Ông “một áo” và cuộc đấu tranh nội tâm
(116) Hãy mau làm điều lành
Để tâm không nghĩ ác
Ai chậm làm điều lành
Tâm sẽ nghĩ điều ác.
Bài kệ Pháp Cú được xuất phát từ truyện tích như sau.
Có một người đàn ông nghèo đến nỗi chỉ sở hữu duy nhất một manh áo rách, cũ rích và vá chằng chịt nên thường được mọi người gọi là “ông một áo”. Hễ thấy áo của ông phơi ngoài sân thì người ta hiểu rằng ở trong nhà ông đang phải co ro không có gì mặc, tối đến không thấy ai mới bò ra sân lấy áo. Chính vì lâu lâu mới giặt một lần nên trước ngày ông giặt mọi người không ai dám đến gần.
Nói là tấm áo nhưng thực sự chiếc áo của ông chỉ là miếng vải vuông được cột quấn lại. Y phục của người Ấn Độ thời xưa đã chậm tiến hơn so với y phục của Trung Hoa và Âu châu. Tại Trung Hoa hay Âu châu thời xưa, người ta đã biết cắt may vải cho phù hợp với vóc dáng con người, có ống tay ống chân đàng hoàng. Trong khi đó ở Ấn Độ, kỹ thuật về y phục chưa tiến bộ nhiều nên họ chỉ để miếng vải vuông rồi tìm cách quấn cột lại cho khỏi bung ra. Hình ảnh các sư Nam tông đắp y quanh cơ thể cũng phản ánh y phục của người Ấn Độ xưa như thế.
Một hôm nghe nói có Đức Phật xuất hiện và thuyết pháp với đông đảo đồ chúng khiến cho ai nấy đều được an lạc hạnh phúc... ông một áo hơi tò mò. Sau đó, ông lại được biết Phật sẽ giảng pháp suốt đêm và vua Ba Tư Nặc cũng đến nghe nên càng thêm vui thích và háo hức. Ngày xưa giữa dân và vua có khoảng cách rất lớn. Vua ở trong cung điện bận rộn việc triều chính, đi đâu cũng có cận vệ theo hầu trước sau, bảo vệ rất nghiêm ngặt nên người dân hiếm khi được gặp vua. Chỉ khi ở trong hội chúng của Phật thì người dân mới được tận mắt trông thấy đức vua của họ. Khi ấy vua cũng trở nên bình dân, hiền lành, không có sự ngăn cách lớn. Đến với cửa Phật, mọi người như được xích gần lại bên nhau, bình đẳng với nhau. Bởi vậy mới có câu:
Mỗi người mỗi nước mỗi non
Bước vào cửa Phật thành con một nhà.
Từ thời Đức Phật, vua chúa trước khi bước vào tinh xá đều phải để gươm, vương phục, mũ mão ngoài cổng, thậm chí có những vị vua còn cởi giày và đi chân trần. Vua Ba Tư Nặc cũng thế, lòng vua rất tôn kính Đức Phật. Đêm đó, vua cũng đến nghe pháp.
Vào thời đó, Phật thường thuyết pháp cả đêm nhưng kinh điển không ghi chép lại hết được. Nghe nói có vua đến, ông một áo cũng lật đật tìm tới, và dĩ nhiên cũng chỉ mặc chiếc áo duy nhất của mình. Bước vào tinh xá, ông thấy Tăng chúng rất trang nghiêm, còn mọi người thì đang lũ lượt kéo đến rất đông. Thấy vua ngồi gần Đức Phật, ông cũng chen lên ngồi gần đó để được nhìn vua. Thì ra mục đích của ông là ngắm vua chứ ông cũng không biết Đức Phật là ai cả.
Thế nhưng từ khi Phật bắt đầu thuyết pháp, ông liền bị cuốn hút bởi dung mạo phi phàm và lời nói của Người. Giọng của Đức Phật là giọng từ thành Ca Tỳ La Vệ, tuy hơi khác một chút nhưng cũng gần giống giọng ở kinh đô Xá Vệ nên mọi người vẫn nghe hiểu được. Và Phật có một giọng đặc biệt gọi là phạm âm, tức là giọng trầm ấm, từ ái, dễ nghe. Hội chúng dù lớn cách mấy, thính chúng ngồi xa cách mấy, thì vẫn nghe như Người nói bên tai mình, thật ngân vang, rõ ràng. Đây là tính chất đặc biệt của một Đức Phật.
