Vị tỳ kheo mang tâm lý u uất kỳ lạ
(112) Ai sống một trăm năm
Biếng lười, không tinh tấn
Chẳng bằng sống một ngày
Hết lòng trong Chánh pháp.
Vị trưởng lão tỳ kheo Sappadasa từ khi xuất gia sống rất đạo đức, không có gì sai sót, tu hành tinh tấn, đúng pháp, đúng giới luật, nhưng trong lòng luôn nổi lên căn bệnh tâm lý kỳ lạ là buồn bã chán nản. Khi nỗi buồn đã quá nặng nề, ngài quyết định sẽ tự tử.
Có lần một con rắn độc bò vào trong pháp đường. Lúc bị đuổi đi, nó phùng mang phun khè khè, mọi người lấy gậy ghìm đầu bắt nó bỏ vào bình rồi mang ra xa thả. Thấy vậy, ngài Sappadasa tình nguyện bê chiếc bình đi. Khi đến chỗ vắng, ngài cho tay vào bình khuấy qua khuấy lại hy vọng con rắn sẽ cắn mình. Thế nhưng, nó chỉ né qua né lại chứ nhất định không động vào ngài.
Ngài ngạc nhiên: tại sao mọi người bảo nó là rắn độc mà nó lại không cắn mình? Ngài cố khua mạnh hơn nữa nhưng nó vẫn dửng dưng. Cuối cùng, ngài đành thả nó đi. Về tinh xá, ngài nói với mọi người: “Con rắn vừa rồi không phải rắn độc”. Nghe vậy, các tỳ kheo cười: “Trời ơi, nó phùng mang, thè lưỡi phun nọc độc, đầu hình tam giác như vậy mà sao không phải rắn độc?”
Lần khác, đến ngày cạo tóc, các tỳ kheo dùng dao cạo tóc cho nhau. Riêng ngài Sappadasa xin mượn lưỡi dao để tự cạo. Ngài lén trốn vào rừng, đứng tựa vào gốc cây định cắt động mạch cổ của mình. Lúc lưỡi dao chạm cổ, ngài bắt đầu hồi tưởng lại đời sống tu hành của mình từ lúc xuất gia cho đến bây giờ. Ngài thấy mình tu rất chân chính, giới luật tinh nghiêm, thực hành pháp đầy đủ, không có gì phải hối hận... nên bây giờ chết được rồi! Một suy nghĩ rất lạ lùng.
Nhưng khi nhìn lại toàn thân, bất giác ngài nhập sâu vào các mức thiền định. Sức tỉnh giác trỗi dậy, ngài nhiếp tâm thanh tịnh dần, thanh tịnh dần và đắc quả ngay tại đó. Ngài Sappadasa buông dao và tâm lý u uất mấy chục năm qua cũng nhẹ nhàng biến mất. Ngài về lại tinh xá nhưng về như một người khác, gương mặt quang minh sáng tỏ, nụ cười nhẹ phảng phất trên môi, không còn là một tỳ kheo buồn bã của ngày xưa nữa.
Các tỳ kheo ngạc nhiên không biết trưởng lão Sappadasa cầm dao cạo đi đâu mà bỗng nhiên khi trở về lại thành con người khác, điềm đạm hư vô mà thanh thản, hân hoan. Các vị hỏi: “Tại sao hiền giả thay đổi nhanh chóng kỳ lạ như vậy?”, trưởng lão Sappadasa đành nói thật. Buổi chiều gặp Phật ở pháp đường, các tỳ kheo đã đem chuyện của ngài Sappadasa ra hỏi.
Lúc này, Phật kể về tiền kiếp của Sappadasa. Vào thời Đức Phật Ca Diếp, Sappadasa cũng là một người tu, cũng mang tâm lý buồn chán, hờn trách và muốn hoàn tục. Có vài huynh đệ xúi ông: “Huynh hoàn tục đi, ở đây tu hành không ra gì, rất chán, tu mà không biết có tương lai hay không. Nhưng nếu huynh hoàn tục rồi thì những đồ tu của huynh hãy để lại cho chúng tôi, đừng mang về làm gì”. Nghe vậy ông giật mình: “Thì ra những người này xúi mình hoàn tục để lấy đồ”. Đã sẵn chán đời, sau khi biết được sự thật kia ông càng chán nản thêm. Ông cảm thấy không có ai thương ai thật lòng, một lời khuyên cũng đầy dụng ý trong đó. Vì mất niềm tin vào cuộc đời và con người nên ông càng buồn bã hơn, và nỗi buồn này đã theo ông cả mấy chục nghìn năm. Khi Đức Phật Thích Ca xuất hiện thì duyên tu tập lặp lại và khi duyên đã mãn, ông được chứng đạo.
Các vị lại hỏi: “Bạch Thế Tôn, tại sao Sappadasa không hề ngồi thiền, không hề dụng công mà trong khoảnh khắc đặt lưỡi dao vào cổ, chỉ cần ấn mạnh một chút là đứt mạng sống, thì lại đắc đạo nhanh như vậy?”. Đức Phật nói yếu tố thời gian không quan trọng, bởi Sappadasa đã hành thiền suốt hai mươi nghìn năm. Dù mang tâm lý u uất nhưng Sappadasa cực kỳ tinh tấn, suốt hai mươi nghìn năm đã tu tập thiền định nên bây giờ quả lành đến, chỉ cần đặt lưỡi dao vào cổ cũng đắc đạo. Vì vậy, đừng nhìn vào kiếp hiện tại mà đánh giá sự chứng đắc của một người, bởi vì để có được sự chứng đắc đó, họ đã phải có một bề dày công đức và công phu từ rất nhiều kiếp xa xưa. Chúng ta vì không hiểu điều này nên hay hạn định thời gian cho việc tu hành. Tuỳ vào công đức quá khứ nhiều hay ít mà có người tu mười năm, có người phải mất mười kiếp, và riêng Sappadasa là hai mươi nghìn năm thiền định.
Kể xong câu chuyện, Phật đã nói bài kệ trên: Ai sống một trăm năm/ Biếng lười, không tinh tấn/ Chẳng bằng sống một ngày/ Hết lòng trong Chánh pháp.
Tâm lý hiện tại là sự lặp lại của quá khứ
Trong tích truyện, vị tỳ kheo Sappadasa một lần mất niềm tin vào cuộc đời, vào con người mà nỗi buồn này đã theo ông cả mấy chục nghìn năm. Tâm lý của con người dễ lặp lại qua những kiếp sống dù ngoại hình có thay đổi. Ví dụ, một người hào hiệp can đảm thì đời sau dễ trở thành con người trượng nghĩa, một kẻ ti tiện hẹp hòi cũng dễ lặp lại những khuynh hướng này vào đời sau.
Nếu tâm lý được lặp lại theo khuynh hướng tốt sẽ thúc đẩy chúng sinh tạo phước để vượt lên mãi cho đến ngày thành tựu công đức lớn lao, chứng đạo, được sinh về cõi an lành hoặc làm được những sự nghiệp vĩ đại cho đời.
Ví dụ để có thể trở thành lãnh tụ của một quốc gia, ngoài năng lực bản thân, người này còn phải có công đức rất lớn. Công đức này xuất phát từ tâm lý hào hiệp, dấn thân chịu cực khổ mà chăm lo cho đời của rất nhiều kiếp cộng lại. Tâm lý này nếu cứ được nuôi dưỡng mãi cộng thêm ý niệm không chấp công thì nhân quả của họ sẽ tiếp tục được vượt lên. Ngoài địa vị vinh quang ở cõi người, họ còn được về những cõi trời cao siêu, nếu biết tu tập thiền định thì họ còn có thể đi về nơi cõi Thánh.
Ngược lại, ai có tâm lý xấu được lặp đi lặp lại trong nhiều kiếp thì tâm lý này sẽ kéo cuộc đời họ đi xuống thấp mãi mà ta cũng không biết đâu là điểm cuối cùng. Ví dụ một người hẹp hòi ích kỷ, nếu nhiều kiếp sau vẫn lặp lại tính ích kỷ thì quả báo dành cho họ là nghèo hèn khốn khổ. Nhưng như vậy vẫn chưa hết. Nếu trong lúc làm người nghèo họ không gặp được Phật Pháp để chuyển tâm mà vẫn tiếp tục sống theo bản năng ích kỷ thì cuộc đời họ sẽ còn đi xuống nữa. Ngày nào đó nhìn thấy con kiến bò trên vách tường, đến cắn mẩu bánh mì tha về tổ, ta xót xa hiểu rằng đó là một chúng sinh đã ích kỷ trong một nghìn kiếp trước. Vì không gặp được một thiện tri thức nào khuyên bảo nên tâm ích kỷ không được hóa giải, cứ lặp đi lặp lại hết kiếp này đến kiếp kia, khiến cuộc đời bị rơi xuống dần, từ một con người (có thể lúc làm người cũng giàu có) đến ngày thành một con kiến phải kéo mẩu bánh mì lê lết một cách nhọc nhằn.
Sự lặp đi lặp lại của tâm lý rất quan trọng. Nếu thấy trong tâm còn tồn tại khuynh hướng ích kỷ hay những tâm lý tiêu cực, chúng ta cần phải ngăn chặn, trừ diệt, không để chúng lặp lại. Nếu không, chúng sẽ đẩy ta xuống những thân phận thấp kém vô cùng.
