trí tuệ.
Ví dụ, một người giàu thích khoe khoang cái giàu của mình, cho rằng có thể dùng tiền mua cái này, chi phối việc kia. Khi đứa con gây gổ đánh nhau, thay vì để cho nó được trả giá lỗi lầm, thay vì dạy dỗ khuyên răn thì ông lại nói: “Thôi để ba lấy tiền cho nó là nó nín ngay, không kiện thưa gì đâu”. Không ngờ rằng chính vì điều này mà con mình sẽ hư hỏng, vì nó không được học một bài học đạo đức, chỉ học cách ỷ vào thế lực.
Người có quyền mà dùng quyền lực của mình để lấn lướt kẻ khác, ta biết đây là một phàm phu đầy bản ngã. Hoặc người thấy mình có tài ăn hay nói giỏi rồi thuyết phục người này tranh hơn với người nọ; hay ỷ mình có sắc đẹp rồi tán tỉnh dụ dỗ khắp nơi... tức là thấy mình có ưu thế nào thì lợi dụng ưu thế đó, đây cũng là hạng phàm phu đầy bản ngã và sẽ tổn phước, sẽ đọa lạc.
Người trí tuệ thì khác. Họ không dùng những ưu thế sẵn có để khoe khoang hay cung phụng cho mình mà chỉ để phục vụ cộng đồng. Nếu có tiền, họ sẽ dùng tiền để xây dựng cơ xưởng mang lại việc làm cho công nhân hoặc đóng góp cho việc từ thiện. Có quyền chức, họ sẽ dùng quyền chức phụng sự nhân dân. Dù xuất hiện ở đâu, họ cũng giấu mình như bao người bình thường khác, không bao giờ phô bày địa vị của mình. Có sắc đẹp họ thường giấu đi, không bao giờ muốn nói đến. Dù có tài nói năng, thuyết phục vẫn khiêm cung lắng nghe chứ không nói mãi. Một người càng cao siêu lại càng thích bình thường và không muốn phô bày ưu thế của mình. Đây là bài học lớn cho tất cả chúng ta.
Đức Phật đã đi bộ 60 dặm để thăm một người đệ tử nhỏ của mình. Ta hãy nhớ hình ảnh này và suốt đời ta hãy sống rất bình thường như những người bình thường khác. Với những ưu thế, ta chỉ sử dụng chúng để phụng sự Phật Pháp, phụng sự Tổ quốc, phục vụ chúng sinh mà thôi.
Tựu trung lại, bài Pháp Cú này cho ta hiểu hai điều. Thứ nhất là một vị A la hán ở đâu thì nơi đó sẽ trở thành rất tốt đẹp. Thứ hai là tâm của một vị A la hán an nhiên tự tại vì các ngài có thể dùng phước của mình để chuyển hóa ngoại cảnh, nên dù ở nơi đâu các ngài cũng vẫn an vui.
Do đó, Đức Phật đã không nói đúng sai mà chỉ nói bài kệ dễ thương như thế: Làng mạc hay rừng núi/ Thung lũng hay đồi cao/La Hán trú chỗ nào/Nơi ấy thật khả ái.
Chúng ta cũng lưu ý thêm một điều về dấu hiệu của một bậc Thánh là bậc Thánh ở nơi nào thì nơi đó đều phải ngăn nắp, không luộm thuộm. Dù nghèo vẫn phải ngăn nắp, nhất là chỗ vệ sinh lại càng phải sạch sẽ. Tại Ấn Độ, người ta không quan tâm lắm đến nhà vệ sinh nhưng riêng trong đạo Phật, từ thời Đức Phật, nhà vệ sinh luôn được chú trọng. Đã có nhiều luật nói về việc sử dụng nhà vệ sinh.
Một tỳ kheo bị thử thách bởi ái dục
(99) Khả ái thay núi rừng
Chỗ người phàm không ưa
Nhưng bậc Thánh ưa thích
Vì không màng dục lạc.
Ngày xưa, lạc viên (thanh lâu) là chỗ ăn chơi. Những nơi này không bị cấm, chỉ cần đóng thuế đầy đủ là có thể hoạt động. Có một lạc viên không biết vì vắng khách hay do sự cố gì mà bị bỏ hoang. Một đêm, có vị tỳ kheo đã tới đây ngồi thiền. Lúc ngài đang hành thiền thì bất ngờ có một kỹ nữ tìm đến vì cuộc hẹn với một khách làng chơi. Chờ mãi mà người đàn ông kia vẫn không đến, chỉ thấy một tỳ kheo, bà quyết định tán tỉnh gạ gẫm vị tỳ kheo. Nhận ra tâm mình đang động, vị ấy sợ hãi chạy vào rừng trốn rồi tiếp tục ngồi thiền trong đó. Nơi tinh xá Phật đã thấy hết sự tình, liền dùng thần thông hiện ra trước mặt vị tỳ kheo đọc bài kệ: Khả ái thay núi rừng/Chỗ người phàm không ưa/Nhưng bậc Thánh ưa thích/Vì không màng dục lạc. Sau này, vị tỳ kheo hiểu ý Phật nên đã tránh né những khu vực ô uế, gắng tinh tấn tu rồi cũng đắc đạo.