Chính bởi hai lý do này mà khi Phật vừa cất lời, ‘ông một áo’ lập tức bị cuốn hút theo. Cảm xúc đầu tiên là trong ông dâng trào lòng tôn kính Phật thiết tha. Rồi dần dần, khi nghe Phật nói về nhân quả, về đạo đức, và sự giải thoát, ông khao khát muốn dâng cúng Phật thứ gì đó. Dù ngồi nghe từng lời của Phật có khi hiểu, có khi không, nhưng lòng tôn kính trong ông thì cứ dâng trào, ý muốn cúng dường càng thôi thúc. Nhưng ông có gì? Chỉ có mỗi manh áo. Nếu cởi áo ra thì ông vẫn còn chiếc khố nhỏ ở bên trong, ông phân vân đấu tranh giữa ý muốn cúng dường manh áo của mình cho Đức Phật hay là giữ nó lại – thứ tài sản duy nhất của mình.
Giằng co cả đêm, đến sáng, ông đã quyết định. Ông nhẹ nhàng cởi manh áo ra, xếp lại. Đến chỗ Đức Phật, ông đặt manh áo xuống rồi đảnh lễ với ý dâng cúng. Thay vì nói: “Con xin cúng dường Thế Tôn” thì ông lại la lên: “Ta đã chiến thắng, ta đã chiến thắng!”. Trừ Đức Phật ra không ai hiểu tại sao ông lại hét lên như thế. Cả đêm, ông phân vân “Cúng hay không cúng, cúng hay không cúng...”, cho đến sáng thì mới quyết định cởi tấm áo ra cúng dường. Nhiều người ngạc nhiên không biết tại sao ông chạy lên cúng Phật mà lại la lên “Ta đã chiến thắng” như vậy. Ông “đánh ai” mà chiến thắng? Khi ông chạy xuống thì chỉ còn lại cái khố nhỏ xíu.
Cả vua Ba Tư Nặc cũng ngạc nhiên hỏi: “Có chuyện gì vậy?”. Không muốn làm động chúng, vua bèn cho lính đến gặp ông tìm hiểu. Lính bước đến ngăn ông lại: “Tại sao lên dâng cúng Thế Tôn mà ông lại nói rằng đã chiến thắng, như thế nghĩa là sao?”. Lúc này, ông mới trình bày: “Thưa ngài, tôi chỉ có manh áo duy nhất và cả đêm tôi đã giằng xé rằng có nên cúng dường Thế Tôn hay không. Nhưng đến sáng, tôi đã quyết định là phải cúng, và tôi đã thắng được cái tâm bỏn xẻn, chấp thủ của mình. Tôi mừng rỡ la lên đã chiến thắng là vì thế chứ tôi không có ý gì, xin ngài lượng thứ”.
Người lính về thuật lại sự tình làm vua rất cảm động. Vua lệnh cho vị thủ kho đứng cạnh hãy tặng ngay hai tấm vải cho người đàn ông kia. Vị này nhanh chóng lấy hai tấm vải mới rất đẹp mang đến trao tận tay cho ông. Suốt cả đêm, ông đã đấu tranh để cúng Phật, ý muốn cúng dường dồn nén mà không có gì để cúng, cuối cùng cúng được manh áo cũ ông đã quá mừng. Vậy mà bây giờ được đến tận hai tấm vải mới. Không một chút đắn đo, ông mang hai tấm vải đến để trước Phật dâng cúng, còn ông vẫn mặc chiếc khố chạy về. Nhìn thấy cảnh này, vua lại ra dấu bốn ngón tay cho vị quan giữ kho. Vị này liền lấy bốn tấm vải tặng ông bù lại. Cũng vậy, vì ước muốn cúng dường được dồn nén cả đêm, ông tiếp tục mang bốn tấm vải cúng Phật. Vua Ba Tư Nặc ra dấu tám tấm, vị thủ kho rút tám tấm đưa cho ông già nghèo, rồi ông cũng lấy cúng Phật...