Ví dụ, biết mình còn nhút nhát thụ động, ta lạy Phật: “Lạy Phật, con có tính nhút nhát nên dù đôi khi muốn làm điều tốt nhưng hễ có ai dèm pha là con lại ngần ngại rút lui. Con biết nếu cứ giữ tính nhút nhát như thế thì con sẽ không làm được nhiều công đức trên đời. Xin Phật cho con được sám hối, xin cho con đi giữa cuộc đời nhiều chông gai cạm bẫy, nhiều điều thị phi, nhiều lời dè bỉu này vẫn vững lòng với Chánh pháp, vẫn can đảm dấn thân không hề sợ hãi để mang lại nhiều lợi ích cho chúng sinh”. Chúng ta cứ kiên trì sám hối phát nguyện như vậy thì những tâm lý bất lợi của ta sẽ được diệt trừ và chúng không có cơ hội lặp lại.
Còn nếu ta thấy trong tâm mình có tâm lý tốt, ví dụ có tiền bạc ta đều muốn chia sẻ cho mọi người, thì ta cũng hãy phát nguyện: “Lạy Phật, vì được Phật dạy dỗ từ nhiều kiếp nên con đã biết sống vị tha, thương người, hay chia sẻ với mọi người những điều con có được từ vật chất đến tinh thần. Hôm nay trước Phật, con xin Phật gia hộ giữ gìn giúp con để con mãi mãi có được tâm vị tha thương yêu chia sẻ này để con sống hòa vui với tất cả mọi người, không thấy có gì là của riêng mình nữa. Khi con làm được điều tốt gì cho đời cho người, xin Phật hãy nhắc con là đừng chấp công mà hãy hồi hướng công đức lại cho chúng sinh trong khắp pháp giới, nguyện cho chúng sinh đều được giác ngộ giải thoát”. Nhờ những lời phát nguyện như thế mà tâm lý tốt của ta sẽ được lặp lại hết kiếp này đến kiếp kia cho đến ngày đắc đạo.
Tỳ kheo Sappadasa trong tích truyện bị tâm lý u uất buồn chán đeo bám cả mấy nghìn kiếp nhưng may mắn ngài rất kính Phật, giữ gìn giáo pháp, tinh tấn thiền định, nên cái nhân của đạo quả đã thành tựu. Ở kiếp cuối cùng, ngài đã được gặp Phật rồi chứng đạo.
Mặc dù tâm lý của con người dễ được lặp lại qua những kiếp sống nhưng không phải trường hợp nào cũng như vậy. Vì thế, xin đừng nghĩ rằng “Tôi là người vui vẻ bởi vì kiếp trước tôi cũng vui vẻ”, không hẳn như vậy. Ta chỉ có thể nói rằng, một trong những yếu tố tạo thành tâm lý của con người là sự lặp lại từ kiếp trước.
Nhân quả cũng tạo thành tâm lý
Sự lặp lại qua nhiều kiếp sống tạo thành tâm lý cho kiếp hiện tại.
Ví dụ, có người thanh niên buồn bã ra bờ sông tự tử. Lúc đứng trên thành cầu, anh bắt đầu hồi tưởng lại cuộc đời mình: “Mình thương cô kia quá mà cô phụ tình đi cưới người khác, mình có hiếu với cha mẹ quá mà sao cha mẹ không thương mình, đời thật là đáng chán, ai cũng đối xử không tốt với mình nên thôi vứt bỏ tất cả nhảy xuống sông thả trôi theo dòng nước...” Anh chưa kịp thực hiện ý định thì bất ngờ một người phụ nữ ôm đứa con nhỏ chạy ào lên thành cầu rồi nhảy xuống. Không chần chừ, anh lao ngay xuống dòng nước để cứu hai mẹ con thoát chết. Kỳ lạ thay, lúc này anh lại thấy đời không có gì đáng chán nữa. Anh bình thản đi về nhà, mất luôn cả ý định tự tử. Tại sao vậy? Vì nhân quả là thế, anh muốn người khác sống nên bản thân anh cũng sẽ được sống.
Hoặc có người trong lòng cũng buồn bã nhưng khi gặp ai đó đang tuyệt vọng, người này nói: “Chị đừng buồn nữa, coi vậy chứ cuộc đời không đến nỗi nào, chị hãy đến chùa nghe pháp, tu thiền, tập làm phước từng chút, yêu thương con người từng chút đi, rồi sẽ thấy đời rất vui không có gì phải buồn cả”. Dù bản thân đang buồn não nề mà vẫn mở miệng khuyên người khác vui, khuyên được năm người thì nỗi buồn trong lòng cũng tan biến. Đến kiếp sau, người này rất vui vẻ lạc quan, chỉ vì kiếp trước họ đã dùng lời khuyên giúp cho nhiều người được vui.
Rồi có những người sống rất vô tư chẳng lo lắng cho ai, chúng ta nghĩ chắc là họ thư thái lắm. Nhưng thực tế vì quá vô tư nên trở thành thờ ơ vô trách nhiệm, họ đã làm người khác bất an. Ví dụ buổi sáng trước khi đi làm việc, họ bước ngang qua mặt cha mẹ và vì vô tư nên quên không chào hỏi. Cha mẹ ngồi buồn nói với nhau: “Thằng này sao hôm nay kỳ vậy, gặp mình mà không thèm chào một tiếng”.
Hoặc đến ngày sinh nhật của người yêu, họ cũng quên mất khiến cô giận dỗi trách móc. Thậm chí, họ hút thuốc rồi vô tư quăng điếu thuốc đang cháy dở vào thùng rác đầy giấy mà nếu không được phát hiện kịp thời sẽ có thể gây nên những hậu quả rất lớn. Sự vô tư của họ đã trở thành vô cảm, hời hợt và gây bất an cho người xung quanh. Quả báo mà họ phải gánh chịu ở kiếp sau sẽ là một nội tâm luôn hồi hộp, thấp thỏm lo âu, sợ hãi và cực kỳ loạn động.
Ta thấy, trong những yếu tố hình thành nên tâm lý của con người có hai nguyên nhân: một là sự lặp lại tâm lý cũ và hai là nhân quả đã gieo. Ngoài ra còn có những yếu tố khác như môi trường, hoàn cảnh giáo dục... cũng ảnh hưởng tới sự hình thành nên tâm lý con người.
Duyên xưa giữa tỳ kheo Sappadasa và con rắn
Trong tích truyện có đoạn ngài Sappadasa cho tay vào chiếc bình có chứa con rắn độc, và dù ngài có khuấy thế nào nó cũng né tránh không cắn. Tại sao vậy? Vì giữa ngài và con rắn có thiện duyên.
Khi các tỳ kheo hỏi Phật, Đức Phật đã kể rằng: Đời xưa con rắn từng là nô lệ của ngài Sappadasa. Người nô lệ này chỉ có đặc tính trung thành với chủ nhân. Nhưng người này chỉ tốt với chủ nhân, còn nghiệp riêng trong tâm thì không tốt, bản thân lại không biết tu tập, không tăng trưởng được thiện pháp nên cứ đọa dần đọa dần, đến một kiếp phải làm loài rắn độc. Dù mang thân rắn nhưng kiếp xưa người chủ đã đối xử với nó rất tốt khiến nó không có gì phải oán trách. Do vậy kiếp này khi ngài Sappadasa đưa tay vào chiếc bình khua mãi, con rắn vẫn hiền lành né tránh.
Trường hợp này người ngoài nhìn vào sẽ không hiểu được. Rất nhiều chuyện trên đời ta không giải thích được cũng bởi vì nhân quả từ những kiếp xưa. Tại sao nơi kia hung dữ, ai đến cũng sợ mà mình bước đến là mọi việc lại vui vẻ? Cũng vì có cái duyên với nhau.
Tự tử vì chuyện cá nhân là một bất thiện nghiệp
Có hai trường hợp khiến một người tự tử: một là vì đại nghĩa, hai là do muộn phiền chuyện cá nhân.
Thực tế có những chiến sĩ đã hy sinh mạng sống của mình để bảo vệ đất nước, hoặc có những bác sĩ khi nghiên cứu thuốc chữa bệnh cho người đã mang thân mình ra thử nghiệm trước rồi không may qua đời... Những trường hợp này nghe qua thì giống như tự tử, nhưng họ đã chết vì đại nghĩa, chết cho bao nhiêu người được sống, nên họ không những không có tội mà còn được phước lớn.
Còn nếu chết vì buồn chán, muộn phiền chuyện cá nhân thì sẽ mang tội rất nặng, sau khi chết còn khổ hơn lúc sống, thậm chí bị đọa địa ngục, nên những ai đã từng nghĩ đến chuyện tự tử thì phải nhanh chóng sám hối diệt trừ.
Tu hành không tính thời gian
Trưởng lão Sappadasa bất ngờ đắc đạo không phải do may mắn mà bởi ngài đã tinh tấn hành thiền trong suốt hai mươi nghìn năm. Đây là một bài học lớn cho những ai ham tu mau.