Người tu thường tìm về nơi thanh tịnh để có sự hỗ trợ nào đó. Ở nơi từng có những bậc tu hành thanh tịnh thì khi các vị đó bỏ đi, chúng ta đến đó cũng rất dễ tu do điển lành vẫn còn. Nơi trước đây đã có người tu hành thì cũng có nhiều vong linh kéo về tu theo, tâm họ còn in dấu sự tu hành. Khi mọi người đã rời đi thì những vong linh đó vẫn còn, nếu ta đến tu tiếp thì họ sẽ hỗ trợ cho ta dễ tiến hơn. Còn những nơi ngày xưa người ta từng ăn nhậu, hưởng thụ sắc dục thường tồn tại một số vong linh là những người trước đây từng ăn chơi trác táng, họ tụ tập về đó để hưởng thụ cảm giác trụy lạc. Sau khi chết, họ không thể đầu thai nhưng vẫn mê ăn nhậu, mê sắc dục nên cứ lẩn quẩn ở đó mãi. Vì những vong linh này lẩn quất nên không khí ở đó rất ô trược, chúng ta đến tu cũng rất khó thành, khó chuyển hóa được các vong linh vì tâm họ còn nặng nề hưởng thụ.
Nghiệp đời xưa thử thách ta
Tại sao lúc vị tỳ kheo ngồi thiền thì cô kỹ nữ lại xuất hiện? Tại sao bao nhiêu nơi vị đó không chọn mà lại chọn ngồi thiền ở khu thanh lâu bỏ hoang? Vì vị đó còn phải bị thử thách một lần cuối về ái dục, nếu không thắng được thì đời tu xem như chấm dứt. Nhưng nhờ còn phước tu nên tuy có động tâm, có tham muốn nhưng vị đó vẫn sợ hãi chạy vào rừng, nhờ vậy về sau cũng đắc đạo.
Qua việc này ta hiểu rằng, nghiệp đời xưa sẽ luôn chi phối khiến ta bị thử thách bởi tham dục, ái luyến, tham vật chất, thủ đoạn, nóng nảy, ganh tỵ, chê bai, tàn nhẫn... Nếu đời xưa, ta đã từng có những nghiệp nào thì khi gặp được Phật Pháp, ta phát tâm tu hành, đây sẽ là cơ hội để những nghiệp đó trỗi dậy thử thách tâm ta.
Người nào đời xưa từng đối xử tàn nhẫn với tha nhân thì đời này sẽ “gặp cơ hội” để được đối xử tàn nhẫn lại. Nếu vượt qua thì xem như thắng được cái nghiệp tàn nhẫn, bằng không sẽ trở lại cái tâm tàn nhẫn khi xưa và đường tu gãy đổ. Người nào đời xưa từng tham vật chất, đời này vật chất sẽ thường xuất hiện xung quanh họ, để xem họ có lấy, có tham không. Nếu không thể vượt qua thì xem như họ đã đánh mất đời tu.
Yêu thiên nhiên
Núi rừng mà Đức Phật khen ngợi là nơi cực kỳ ít tiện nghi cho đời sống con người. Rừng không phải là chỗ để người ta tìm dục lạc, và người thích tu dường như cũng dễ nhiếp tâm hơn trong môi trường này. Tuy nhiên, phải có định lực và sức khỏe tốt thì mới an ổn ở trong rừng được.
Có hai vợ chồng cùng ham tu đã rủ nhau bỏ vào rừng ở vì nghĩ rằng đời sống đơn sơ như những Thánh nhân đời xưa sẽ giúp mình dễ tu. Nhưng chỉ được hai ngày là họ vội khăn gói quay về vì tâm cực kỳ loạn. Tại sao tâm lại cực kỳ loạn? Bởi thay vì yên tâm tu, suốt ngày họ chỉ lo sắp xếp đời sống: tối nay ngủ ở đâu, chặt lá gì để lót, nấu ăn bằng gì, ăn miếng cơm ở chỗ nào, đi vệ sinh ở đâu, tắm làm sao, treo quần áo chỗ nào... tức là phải tính toán hàng loạt công việc. Sau hai ngày, họ đành bỏ rừng vì tâm quá căng thẳng.
Rừng núi hoàn toàn không thuận tiện cho tu hành vì chỉ việc sắp xếp đời sống đã đủ làm ta phiền toái. Còn ở nơi đủ tiện nghi thì chỗ tắm, chỗ ăn, đến giờ phải làm gì... đều đã sẵn có, ta không phải bận tâm. Ta phải có sức khỏe thật tốt, phải có định lực thâm sâu mới có thể an ổn tu trong rừng. Cơ hội để vào rừng ẩn tu, không màng dục lạc là rất hiếm có, bởi không phải mọi điều kiện cho đời sống đều đã sẵn sàng.
Tuy nhiên, dù không sống được trong rừng như người xưa, dù vẫn phải sống ở thành thị hay thôn xóm xa rừng thì ta cũng hãy cố gắng thực hiện ba điều:
- Thứ nhất là trồng nhiều cây xanh xung quanh để hòa hợp với thiên nhiên.
- Thứ hai là tập sống đời đơn giản, tiết kiệm, ít dùng đồ điện.
- Thứ ba là tinh tấn tu hành để vượt qua dục lạc
Xin hãy mở lòng bao la
Thương yêu thiên nhiên mầu nhiệm
Đâu cần nhọc công tìm kiếm
Những điều huyền hoặc nơi xa.