Cứ như vậy cho tới khi lên đến ba mươi hai tấm thì trời cũng đã sáng, ông cúng dường ba mươi mốt tấm, chỉ giữ lại một tấm cho mình mặc. Ông vẫn là ông già một áo nhưng rất hạnh phúc. Lúc này, vua đã quay về cung nhưng khi nghe báo lại rằng ông mang cúng dường chúng Tăng hết ba mươi mốt tấm, chỉ giữ lại một tấm cho mình, vua sai người giữ kho mang cho ông một số vàng bạc. Thế là từ một người nghèo khổ, ông bỗng chốc sung túc hơn và bắt đầu tu tập, tạo thêm nhiều công đức mới.
Nghe câu chuyện lạ đó các vị tỳ kheo đã hỏi Phật: “Bạch Thế Tôn, tại sao người này chỉ cúng một manh áo rách rưới, chắp vá, cũng không thơm tho gì lắm, mà lại được phước đến nhanh như vậy?” Phật bảo rằng, nếu người đó dâng cúng từ ngay đầu hôm thì hôm nay không chỉ có bấy nhiêu vàng bạc mà sẽ được hơn rất nhiều. Nhưng vì có tâm do dự nên phước bị tổn giảm, chỉ còn nhận được số vàng bạc kia. Rồi Đức Phật nói bài kệ: Hãy mau làm điều lành/ Để tâm không nghĩ ác/ Ai chậm làm điều lành/ Tâm sẽ nghĩ điều ác với đại ý là khi muốn làm điều thiện thì hãy làm ngay chứ đừng để lâu. Bởi lẽ, nếu để lâu tư tưởng xấu dễ khởi lên ngăn cản ta. Chậm làm việc lành thì điều ác sẽ chiếm chỗ, tâm ta sẽ dễ nghĩ ác hơn.
Đường đi nhanh - chậm của quả báo
Trong nhân quả, quả báo đến nhanh là do ta không còn nặng nợ quá khứ nhiều. Ví dụ, có người cũng hiền thiện, một hôm bạn bè rủ đi câu cá rồi trên đường về bị ngã xe, trầy xước đôi chút. Người này sực nhớ là hôm nay mình đã câu mấy con cá về nhậu cho vui, và có linh cảm rằng việc ngã xe có liên quan đến mấy con cá vừa câu sáng nay. Trường hợp này là quả báo đến sớm. Vì người này không có nghiệp gì nặng nên quả báo đến ngay, báo cho họ dừng tay tạo nghiệp. Còn người nặng nghiệp thì đi câu cá, thậm chí bắt cả đàn cũng chưa có chuyện gì xảy ra, nghiệp sẽ cộng dồn lại đến kiếp nào đó mới trả quả, kiếp này thì chưa phải trả ngay. Khác với người có phước, vừa sẩy tay một chút là quả báo đã hiện ra để cảnh báo.
Trường hợp của ông một áo cũng vậy, tuy mắc nghiệp nghèo khổ nhưng ông không có tội tình gì nhiều và đặc biệt là dù có một chút do dự, giằng xé nhưng cuối cùng ông đã dám cúng hết những gì mình có lên Phật. Thế nên ông được phước rất lớn và phước báo trở lại cũng đến rất nhanh – được vua ban thưởng hậu hĩnh. Vua thưởng đến đâu ông lại tiếp tục cúng dường đến đó để thỏa cái tâm muốn cúng hết những gì mình có cho Phật. Chính cái tâm tốt đẹp đó đã đem lại quả phước lớn lao cho ông. Trường hợp của ông gọi là quả báo đến nhanh.
Qua câu chuyện chúng ta rất quý trọng người đàn ông nghèo khổ này, đồng thời cũng rút ra được những bài học quý giá khi làm phước. Thứ nhất là đạo đức: xin đừng do dự, vì do dự thì phước sẽ giảm. Thứ hai là phước có thể đến nhanh, có thể đến chậm, tùy vào nghiệp quá khứ của ta nhưng cũng đừng trông mong.
Có hai hạng người làm phước không nghĩ đến quả báo. Một là người không biết nhân quả. Họ có thể theo duy vật, không tin tôn giáo, không hiểu nhân quả, không biết hành vi giúp đỡ hôm nay sẽ mang lại kết quả tốt lành ở mai sau. Họ giúp người chỉ vì lòng thương yêu con người và nghĩ rằng việc tốt là việc phải làm nên thường san sẻ, giúp đỡ. Hai là người rất cao thượng nên không cần quả báo. Họ là người biết rõ về quả báo nhưng nguyện với lòng: “Mỗi khi làm việc tốt lành, con xin nguyện không mong cầu quả lành đến với mình”. Tức là, chỉ gieo nhân mà không cần hưởng quả. Đây là người rất đạo đức, rất cao thượng.