Có người nói rằng kinh Phật khẳng định có thể chỉ bảy kiếp đã đắc đạo, hoặc có thể bảy năm, bảy tháng, thậm chí bảy ngày... và rất nhiều người cũng tuyên bố tu theo đạo Phật rất nhanh đắc đạo. Sự thật không đơn giản như thế vì quả chứng lệ thuộc vào công đức quá khứ của mỗi người. Như trường hợp của tỳ kheo Sappadasa, ngài đã có bề dày của hai mươi nghìn năm thiền định nên mới có ngày được chứng Thánh quả A la hán.
Chúng ta thấy hai mươi nghìn năm có lâu không? Quá lâu. Nói đến 1000 năm Thăng Long ta thấy quá lâu. Nói đến 4000 năm dựng nước với không biết bao nhiêu thăng trầm biến động, không biết bao nhiêu máu xương của các anh hùng đã đổ xuống để ngày hôm nay chúng ta được sống bình yên lại càng cực kỳ lâu... Vậy mà ngài Sappadasa lại mất đến 20000 năm thiền định, từ thời mà dường như loài người vẫn còn rất sơ khai. Chúng ta luôn cảm thấy thời gian trôi quá lâu, nhưng với con mắt của một bậc đầy trí tuệ thì không có lâu hay mau vì thời gian cũng chỉ là tương đối.
Có người Phật tử gặp vị giảng sư, thưa chào xong anh ngỡ ngàng thốt lên: “Nhanh quá thầy nhỉ, con mới nghe thầy giảng tháng vừa rồi, vậy mà bây giờ lại đến nữa. Thời gian đi nhanh quá”. Vị giảng sư cười: “Đúng như vậy”. Ta theo Phật tu hành đến vài nghìn năm thật sự vẫn không phải là lâu. Vì chưa đủ bình an, chưa đủ kiên nhẫn nên khi nghe phải mất đến trăm năm mới đắc đạo ta cảm thấy quá lâu, hoặc nghe phải mất đến nghìn năm mới đắc đạo thì ta thối chí không muốn tu nữa. Nhưng với con mắt của trí tuệ một nghìn năm trôi qua chỉ trong nháy mắt.
Ngày xưa khi mới đến với đạo, đọc những bản kinh Đại thừa như kinh Pháp Hoa, kinh Hoa Nghiêm... nói đến công hạnh của những vị Bồ tát phải trải qua muôn triệu ức kiếp (tức là số kiếp nhiều như số cát sông Hằng) làm lợi ích cho chúng sinh, cúng dường chư Phật, hộ trì chư Phật giáo hóa, đi vô số cõi Phật làm Phật sự, chúng tôi rất ngạc nhiên. Chúng tôi không dám nghi ngờ bởi lời Phật không thể sai, nhưng vẫn thắc mắc tại sao Phật đưa ra những khái niệm về thời gian mà nếu dùng tâm tưởng nhỏ bé của mình để đo lường, đầu óc của chúng ta có thể sẽ bị vỡ tung.
Vì vậy khi nghiên cứu kinh, chúng ta đừng tính toán thời gian, cứ bình tâm đọc để những khái niệm “vô lượng thời gian” hay “vô biên không gian” tự ngấm vào tâm hồn ta, mở tung tâm hồn nhỏ bé của ta. Rồi một ngày nào đó chúng ta sẽ bắt đầu nhìn vào vũ trụ, nhìn vào nhân sinh với một nhãn quan lớn lao hơn, độ lượng hơn, tha thứ hơn và bền bỉ hơn.
Khi nghe nói một vị tỳ kheo đã đi qua hai mươi nghìn năm thiền định, chúng ta đừng nghĩ là lâu xa. Và với chính bản thân mình, nếu có ai hỏi: “Anh thử tính xem tu bao lâu sẽ đắc đạo”, chúng ta hãy trả lời: “Tôi sẽ tinh tấn trong hai trăm nghìn năm nữa”. Xin nhớ hai trăm nghìn năm tinh tấn chứ không phải hai trăm nghìn năm giải đãi. Chúng ta nói như vậy, và ta không bao giờ lười biếng, không bao giờ ham mau, cứ tu một cách kiên trì ổn định. Người như vậy mới là người đủ trí tuệ, đủ căn cơ để theo Phật. Vì đạo Phật là đạo của sự vô hạn. Không gian vô biên, thời gian vô hạn cũng chỉ là vô nghĩa với một bậc đã đắc đạo và đạt được vô ngã tuyệt đối. Khi bản ngã đã tan biến thì không còn một giới hạn nào trên đời có thể ràng buộc được vị ấy. Nhưng để có cái quả của sự vô hạn đó thì bây giờ chúng ta phải có cái nhân của sự vô hạn. Nghĩa là ta chuẩn bị tâm thế sẵn sàng tu tập trong vô lượng kiếp, không bao giờ hạn định thời gian.
Nếu một người có nhân duyên là nếu tinh tấn đều đặn trong ba trăm năm sẽ đắc đạo, nhưng người này đã lỡ “lập trình” cho sự tu hành của mình chỉ có một trăm năm. Như vậy, khi tu hết một trăm năm, họ sẽ không tu nữa trong khi duyên đắc đạo lại chưa tới, từ đó nhân duyên của họ sẽ bắt đầu chuyển hướng ra ngoài thế gian. Vì họ đã lập trình như thế nên đến đúng lúc đó họ đã dừng lại.
Vậy lập trình là gì? Tức là hạn định thời gian. Lúc mới gặp Phật Pháp, người này đã hăm hở, vui mừng, ham thích, quỳ trước Phật phát lời nguyện: xin cho con tu rốt ráo trong một đời này phải đắc đạo và chỉ một đời này mà thôi. Trong đầu người này lập trình chỉ tu một kiếp, không còn ý niệm sẽ tu tiếp ở những kiếp sau. Nhưng chỉ tu một kiếp thì đã đủ đắc đạo chưa? Chưa. Cái duyên để đắc đạo có thể phải ba trăm năm nhưng vì họ lập trình chỉ tu một kiếp này nên tu hết một kiếp rồi khi tái sinh trở lại họ quên tu. Công đức bao nhiêu năm tu hành của kiếp trước nay được chuyển sang cái phước thế gian, họ trở thành người trí tuệ thông thái, có thể đi dạy học, đi làm quan nhưng không còn ý niệm tu hành nữa. Trường hợp như vậy rất đáng tiếc Để tránh lập trình về thời gian một cách sai lầm, chúng ta phải chuẩn bị tâm thế cho mình bằng lời phát nguyện: “Xin Phật cho con được tinh tấn mãi mãi, dù phải trải qua bao nhiêu nghìn năm vẫn không nản lòng, miễn là con sẽ đắc đạo và miễn là không bao giờ đi sai với Chánh pháp”. Chỉ khi có cái tâm đó thì chúng ta mới đúng là đệ tử Phật, ta mới gieo nhân vô hạn để đạt được quả của sự vô hạn.
Vì vậy, nếu có ai đó nói với ta rằng: “Tu theo pháp này, chỉ trong một kiếp anh sẽ thành Phật”, thì chúng ta nói với họ thế nào? Anh vừa dạy cho tôi lập trình sai về thời gian, anh muốn tôi đi tìm sự vô hạn bằng cách gieo một nhân hữu hạn. Chính anh đã sai và xin đừng tiếp tục gieo rắc tà kiến này cho nhiều người khác. Chúng ta phải tinh tấn đều đặn, ổn định cho đến vô hạn, không bao giờ lập ra số kiếp, vậy mà bất ngờ đắc đạo lúc nào không hay. Còn người tự giới hạn thời gian thì sẽ làm mất đi nhân được đắc đạo.
(113) Ai sống một trăm năm
Không thấy pháp sinh diệt
Chẳng bằng sống một ngày
Thấy được pháp sinh diệt.
Bài kệ xuất phát từ câu chuyện rất nổi tiếng. Patacara là một cô gái xinh đẹp. Dù được sinh ra trong gia đình giàu có nhưng cô lại yêu người làm công trong nhà. Khi sắp phải bước vào cuộc hôn nhân với một vị hôn phu do gia đình sắp đặt, cô quyết định cùng người yêu bỏ trốn. Khi ra đi, cô chỉ mang theo một ít vòng vàng nên chỉ một thời gian ngắn đã dùng hết số nữ trang đó. Người yêu cô là người làm công, cũng không phải tháo vát khôn ngoan nên không đủ sức buôn bán xoay chuyển tình thế để lập nên một cơ nghiệp. Vì vậy, hai vợ chồng dần trở nên nghèo khổ túng thiếu mà cô thì lại đang mang thai cần nhiều chi phí.
Theo phong tục của Ấn Độ, người phụ nữ phải về nhà cha mẹ mình sinh nở nên lúc đó cô cũng bị thôi thúc bởi phong tục này. Cô nghĩ rằng khi mình có thai và sinh con như thế thì cha mẹ sẽ không nỡ đánh đập hay trách phạt. Nhưng người chồng thì nhất quyết không chịu về. Anh vẫn rất e sợ vì ngày xưa gặp ông bà chủ phải khép nép vâng lời, không dám nhìn thẳng mặt, vậy mà lại dám dắt con gái người ta trốn. Nếu quay trở về thì có thể họ không giết con gái nhưng họ sẽ băm anh ra làm trăm mảnh. Vì vậy, dù người vợ có năn nỉ thế nào anh cũng không chịu về.
Cô vợ rất ấm ức. Thừa lúc chồng đi vào rừng lấy củi, cô đã trốn về. Đang đi giữa đường thì cô bất ngờ chuyển dạ. Về nhà không thấy vợ, biết vợ đã bỏ về nhà cha mẹ, anh chồng cũng ‘lật đật đâm đầu’ chạy theo. Chạy đến nơi thì vợ đã sinh con giữa đường, hai vợ chồng đành dắt díu nhau về nuôi con.
Nhưng chỉ được vài năm, đứa đầu vừa cứng cáp một chút thì cô lại tiếp tục có thai. Lần này cô cũng nằng nặc đòi về nhà. Thấy vợ quá cương quyết, sợ cô lại bỏ về rồi sinh giữa đường nên anh đã cùng vợ về sớm. Hai người lầm lũi đi, dắt theo cả đứa con đầu. Nhưng không hiểu sao cô vẫn sinh giữa đường như lần trước. Có lẽ kiếp nào đó cô đã từng đuổi một thai phụ ra khỏi nhà nên kiếp này phải chịu cái nghiệp như thế.
Đêm đó trời mưa tầm tã, họ phải che lều trú tạm rất vất vả. Người chồng vào rừng kiếm củi và tìm thứ gì để ăn nhưng không may bị rắn độc cắn. Sinh con xong không thấy chồng đâu, cô phải tự cắt nhau, xông hơi cho đứa con rồi ẵm nó trên tay, đợi đến lúc bình minh khi mưa ngớt mới bước ra. Vừa ra khỏi lều đã thấy xác chồng tím tái nằm đó, cô khóc lóc thảm thiết. Nhưng vì một tay bế đứa trẻ mới sinh, một tay dắt đứa con đầu nên cô cũng không chôn cất chồng tử tế được, đành bỏ xác chồng lại giữa rừng. Cô lếch thếch dắt con về nhà vì giữa đường như thế cũng chẳng biết nương tựa vào ai.
Cô dắt con đến một khúc sông. Bình thường ở đây nước chỉ sâm sấp có thể lội bộ qua được, nhưng vì đêm qua mưa lớn nên nước sông dâng lên cao. Cô để đứa con lớn ở lại rồi bồng đứa bé mới sinh lội qua sông. Đến bờ bên kia, cô lót lá đặt nó nằm lên rồi mới lội ngược lại để dắt đứa con lớn. Vừa đến giữa sông, cô quay lại thì thấy con diều hâu đáp xuống gắp đứa bé mới sinh, cô la hét thế nào nó cũng gắp bay đi mất. Cô điếng người như chết đứng. Đứa con bên kia bờ sông đang chờ mẹ quay lại dắt, nghe tiếng mẹ nó tưởng mẹ gọi mình nên bò ra, không may rơi xuống sông rồi bị nước lũ cuốn trôi. Lúc đó cô như hóa điên. Cô chạy đến thành Xá Vệ nhưng về đến nhà chỉ thấy đống đổ nát. Người ta buồn bã kể rằng đêm qua mưa bão quá lớn, căn nhà sập xuống và cha mẹ cô đã bỏ mạng, xác còn nằm dưới đống gạch vụn.
Chẳng biết cô đã tạo nghiệp gì mà phải chịu quả báo thê lương như thế. Không còn một người thân nào, cô phát điên đến độ đi thất thểu ngoài đường than khóc, rồi bất ngờ chạy vào tinh xá. Lúc này Phật đang thuyết pháp. Thấy cô thân thể dơ bẩn, đầu bù tóc rối... mọi người sợ mất trang nghiêm vội ngăn lại không cho vào. Nhưng Phật lại bảo hãy để cô vào.
Lúc cô chạy đến, Phật ôn tồn nói: “Con hãy tỉnh dậy đi”. Thật lạ lùng, ngay tức khắc cô tỉnh táo lại. Đức Phật đã dùng thần thông chữa bệnh cho cô. Người ta mang áo đến cho cô khoác vào tử tế. Khi ấy, Phật mới nói tiếp: “Tất cả chúng sinh đều mất mát những người thân của mình, có người mất một lúc, có người mất dần dần, nhưng rồi ai cũng vậy, chẳng thể giữ được gì mãi mãi. Hoặc là ta mất người mình thương yêu, hoặc người thân yêu phải mất ta, thế gian này đều chia tay nhau, thế gian đều mất mát.”
Lời Phật dạy làm cô chợt bừng tỉnh, ngay đó cô được chứng quả Dự lưu. Mới giây phút trước còn là người điên dại, giây phút sau khi nghe Phật nói bài pháp về sự mất mát đã trở thành một bậc chứng quả Thánh. Cô xin Phật cho được xuất gia.
Sau khi trở thành tỳ kheo, một lần cô giặt giũ y áo rồi đổ nước bẩn đi, nhìn dòng nước thấm xuống đất hoặc chảy ra xa rồi cũng từ từ thấm xuống, cô suy nghiệm rằng tất cả đều biến mất, có người mất sớm, có người mất sau, nhưng rồi mọi điều trên đời đều thay đổi và đều mất mát như vậy. Cô nghiệm mãi về lý vô thường cho đến khi hốt nhiên chứng Thánh quả cao tột.
Khi câu chuyện cuộc đời cô được thuật lại và để xác nhận cô đã chứng A la hán, Đức Phật nói bài kệ: Ai sống một trăm năm/ Không thấy pháp sinh diệt/ Chẳng bằng sống một ngày/ Thấy được pháp sinh diệt. Từ một con người với câu chuyện đời éo le, sau này tỳ kheo Ni Patacara đã trở thành một giáo thọ nổi tiếng, độ được rất nhiều đệ tử. Những tỳ kheo Ni trẻ tuổi đến với bà đều được dạy dỗ chu đáo, nhiều người đã đắc đạo. Bà nổi tiếng vì cuộc đời bi thiết của mình đồng thời cũng nổi tiếng vì tư cách của tỳ kheo Ni A la hán đắc đạo và giáo hoá rất hay.
Đừng coi thường ai
Chúng ta không dám đánh giá con người một cách gay gắt qua những câu chuyện như thé này. Một người tưởng là rất bê bối, biết đâu lại tiềm tàng căn cơ của một bậc Thánh. Bởi vậy Bồ tát Thường Bất Khinh đã nói: “Tôi không dám khinh thường các ngài, vì các ngài rồi sẽ thành Phật”. Câu nói nghe như quá lý tưởng nhưng thật sự rất xác đáng. Với các bạn đạo cùng đi chùa với mình, dù đôi khi họ cũng có tật xấu nào đó nhưng chúng ta đừng khinh thường ai. Biết đâu họ có phẩm chất Thánh tiềm ẩn, biết đâu sẽ có lúc cơ duyên đến khiến cho họ vượt lên thành vĩ nhân.
Như trường hợp của Patacara, người thế gian sẽ trách bà là hư hỏng vì đã say mê một gia nhân trong nhà rồi ăn cắp vàng bỏ trốn, hay chỉ biết chạy theo tiếng gọi tình yêu vị kỷ của mình mà không nghĩ đến danh giá của gia đình hay tâm tình của cha mẹ. Trong cuộc sống, bà cũng là một người ít phước, nghèo khổ, nghiệp rất nặng, khi tai nạn dồn dập đến cùng một lúc thì bà không còn gì để bám víu. Nhưng trong thoáng chốc bất ngờ gặp Phật Pháp, bà đã thay đổi. Sau này, Đức Phật cho biết vì bà đã gieo nhân từ thời Đức Phật Padumuttara (Đức Phật Hoa Sen). Đến kiếp này cơ duyên đó bùng cháy khiến bà trở thành một vị A la hán lỗi lạc và dạy đệ tử rất khéo.
Tha thứ để không tạo nghiệp
Patacara bị một loạt quả báo kỳ lạ: từ giàu trở thành nghèo, sinh con giữa đường, chồng chết, con chết, cha mẹ cũng chết, trong một ngày mất hết tất cả những người thân yêu. Cái nghiệp rất lạ lùng. Sau này trong một truyện Bổn sinh khác, Đức Phật có nói rằng bởi từ một kiếp xa xưa khi chồng bà có vợ khác, vì ghen tuông quá độ, bà đã lén chuốc thuốc độc giết chết con của tình địch và lặp lại ác nghiệp này đến vài lần. Với người mẹ mất con thì nỗi khổ đau là tột cùng. Đến kiếp này lúc quả báo dồn lại, trong một ngày bà phải mất hết những người thân yêu của mình để chịu lại nỗi đau khủng khiếp.
Từ lòng ghen tuông thù hận dẫn đến ác nghiệp rồi phải chịu khổ báo nặng nề. Chúng ta cũng vậy, trong vô lượng kiếp luân hồi ta cũng đã gieo biết bao ác nghiệp từ lòng hận thù của mình. Từ đây, chúng ta hãy gắng thương yêu độ lượng để gặt được quả lành vào những đời sau. Còn nếu trong tâm ta có một chút ích kỷ, ghen tuông, hờn giận, hẹp hòi, chỉ muốn thỏa mãn tự ái và tình cảm riêng của mình, thì chắc chắn ta sẽ nhận lại nhiều nghiệp xấu.