Ngược lại, cũng có hai hạng làm phước cầu quả báo. Thứ nhất là hạng phàm phu cầu quả báo. Người phàm phu ích kỷ, mỗi khi làm điều phước đều cầu mong và chờ đợi quả báo lành đến. Cũng có Phật tử tuy biết đạo nhưng bị rơi vào tâm lý này, vô tình làm cho tâm ích kỷ càng lớn hơn. Thứ hai là Bồ tát. Ta đừng tưởng Bồ tát làm phước mà không nghĩ đến quả báo. Bồ tát làm phước nghĩ đến quả báo nhưng các ngài nghĩ về quả báo một cách cực kỳ kỹ lưỡng, cặn kẽ và thấu đáo. Vì sao vậy? Bởi vì với trí tuệ của mình, khi làm bất cứ một điều gì, các vị đều biết rất rõ quả báo sẽ đi về đâu và sau này mình sẽ sử dụng quả báo đó như thế nào.
Ví dụ, cùng một hành vi bố thí cho người nghèo khổ như nhau, người ích kỷ sẽ cân đo đong đếm mong chờ phước lành tới để sau này mình có ngày được giàu sang; người cao thượng sẽ không cần quả báo, chỉ cần người kia yên ổn an lành là được. Còn Bồ tát thì các ngài biết rằng với đối tượng tốt xấu như thế, khi nhận sự giúp đỡ của mình họ sẽ làm được gì, sống như thế nào, và theo nhân quả họ sẽ nợ mình, phải lệ thuộc mình, lúc đó mình sẽ nói gì cho họ nghe, sẽ hướng dẫn họ làm gì... Nghĩa là, trong tâm của các ngài có một loạt chuỗi nhân quả nối nhau được sắp xếp hợp lý, vì mục tiêu của Bồ tát là sử dụng quả báo lành để tiếp tục độ sinh, hoàn toàn không phải vì cầu phước cho riêng mình. Đó là sự khác biệt giữa phàm phu và Bồ tát.
Tạo phước nhưng không liều lĩnh
Vâng lời Phật, chúng ta hiểu rằng khi có cơ hội làm điều thiện hãy cố gắng làm ngay đừng do dự bởi vì sự do dự khiến cho cái phước của ta bị nhỏ lại. Thế nhưng trong một số trường hợp, chúng ta phải rất khéo léo và tinh tế trong việc làm phước, đặc biệt là không được liều lĩnh.
Ông một áo kia độc thân nên ông muốn cúng dường tất cả những gì mình có cũng không ảnh hưởng đến ai. Nhưng với những người đã có gia đình thì không được làm như vậy. Trách nhiệm đối với gia đình là trách nhiệm của đạo đức và của pháp luật, không còn phụ thuộc vào cảm tính của ta nữa. Gia đình là sự ràng buộc rất lớn, và trong sự ràng buộc lớn lao đó ta không được phép vô trách nhiệm. Bởi vậy mà những người đã có gia đình khi muốn làm điều phúc đều phải rất cân nhắc. Trừ trường hợp cả gia đình đồng lòng, còn lại nếu ‘vung tay quá trán’ thì tuy bên ngoài ta được phước nhưng bên trong lại có lỗi với gia đình.
Chẳng hạn, cả nhà chỉ có một tấm áo mà mọi người đều đồng lòng cúng dường hết thì không có tội. Nhưng nếu chỉ một người phát tâm mà những người còn lại không đồng ý thì người đó không được quyền làm. Họ không được mang quần áo đi cho hết mà chẳng cần biết vợ con mình sẽ mặc gì, hoặc không được tự đem hết số gạo có trong nhà mang đi bố thí để vợ con phải đói khát. Nếu có gia đình thì ta buộc phải có trách nhiệm. Còn nếu cứ liều lĩnh lấy tài sản của gia đình làm phước bên ngoài thì cũng là một cái tội lớn.