Có người hỏi:
- Thưa thầy, nếu chồng con có vợ bé thì không lẽ con độ lượng để cho ông có vợ bé?
- Kệ, tặng ông cho bà vợ bé luôn, còn mình đi tu chẳng cần. Cứ độ lượng vậy mà đỡ gây nghiệp.
Đời như sương tan và mọi chuyện qua đi vội vàng nên chúng ta đừng đắm chấp để rồi tạo thành những ác nghiệp trong đời mình. Chúng ta hãy bình thản buông xả. Buông hết rồi ta sẽ được Phật Pháp, còn nếu giữ lại quá nhiều ta sẽ mất Phật Pháp. Vậy nên với những điều mà người đời cho là hợp lý, chúng ta đều phải xét lại. Chúng ta chỉ nên làm mọi điều theo Phật Pháp mà thôi.
Ái dục là nguồn gốc khổ đau
Tình yêu đẹp đẽ lãng mạn như là điều không thể thiếu với con người. Thế nhưng trong câu chuyện của bà Patacara thì tình yêu lại là mở đầu cho những chuỗi bất hạnh cùng cực. Nghiệp của bà bắt đầu từ lúc bà yêu một gia nhân trong nhà.
Sẽ có nhiều người không đồng tình:
- Tôi yêu nhưng đâu có bất hạnh?
- Xin hãy đợi đấy, tình yêu nào cũng ẩn chứa một sự bất hạnh về sau.
- Hãy chứng minh cho tôi xem?
- Hai người yêu nhau có ai là Thánh chưa? Chưa. Khi chưa là Thánh thì trong con người còn tham sân si, chấp ý, nói bậy... nên họ sống với nhau có đẹp như một bài thơ suốt đời được không? Họ sẽ không bao giờ nói nặng nhau, không tranh cãi một tiếng, luôn chiều chuộng, nhớ thương nhau, luôn chung thủy, nghĩa tình với nhau suốt đời chứ? Không bao giờ. Chỉ hai người nào hoàn toàn là Thánh thì yêu nhau và sống với nhau mới hạnh phúc. Nhưng tiếc một điều là Thánh thì không có tình yêu vị kỷ.
Trước đây có bài báo từng khẳng định tình dục là quyền của con người, còn thêm một ghi chú nhỏ ở dưới là ‘nhưng phải sử dụng tình dục sao cho có văn hóa’. Trong bài giảng “Bảo vệ thuần phong mỹ tục”, chúng tôi có nói rằng tình dục vừa là tự nhiên mà vừa là tội lỗi. Đây là nghịch lý rất lạ. Ở tuổi mới lớn, các nội tiết tố tiết ra rất mạnh. Các nội tiết tố này đưa lên não tạo ra ý muốn yêu đương. Bản năng bắt đầu trỗi dậy mãnh liệt khiến trai gái đến tuổi này bỗng thấy mình cần phải yêu. Nhưng bản năng cũng là tội lỗi, vì bản năng luôn là bản ngã, là ích kỷ, hơn thua, tham sân si. Vì vậy ông bà ta đã dùng rất nhiều đạo lý để con người sống lý trí và biết kiềm chế bản năng lại. Đây là con đường của Nho giáo đông phương cực kỳ chuẩn xác.
Nhưng ngày hôm nay, trước sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật, trẻ nhỏ đã được tiếp xúc rất sớm với internet. Trước lượng thông tin khổng lồ nhận được từ internet về mọi lĩnh vực, trẻ đã suy nghĩ rằng chúng hiểu chuyện đời hơn cha mẹ nên cha mẹ không còn dạy nổi con cái nữa. Thêm vào đó, trong tiến trình hội nhập văn hoá, lối sống Tây phương trong đó có tự do tình dục đã du nhập vào Việt Nam. Chúng ta tưởng tự do tình dục mới là văn minh, nhưng thực tế đây lại là điều rất sai lầm, bởi điều này sẽ tạo thêm nhiều sự hỗn loạn cho xã hội.
Ngày xưa cả năm ta mới nghe một vụ bắn giết người vô cớ. Còn thời nay báo chí liên tiếp đăng những vụ thảm sát ở các châu lục, hôm nay ở nước này, ngày mai ở nước kia. Việc người ta nổi sân lên rồi bắn xả vào đồng loại không thương tiếc là hệ quả của việc con người lạm dụng tình dục.
Tính dục là vậy, vừa là tự nhiên nhưng cũng vừa là tội lỗi. Ai ca ngợi khía cạnh tự nhiên của tình dục, người đó sẽ tạo thành lối sống hỗn loạn cho xã hội. Ai biết rằng tình dục cũng là tội lỗi, người đó mới có thể mang đạo lý đến khơi gợi lại lý trí của con người, để con người biết sống kiềm chế lại mà chiến thắng bản năng.
Khi còn loạn động, con người thấy ái dục là hạnh phúc, là điều tự nhiên, và ai cũng thấy giống nhau như thế. Chỉ khi tâm đã thanh tịnh, con người mới thấy ái dục là trụy lạc, là nhiễm ô. Nhãn quan bỗng nhiên được lật ngược lại khi tâm ta thay đổi và chỉ những ai đã đi qua giai đoạn này mới có thể hiểu được.
Ví dụ, khi còn là một đứa trẻ trong tuổi mơ mộng nhìn lên mảng tường cũ kỹ bị thấm nước tạo thành những vệt loang lổ, ta sẽ tưởng tượng ra điều gì? Đây là nàng tiên, kia là con cọp, ở đó là con ngựa, một cô gái, một hoàng tử,... là bao câu chuyện thần tiên cổ tích. Nhưng đến khi đã lớn thì nhìn mảng tường ố ta thấy đó là gì? Là điều gì đó dơ bẩn, không đẹp mắt, cần phải được sơn sửa lại. Nhãn quan đã thay đổi theo tâm thức là như vậy.
Ở mỗi mức độ trí tuệ khác nhau chúng ta sẽ nhìn cuộc đời theo cách khác nhau và ta sẽ dần hiểu ra những điều trước đây ta không hiểu hoặc đã tin lầm... Ví dụ bây giờ ta nói với mọi người rằng tình dục cũng có bản chất của tội lỗi, những người bình thường sẽ không ai tin. Họ sẽ nói rằng: “Không, tình dục là tự nhiên”. Nhưng đến lúc nào đó, khi họ biết tu hành, tu có chiều sâu, đạt được kết quả nhất định, họ mới thấy được rõ ràng tình dục chính là tội lỗi. Nhưng dù sao đây vẫn là điều chúng ta phải nói ra sớm để cảnh tỉnh họ, đừng để con người quá đau khổ rồi mới nhận ra thì đã muộn màng. “Những lạc thú của trần gian mà mọi người tưởng là vui, thật ra đều có mặt trái của tội lỗi” – Chúng ta hãy giữ gìn và cố gắng truyền bá thông điệp này.
Hai đỉnh cao văn minh của nhân loại
Chi tiết Patacara từng phát nguyện tu hành vào thời Đức Phật Padumuttara đã mở ra vũ trụ quan cho chúng ta.
Theo khoa học, loài người xuất hiện cách đây chưa đến một triệu năm và sống sơ khai hoang dã từ việc tìm cây trái và săn bắt thú. Khoảng hai trăm năm trở lại đây, khi cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật xuất hiện thì loài người bắt đầu tiến bộ nhanh hơn. Ngày nay, con người đã tiến bộ cực kỳ nhanh theo từng ngày, thậm chí là từng giờ. Mỗi một giờ trôi qua, trong các phòng thí nghiệm rải rác trên khắp thế giới lại có một phát minh mới ra đời. Ví dụ, hôm nay chúng ta vừa mua được chiếc điện thoại di động ưng ý thì hôm sau đã có model mới. Thế giới cứ thay đổi liên tục như thế và loài người đang tiến bộ rất nhanh từng ngày từng giờ.
Vậy nếu quay ngược trở lại hai mươi nghìn năm xưa của tỳ kheo Sappadàsa, thậm chí năm trăm nghìn năm xưa của một vị Phật nào đó, lúc đó con người ra sao? Chúng ta sẽ hình dung rằng nhân loại còn sơ khai hoang dã, không có chút văn minh nào. Nhưng nhận định này lại là một hiểu lầm rất lớn của nhân loại.
Có một sự thật rất lạ là lịch sử loài người tiến theo hai chiều ngược nhau. Đi ngược về quá khứ xa xưa, chúng ta sẽ thấy loài người vào thời đó cực kỳ văn minh và nền văn minh đó khác với chúng ta bây giờ. Vì ngày hôm nay nó đã tàn lụi nên ta hiểu lầm rằng đó là thời kỳ hoang dã.
Tại sao chúng ta biết điều đó? Vì khi tham khảo nền văn minh của một số quốc gia, ta thấy rằng có những kỹ thuật người xưa đã phát hiện ra nhưng người thời nay vẫn không hiểu được.
Chẳng hạn như y học. Năm nghìn năm trước người xưa đã tìm ra kỹ thuật châm cứu huyệt đạo chữa bệnh. Trong khi đó, các nhà khoa học hiện đại dùng kỹ thuật y khoa tiên tiến để giải phẫu một miếng thịt xem huyệt đó ra sao thì không thấy gì, nhưng nếu ai điểm vào đúng huyệt đó lại gây tử vong. Bí mật này được người xưa phát hiện từ mấy nghìn năm trước, khi tìm được cả một hệ thống huyệt kết nối với nhau, huyệt này nối qua huyệt kia, đi theo từng tuyến từng đường rõ ràng, không phải vô tình hay vô cớ. Vậy mà người thời nay vẫn không hiểu được.
Hoặc thời xưa người thầy thuốc có thể đặt tay mình nơi cổ tay người bệnh để bắt mạch xem bệnh, thậm chí xem cả cuộc đời và vận mệnh của người bệnh. Khoa thuật từ nghìn xưa để lại ngày hôm nay vẫn làm chúng ta ngạc nhiên, dù ta không biết rõ nguồn gốc từ đâu.
Võ thuật cũng thế. Ngày hôm nay, kỷ lục nhảy cao nhất thế giới là 2,3 m và vận động viên phải lấy đà từ đằng xa, nhảy qua 2,3 m rồi rơi xuống sàn rất nặng nề. Nhưng người xưa có phương pháp tập luyện nào đó, chỉ cần búng chân là đã nhảy lên nóc nhà cao tám thước. Ngày nay vẫn còn những người có khả năng này dù họ không được quyền đi thi. Nhiều người còn phất tay đánh chưởng từ xa. Những môn phi thân, đánh chưởng vẫn tồn tại, dù cách tập luyện đã khác so với phương pháp từ nghìn xưa để lại.
Người phụ nữ thể trạng luôn yếu, dù cho thời xưa họ lao động nhiều hơn, khỏe hơn phụ nữ thời nay, nhưng nhìn chung vẫn yếu hơn người nam. Chính vì vậy, tổ tiên ta có một môn võ thuật dành cho người nữ. Luyện môn võ này, người phụ nữ vẫn có thể nhảy qua nóc nhà, đánh chưởng, múa gươm và đánh cả ngày không biết mệt. Thế nên trong giai đoạn Hai Bà Trưng đứng lên khởi nghĩa, rất nhiều nữ tướng đã xuất hiện. Chỉ tiếc rằng môn võ này về sau cũng dần thất truyền.
Hoặc kiến trúc của kim tự tháp đến bây giờ vẫn khiến thế giới nể phục bởi công thức tính toán, kỹ thuật xây dựng, sự sắp xếp bố trí quá thông minh từ sáu bảy nghìn năm trước. Vậy họ được học từ đâu, từ điều gì xa xưa? Rõ ràng người xưa đã khám phá ra những điều mà ngày nay chúng ta không hiểu được, chứng tỏ tổ tiên của loài người đã thủ đắc được một trí tuệ rất lạ lùng.
Trong kinh Phật từng nói rằng, trước đây có những vị Phật xa xưa có khi ở cõi này, có khi ở những cõi khác,... đó là sự thật. Nếu xét theo khoa học, ta sẽ rất nghi ngờ vì từ nghìn xưa không có văn minh, chỉ có con người sơ khai thì làm sao xuất hiện những triết gia và những Đức Phật đầy trí tuệ? Nhưng nếu nghiên cứu lại những nền văn minh trên thế giới, chúng ta sẽ thấy rằng nhân loại đã đi theo hai chiều văn minh ngược nhau. Một chiều văn minh ở đỉnh cao từ lịch sử xa xưa, và một chiều văn minh ở đỉnh cao trong tương lai sắp đến. Trong tương lai con người có thể chế tạo được những đĩa bay đi vào vũ trụ và chúng ta sẽ có những điều lạ lùng hơn, đó là nền văn minh của khoa học kỹ thuật. Còn nền văn minh của tâm linh xa xưa thì phải truy ngược vào quá khứ mới tìm thấy. Trong kinh Phật kể về những vị Phật quá khứ và đó không phải là lời nói dối mà là một sự thật khách quan của vũ trụ.
Người điên rất nặng nghiệp
Người điên là người có nghiệp rất nặng vì não bộ đã bị phá hỏng. Những tế bào và những mô não bị trục trặc khiến mọi suy tư, tư duy, quyết định, phán đoán, đánh giá của họ đều bị sai lệch. Ví dụ nhìn một người đẹp họ vẫn thấy xấu, đáng lẽ phải rẽ bên phải thì họ lại rẽ bên trái, đáng lẽ phải mặc quần áo thì họ lại trần truồng...
Nếu nói theo nghiệp thì người điên không còn tự chuyển được nghiệp của mình nữa. Bị những căn bệnh khác thì ta còn có thể làm phước bù lại được. Ví dụ, người bị tai nạn phải cưa mất một chân, nếu anh ta kiên nhẫn dùng tài vật để làm các công đức đắp đường bắc cầu cho mọi người qua lại thì mấy năm sau bỗng nhiên sẽ được tiếp cận với một kỹ thuật làm chân giả. Nhờ đó, anh có thể đi lại gần như tự nhiên, có thể điều khiển bằng ý nghĩ, thậm chí có thể chạy đua để giành giải trong cuộc thi cho người khuyết tật...
Hoặc một người khiếm thị nếu kiên trì cúng dường ánh sáng, thắp sáng những nơi tăm tối thì cũng được cái phước tiếp cận được một kỹ thuật làm võng mạc giả hoặc mắt giả. Nhờ vậy mà tín hiệu hình ảnh bên ngoài được đưa vào trong não và bắt đầu họ thấy lờ mờ trở lại. Dù không nhìn rõ từng nét như xưa nhưng cũng thấy đây là con đường đi, kia là cái sân, bên đây có năm người đứng, bên kia có hai người ngồi... và đời họ cũng đỡ vất vả hơn rất nhiều.
Nghĩa là, chúng ta có thể bị nhiều nỗi khổ trên đời nhưng nếu ta biết đạo lý, có nỗ lực tạo phước thì đều có thể chuyển nghiệp. Chỉ riêng bệnh điên là hết cách, bởi vì người điên không còn biết đạo lý nên không thể làm gì để thay đổi được cái nghiệp của mình. Người điên cực kỳ nặng nghiệp. Não bị tổn thương một chút, hơi bất bình thường một chút, nếu gặp Phật Pháp và biết tự mình sám hối thì chúng ta có thể hồi phục lại. Còn khi đã điên thì bộ não xem như đã vỡ hẳn, nghiệp rất nặng. Chúng ta thương họ thì cũng chỉ làm phước giúp họ chuyển nghiệp được phần nào đó, còn tự họ không còn khả năng để tự làm phước chuyển nghiệp. Hiểu điều này, trong gia đình nào có người điên thì người thân phải làm phước rất nhiều để hồi hướng cho thân nhân của mình. Nếu thân nhân làm quá nhiều việc phúc thì có thể nhờ cái phúc quá lớn đó, người bệnh điên sẽ có duyên may phục hồi được não bộ.
Trường hợp bộ não được phục hồi trong phút chốc như bà Patacara là trường hợp nghìn năm có một, vì Phật đã dùng thần lực để cứu Patacara. Thông thường, Phật ít dùng thần thông. Nhưng trong trường hợp này bà đã quá đau khổ nên Phật đã dùng đến thần lực chữa trị cho bà. Phật chỉ nhẹ nhàng nói: “Con hãy tỉnh dậy”, ngay lập tức bà khỏi bệnh liền. Thật là phi thường.
Chúng sinh đều mất nhau
Qua cuộc đời của bà Patacara và câu nói của Phật: “Nước mắt chúng sinh còn nhiều hơn nước biển cả”, chúng ta thấy quả thật cuộc đời luôn ngập tràn nỗi đau khổ. Bà Patacara đã chịu dồn dập nhiều mất mát trong cùng một lúc nên bà đau khổ đến cùng tột. Còn chúng ta thì cũng khổ như thế mà không hay. Vì nỗi khổ được chia ra trong thời gian rất dài, hôm nay cha mình chết, lúc khác mẹ mình chết, lúc khác nữa anh mình, con mình chết... nên ta cảm giác như mình còn chịu đựng được. Còn bà Patacara phải chịu nỗi đau mất tất cả người thân trong cùng một ngày đến nỗi hoảng hốt điên loạn.
Đức Phật đã nói với bà: “Này con, Patàcàrà, tất cả mọi chúng sinh trên đời này đều mất nhau”. Chúng sinh đều mất nhau, nhưng có người mất cùng lúc, có người mất dần dần, người mất trước, người mất sau... nhưng rồi ai cũng vậy, chẳng thể giữ được gì mãi mãi. Hoặc là ta mất người mình thương yêu, hoặc người thân yêu phải mất ta. Tất cả chúng ta đều đau khổ và đời đầy nước mắt. Quả thật, nước mắt chúng sinh nhiều hơn biển cả.
Qua câu chuyện này, chúng ta càng thấm thía lời Phật dạy và hiểu rằng bản chất cuộc đời là như thế, đôi khi cũng có niềm vui nhưng đều tạm bợ. Từ đây ta cố gắng tinh chuyên tu hành để tìm một hạnh phúc chân thật bền vững cho mình và cho tất cả chúng sinh.