Tài sản trong gia đình là của chung, pháp luật cũng quy định rất rõ như vậy. Thế nên dù người chồng hay người vợ, người cha hay người mẹ làm ra tiền cũng không được nghĩ đó là tài sản riêng của mình và có thể sử dụng tùy ý. Nhiều gia đình đổ vỡ chỉ vì một người tự ý lấy tài sản làm việc gì đó mà không hỏi người còn lại. Như người chồng phát hiện vợ mình mang tiền nhà về cho cha mẹ vợ, hoặc người vợ phát hiện chồng mình lấy tài sản mang về cho nhà chồng, từ đó gia đình cũng bắt đầu lục đục, rạn nứt. Vì vậy trong gia đình, vợ chồng phải có sự bàn bạc thống nhất với nhau.
Trong lễ hằng thuận được tổ chức ở chùa, quý Thầy Cô nên dặn các Phật tử: việc của gia đình bên chồng thì để cho người vợ lo, còn việc của gia đình bên vợ thì cũng hãy để chồng lo. Bởi vì khi có sự lo lắng cho nhau thì sẽ làm tăng thêm tình thương yêu, hạnh phúc, trách nhiệm và sự nhất trí cao trong gia đình. Còn nếu nhà chồng chồng lo, nhà vợ vợ biết, thì gia đình sẽ bị chia làm hai và nguy cơ ly hôn là rất cao. Chính nhờ đan xen trách nhiệm, lo lắng lẫn cho nhau như vậy mà gia đình lại gắn bó bền lâu hơn.
Ảnh hưởng của hành vi bên ngoài đối với nội tâm bên trong
Trong bài Pháp Cú, Đức Phật đã nói rằng “Hãy mau làm điều lành/ Để tâm không nghĩ ác”, tức là hành vi bên ngoài sẽ định hướng lại cho tâm hồn. Như một đứa trẻ có thể chưa ngoan nhưng hàng ngày khi chưa có khách đều được cha mẹ tập cho cách khoanh tay cúi đầu: “Con khoanh tay lại cho mẹ xem”, “Con cúi đầu nhưng vẫn còn cao quá, hãy cúi thấp chút nữa”; tập cho cách nói dạ thưa: “Dạ, con chào bác ạ”, “Thưa bác con mới vừa đi về ạ”, “Thưa bà con xin phép đi học ạ”... Cha mẹ chỉ đứng đó kiểm soát. Vậy mà khi có khách đến hoặc trong đời sống hàng ngày, trẻ tự nhiên hình thành cách cư xử rất lễ độ. Không ngờ những hành vi bên ngoài đều dựng xây tâm hồn, làm bản ngã của trẻ nhỏ xuống. Và khi bản ngã đã nhỏ thì những tâm hạnh tốt cùng tài năng sẽ bắt đầu vươn dậy.
Những bậc làm cha mẹ phải dạy dỗ làm sao cho bản ngã của trẻ nhỏ lại và trẻ biết từ chối những trào lưu về “cá tính” hay “cái tôi” đang lan tràn hiện nay. Cái tôi càng lớn thì cả tài năng lẫn đạo đức đều bị gãy đổ. Cái “tôi” còn làm mất bản lĩnh sống, khiến con người dễ trở nên trầm uất, căng thẳng, cau có, phiền não, yếu ớt và bệnh tật. Chỉ khi cái “tôi” nhỏ thì người ta mới có thể sống thư thái, hòa vui với cộng đồng, bản lĩnh tự nhiên xuất hiện, họ vững vàng hơn, kiên nhẫn hơn và thông minh hơn.
Muốn cho bản ngã nhỏ xuống thì mỗi người phải được tập sống lễ độ ngay từ thuở ấu thơ. Ngay từ lúc không có ai những bậc làm cha mẹ đã phải buộc trẻ tập thưa dạ, cúi đầu cho quen. Chính thái độ khiêm cung sẽ củng cố cho nội tâm, khiến bản ngã của trẻ được kiềm chế, hóa giải bớt.
Cũng vậy, ví dụ khi chúng ta tự thấy mình có tính ương bướng ngang ngược, từ bé đến lớn nghe ai nói gì cũng phải cãi lại một tiếng thì ta biết rằng tính ngang ngược này sẽ đánh vào cái phước của ta, làm bản ngã ta tăng lên, tâm ta bất an, mọi điều tốt cũng nối nhau biến mất. Vậy ta phải làm sao với nó? Phải hành động, vì hành động sẽ quay lại củng cố nội tâm. Ta buộc mình nguyện trước Phật: “Mỗi khi nghe ai nói điều gì con xin khiêm tốn lắng nghe chứ không ương bướng cãi lại”. Nghĩa là, khi nghe ai nói gì cũng phải lắng nghe, cố gắng tìm sự hợp lý trong lời nói của họ, không nên nghe rồi ngay lập tức chỉ trích, công kích, chê bai. Nhờ tập tuỳ thuận như vậy, dần dần tính ngang ngược sẽ được hoá giải.