Tỳ kheo ni Kisa Gotami
(114) Ai sống một trăm năm
Không thấy câu bất tử
Tốt hơn sống một ngày
Thấy được câu bất tử.
Bài kệ xuất phát từ câu chuyện tích cũng nổi tiếng tương tự như câu chuyện trên.
Kisa Gotami là một phụ nữ nghèo khổ nhưng lại được người con trai của một gia đình giàu sang thương yêu. Thấy bà có nhan sắc, gia đình bên kia cũng miễn cưỡng cưới bà cho con trai họ. Vì là con nhà nghèo, không có của hồi môn nên bà luôn bị khinh thường dè bỉu trong khi những người con dâu khác xuất thân khá giả thì được trọng thị, chiều chuộng. Tâm lý này rất phàm tục và muôn đời cứ như vậy.
Không lâu sau bà sinh được một đứa bé trai. Vì đáp ứng mong mỏi có được cháu trai nối dõi tông đường nên từ lúc đó bà mới được gia đình chồng thương yêu. Ngoài tình mẫu tử, đứa con chính là chỗ dựa cho giá trị của bà trong gia đình chồng nên bà càng thương nó bội phần.
Nhưng – lại chữ nhưng đáng ghét này – đứa bé không may nhuốm bệnh rồi mất sớm. Bà cực kỳ đau khổ vì mất con cũng đồng nghĩa là giá trị của bà trong nhà cũng mất. Có người khuyên bà đến gặp Đức Phật. Bà tất tả bế đứa trẻ vào tinh xá, quỳ xuống than khóc:
- Xin Phật hãy cứu đứa con vừa chết của con!
Đức Phật đã hiểu hết sự tình, Người nhẹ nhàng kêu bà để con lại và đi tìm một nắm hạt cải từ một gia đình mà chưa có người chết đem về để Phật làm thuốc cứu đứa bé.
Bà đặt xác con lại rồi lập tức chạy đi. Ngày xưa nhà cửa không san sát như bây giờ, dù ở trong phố mà nhiều khi nhà cũng thưa thớt. Bà không màng ăn uống, chạy đến lả người cho kịp để cứu con. Đến nhà nào bà cũng hớt hải hỏi: “Nhà này đã từng có ai chết chưa?”. Nhưng đến đâu cũng nhận được câu trả lời:
- Năm ngoái cha tôi vừa chết.
- Đầy tớ của tôi vừa mới bị xe ngựa cán.
- Mẹ tôi vừa qua đời...
Chạy đến chiều, bà chợt nhận ra một điều là tất cả mọi người đều phải chết, không chết trước thì chết sau. Có người nuôi đứa con được đến năm tuổi là nó chết, có người già đến chín mươi tuổi mới chết. Người ta chết ở mọi lứa tuổi và ai cũng như vậy cả. Bà bình tâm lại, hiểu rằng ai cũng chết nên đã xin xác con về.
Bà được nghe Phật thuyết pháp khi quay lại tinh xá. Đức Phật dạy rằng sống chết là sự thật hiển nhiên ai cũng phải đón nhận và đừng buồn vì điều đó. Ngay lúc được nghe Phật thuyết pháp bà chứng quả Dự lưu. Khi ấy đối với gia đình chồng, bà không còn đường trở về, mà giáo lý của Phật thì mở ra một con đường thênh thang diệu kỳ. Bà xin Phật được ở lại xuất gia tu hành.
Một lần nhìn ngọn lửa lay lắt trong đêm, bà thấy sao nó thật mong manh. Gió thổi cũng tắt, lỡ bị ngã đổ một chút cũng tắt. Bà suy nghiệm rằng những thứ mà người ta thấy nó sáng, thấy nó hay, thấy nó quý, sự thật đều mong manh, không tắt sớm cũng tắt sau, không chết trước cũng chết sau. Ngay khoảnh khắc đó, bà nhiếp tâm vào thiền định sâu dần rồi chứng Thánh quả A la hán. Từ sự kiện này mà bà được nghe Đức Phật thuyết bài Niết bàn bất tử, rồi Phật nói bài kệ: Ai sống một trăm năm/ Không thấy câu bất tử/ Tốt hơn sống một ngày/ Thấy được câu bất tử.
Trong “Trưởng lão Ni kệ”, người kết tập kinh điển đã ghi chép nhầm tên của hai tỳ kheo Ni trong hai tích truyện trên. Bài kệ liên quan đến vị tỳ kheo Ni này lại được chép vào trong cuộc đời của vị tỳ kheo Ni kia. Dù hoàn cảnh hơi giống nhau nhưng sự thật họ là hai người khác nhau.
Đừng để mất quá nhiều thời gian mới chịu thực hành theo đạo lý
Trong tích truyện này, chúng ta thấy Đức Phật thay vì nói ngay cho bà nghe về vô thường và sinh tử là điều hiển nhiên, thì Người lại buộc bà phải tự nghiệm ra trong suốt một ngày vất vả. Tự bà phải đi khắp nơi rồi hiểu ra rằng ai cũng phải chết, nơi nào cũng có người chết, bà phải thấm đến độ không còn than trách vì mất đi đứa con nữa. Bởi thông thường khi mất đứa con thì nỗi đau khổ là tột cùng, khó lời nào có thể giãi bày được.
Trong tập truyện “Góp nhặt cát đá”, bác Hai Như Sanh có viết câu chuyện về người phụ nữ góa chồng. Trong tang lễ người chồng, thấy bà khóc lóc thảm thiết, nhiều huynh đệ đã trách bà sao biết tu hành rồi mà vẫn còn yếu đuối ủy mị. Bác Hai Như Sanh phải lên tiếng: hãy để cho bà khóc nhiều hơn chút nữa vì than khóc cũng giải tỏa bớt stress, cũng là phản ứng bình thường của con người trước chuyện buồn khổ; sau này người ta bình tâm lại tu hành thì sẽ hiểu ra, còn trước mắt cứ để họ khóc vì trước nỗi khổ quá lớn, nhất là mất đi một người thân yêu thì mọi lời giãi bày phân tích đều là vô ích.
Việc Đức Phật không dùng lời an ủi mà buộc bà phải tất tả chạy ngược xuôi khắp nơi để tự chiêm nghiệm về cái chết trên đời này, trong đạo gọi là phương tiện thiện xảo. Điều này cho ta một vài ý nghĩa rất hay.
Ví dụ khi chúng ta đến chùa nghe vị thầy nói: “Đừng ích kỷ nghe con, nếu ích kỷ thì sau này đời con khổ lắm à”. Câu nói của vị thầy hoàn toàn đúng, rất lợi ích và lúc nghe ta cũng hiểu sơ sơ, nhưng rồi ta không thực hành. Rời chùa về nhà, sống với gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, với đất nước, với nhân loại... ta vẫn chỉ biết lo cho mình, thậm chí đến khi lập gia đình ta vẫn thấy sở thích của mình quan trọng hơn hạnh phúc của người thân. Ta cứ sống ích kỷ như thế đến ngày bị xã hội ruồng bỏ chê trách, tài sản danh vọng uy tín và người thân yêu cũng quay lưng. Lúc đó ta mới sực nhớ là hai mươi năm trước, khi đến chùa vị thầy đã khuyên ta rằng nếu ích kỷ thì đời mình chỉ đầy đau khổ. Vậy mà ta không thực hành, mãi đến khi trải qua hai mươi năm vất vả, ta mới hiểu được lời khuyên năm xưa và nguyện lòng từ nay cho đến cuối phần đời còn lại sẽ sống vị tha. Nhưng lúc đó ta cũng chẳng còn phước nhiều để có thể giúp đời giúp người, bởi đã hưởng hết cái phước của mình trong suốt hai mươi năm về trước.
Với Kisa Gotami, bà đã phải lao động trong một ngày để hiểu được rằng ai rồi cũng chết, tất cả rồi sẽ mất nhau. Chỉ sau một ngày bà đã hiểu sự thật này và phát tâm tu hành. Còn chúng ta, nhiều khi để hiểu được một đạo lý, ta phải trải qua đến hai mươi năm. Cho đến khi đã mất hết tất cả, khi cuộc đời đã dồn mình xuống vực thẳm, ta mới nhận ra nếu sống ích kỷ thì đời mình chỉ còn đau khổ mà thôi.
Có những con người không thể hiểu được đạo lý bằng lời dạy ân cần nhẹ nhàng mà phải đi qua những giai đoạn thăng trầm, khốn đốn, đau đớn mới nhận ra đâu là lẽ phải. Lúc nhận ra thì đã phải trả giá quá đắt, trả bằng cả cuộc đời mình rồi mới làm lại từ đầu, và cũng không có nhiều để làm lại.
Giống như khi căn nhà đã sập tan nát hết, ta mới nhớ lời dặn khi xưa của một người bạn là muốn xây căn nhà đẹp phải củng cố phần móng cho thật chắc, nhưng vì không nghe nên ta đã vội vã xây. Đến khi ngôi nhà chỉ còn là đống gạch vụn nát tươm, ta mới hiểu rằng bạn ta đã khuyên rất đúng. Nhưng lúc hiểu ra cũng là lúc không còn gì để làm lại – không còn người phụ giúp, không còn tiền mua vật liệu mà chỉ còn đống gạch đổ nát cho mình nhặt lại.
Cũng vậy, khi phải trải qua hai mươi năm ta mới hiểu rằng sống ích kỷ đời mình sẽ đau khổ thì lúc đó ta chẳng còn gì nhiều để sống vị tha. Vì vậy, hãy cố gắng hiểu và thực hành theo ngay lần đầu tiên được chỉ dạy.
Ví dụ, khi được dạy rằng mọi chuyện trên đời đều có luật nhân quả chi phối chặt chẽ nên đừng làm điều gì gây đau khổ mà hãy luôn đem niềm vui đến cho đời... chúng ta hãy hiểu và thực hành ngay, đừng để qua ba mươi năm mới muộn màng nhận ra được điều đó.
Hoặc khi ta nghe đạo lý ‘hãy thương yêu nhau đừng ghét bỏ ai’, thì ngay từ bây giờ ta hãy rà soát trong tâm trí mình xem bao nhiêu năm qua mình đã ghét bỏ, hiềm hận, giận hờn ai. Ta phải quyết tâm dẹp bỏ, nguyện lòng chỉ sống với lòng thương yêu. Đừng để trải qua ba mươi năm rồi mới hiểu rằng sống mà còn ghét bỏ con người thì chỉ là đau khổ và vô ích.
Đức Phật đã nói rằng thế gian là vô thường nên hãy đi tìm đạo lý giải thoát, chúng ta cũng đừng để cho đến khi đã đau khổ cùng cực rồi mới biết thế gian là vô thường, mới bắt chân ngồi thiền tĩnh tâm. Ngay từ bây giờ, ta hãy bắt đầu tu hành, thấy hơi thở ra vào trong cái thân vô thường này. Có như vậy, ta mới đỡ mất mát nhiều, đỡ phải đi qua kinh nghiệm đau thương. Còn nếu được nghe một đạo lý cao đẹp mà ta đợi đi qua ba, bốn mươi năm, trải nghiệm không biết bao nhiêu cay đắng mới chấp nhận rồi bắt đầu thực hành thì đã mất quá nhiều thời gian, mất cả tài sản, uy tín, sức khỏe, đôi khi mất cả cuộc đời mình. Chi bằng từ bây giờ hãy thực hành ngay.
Tùy vào thiện căn của chúng sinh mà dạy dỗ
Căn cơ của chúng sinh là điều vô cùng quan trọng. Mục tiêu của một bậc đạo sư hay một vị thầy dạy đạo là giúp chúng sinh tự thấy được cái sai của mình. Vị thầy nào cũng muốn đệ tử phải thấy được lỗi mình, nhưng điều đó còn tùy thuộc vào căn cơ của chúng sinh.
Với người có thiện căn thì chỉ cần nói lời ôn tồn là họ đã nhận ra lỗi của mình. “Này con, đừng hờn giận như vậy nhé” - người đệ tử nghe thầy nói là hiểu ra cái sai của mình liền bỏ tâm hờn giận. Đó là người thiện căn.
Nhưng cũng có những người bướng bỉnh, phải bị trách phạt nghiêm khắc: “Con không được giữ thái độ này, bằng không thầy sẽ phạt đòn” mới bắt đầu sợ. Nhưng người như vậy vẫn còn nhu thuận một chút.
Tệ hơn là người không bao giờ biết lỗi dù có được răn nhắc hay rầy la. Nghe thầy mình nói: “Con không được xấu, không được hẹp hòi như vậy” thì cười cười nhưng rồi vẫn cứ sống một đời bất lương gian dối. Có những con người như thế, lời nói không đáng sợ với họ. Đó là lý do mà trên đời cần có nhà tù và hình phạt để những người “cứng đầu” phải biết nhận lỗi. Nhưng đôi khi luật pháp thế gian vẫn chưa đủ để họ trả hết tội nên cần thêm Diêm Vương, địa ngục để xử tiếp, cho đến khi tâm họ mềm, họ chịu nhận lỗi, họ chịu đón nhận đạo lý mới thôi.
Khả năng biết được cái sai của mình nhanh hay chậm đánh giá chúng ta có trí tuệ và thiện căn hay không. Ai biết lỗi rất nhanh, nghe nói qua loáng thoáng đã biết lỗi mình, đó là người rất có thiện căn. Còn người nào ngồi suy nghĩ cả đời vẫn không thấy mình có lỗi gì: “Từ nhỏ đến lớn tôi chẳng có lỗi gì,...” thì thuộc hạng hạ căn, rất khó tu, phải đợi rơi vào địa ngục rồi mới chịu thấy lỗi.
Hiểu điều này, chúng ta hãy cầu nguyện xin Phật gia hộ để có được trí tuệ thấy lỗi mình:
Cúi đầu lạy Đấng Từ Tôn
Độ con sáng suốt tâm hồn nở hoa
Để con mau chóng nhìn ra
Lỗi lầm từ lúc mới vừa phát sinh
Thế gian tăm tối vô minh
Chỉ vì không thấy lỗi mình mà thôi.
Phương tiện Phật dùng đã gợi ý cho ta những cách để giáo dục người sau. Có khi ta chỉ cần nói ít để họ tự ngẫm rồi nhận ra lỗi; có khi ta phải nói nhiều mới giúp họ thấm thía nhận lỗi; nhưng cũng có lúc ta đành yên lặng chờ đợi đến ba mươi năm sau họ mới hiểu họ đã sai thế nào. Khi ta nói ba mươi năm tức là lòng ta không ruồng bỏ mà vẫn chờ đợi ngày nào đó họ sẽ thấy lỗi quay về và ta sẽ yêu thương họ như chưa có chuyện gì xảy ra. Vì đã theo Phật nên lúc nào lòng mình cũng rộng lượng, tha thứ, chờ đợi... chỉ mong mọi người thấy lỗi để tu và đừng gây tổn hại cho nhau. Ngoài ra, chúng ta cũng có thể nhờ người thứ ba đến góp ý, hoặc cầu Phật gia hộ cho người phạm lỗi hồi tâm chuyển ý... Có rất nhiều cách để giúp cho một người thấy lỗi, nhận lỗi và vượt qua lầm lỗi.
Một vị thầy giỏi là người có thể tuỳ căn cơ chúng sinh mà có cách dạy dỗ thích hợp, giúp chúng sinh đó biết nhận lỗi và sửa lỗi. Để trở thành một vị thầy như vậy, điều quan trọng là vị thầy không được ích kỷ, không được háo danh. Vị đó chỉ có một mục tiêu duy nhất là làm sao cho các học trò của mình giỏi lên, và phải giỏi hơn mình. Khi đó, vị ấy mới có thể khéo léo dùng nhiều phương tiện mà dạy dỗ đệ tử. Đức Phật với lòng từ bi vô hạn đã dùng vô số phương tiện thiện xảo dạy dỗ đệ tử mà ngày hôm nay nguồn giáo pháp chân chính mới được lưu truyền và chúng sinh mới nhận được nguồn lợi lạc vô biên.
Tình đạo vượt hơn tình cảm thế gian
(115) Ai sống một trăm năm
Không thấy pháp tối thượng
Tốt hơn sống một ngày
Thấy được pháp tối thượng.
Có một cư sĩ già sau khi chồng chết đã chia hết gia tài cho các con: đứa này được miếng đất này, đứa kia được căn nhà kia, đứa nọ được số vàng nọ... Không ngờ sau khi nhận được gia tài, biết mẹ không còn giữ tài sản gì, chúng đều trở mặt và quay lưng với bà. Vì buồn bã, bà đã đi tu. Sau khi xuất gia bà cũng tu hành rất tinh tấn nên được Phật khen bằng bài kệ trên, ngụ ý rằng sống cả trăm năm mà không biết được pháp tối thượng nhưng lúc già biết được Phật Pháp, biết được pháp tối thượng này cũng là điều rất đáng quý. Câu chuyện tích rất đơn giản như thế.
Chúng ta thấy tình người là mong manh và hay bị tác động bởi vật chất. Khi sang giàu thì lời nói của mình được lắng nghe, khi nghèo hèn thì dù nói hay cách mấy cũng chẳng ai đoái hoài. Thường là như vậy. Còn trường hợp mà dù ta nghèo, xấu, ốm... nhưng vẫn có người chịu nghe ta thì chỉ bởi vì những người đó quá bao dung, quá tốt, quá tuyệt vời.
Tình đời luôn bạc bẽo, tình đạo lại bền lâu, cao thượng và không phụ thuộc vào tiền bạc vật chất. Con người sống trong tình đời, sống với nhau vì tiền bạc vật chất và cũng quay lưng với nhau bởi tiền bạc vật chất. Còn chúng ta vì có đạo lý Phật dạy nên dù không có tiền bạc vật chất để cho nhau nhưng ta vẫn thương yêu, lắng nghe và chia sẻ với nhau. Tình đạo luôn đẹp ngời là vì lẽ đó.
Tình đạo như nguồn suối dịu êm
Chúng con như máu chảy ruột mềm
Vì có bậc Thầy vô thượng giác
Dõi trông dìu dắt khỏi bóng đêm
Gặp gỡ nhau rồi tay nắm tay
Mong ước cùng nhau đến một ngày
Thoát khỏi si mê và chấp ngã
Bầu trời giác ngộ tung cánh bay...