Ta cũng tập khen ngợi, dù có thể người khác vẫn còn khuyết điểm nhưng ta vẫn cố gắng tìm ra ưu điểm để khen và phải khen rất thật lòng. Lời khen như thế cũng làm bản ngã nhỏ lại, cái ngang ngược được hóa giải rất nhiều. Tính hay chê bai là bệnh nặng của chúng sinh. Chúng ta cố gắng đừng chê trách ai mà hãy tập khen ngợi nhiều hơn. Chỉ trừ những người quá khó khen thì ta đành im lặng, còn lại ai cũng có điểm hay để ta tán thán.
Hành vi bên ngoài củng cố lại nội tâm bên trong, điều thiện ta làm bên ngoài cũng trừ diệt được ác tâm bên trong. Thật là hay. Ban đầu, vì tâm thiện nên ta mới làm điều thiện, nhưng Phật cũng dạy chính điều thiện đó sẽ giúp diệt trừ cái ác trong tâm ta.
Siêng năng hành thiện để đẩy lùi cái ác trong nội tâm
Ai chậm làm điều thiện thì cái ác sẽ chiếm chỗ - đây là lời cảnh báo rất quan trọng của Đức Phật. Quả thật, trừ khi đã chứng Thánh, còn lại trong tâm chúng sinh đều tiềm tàng điều ác, tất cả chúng ta đều như vậy. Bắt đầu từ Tu đà hoàn trở lên thì điều thiện mới tự nhiên nảy nở trong tâm, hết kiếp này đến kiếp khác. Đến những bậc như A la hán thì đời sống của các ngài là thuần thiện tuyệt đối.
Chúng ta thì đa phần đều chưa chứng Thánh, nên không phải điều thiện tự nhiên nảy nở mà là điều ác sẽ tự nhiên sinh sôi. Do vậy, nếu ta không học điều thiện, không nghĩ thiện, không làm thiện, thì giống như cỏ dại ngoài đồng tự mọc lên, điều ác sẽ tự nhiên khởi lên chiếm chỗ.
Vì sao cái ác cứ chực chờ dấy khởi trong tâm ta?
Bởi vì vốn dĩ trong tâm ai cũng còn tham sân si. Thấy kẻ giàu sang ta cũng muốn được giàu giống họ, cái “muốn” này gọi là tham. Nếu không thể nào đạt được ước vọng thì ta sẽ khởi tâm đố kỵ. Và khi đã đố kỵ thì sao? Ta bắt đầu nói xấu họ, hoặc bất mãn, chán đời. Tức là, những tâm lý tiêu cực nối nhau xuất hiện. Đó là điều rất tự nhiên. Chưa cần ai động chạm đến ta, chỉ cần thấy thiên hạ giàu là ác tâm trong ta đã tự trỗi dậy. Trong cuộc sống bình thường, dù chưa có chuyện gì xảy ra thì ác tâm luôn sẵn sàng xô ta vào tội lỗi.
Hiểu điều này, mỗi khi có cơ hội làm việc tốt, chúng ta hãy siêng năng làm để hóa giải ác tâm. Ngoài thời gian phải làm việc và chu toàn bổn phận với cuộc đời, chúng ta cũng phải thu xếp thời gian tranh thủ đều đặn đến chùa lễ Phật, tụng kinh, tọa thiền, gặp gỡ chư Tăng Ni thưa hỏi đạo lý. Việc luôn nuôi dưỡng tâm mình trong điều thiện như vậy lợi ích hơn là mỗi khi rảnh rỗi lại vào vũ trường, đi câu cá, đánh bạc... làm cho tâm hồn thêm ô nhiễm loạn động.
Không chỉ cố gắng siêng năng làm việc thiện, mỗi chúng ta còn phải làm việc thiện ngay trong nghề nghiệp ta đang mưu sinh. Thế nào là điều thiện trong nghề nghiệp mưu sinh?
Ví dụ, người lái taxi thấy khách bỏ quên tiền trên xe tìm cách trả lại cho khách; người thầy giáo ngày ngày tận tụy giảng dạy còn uốn nắn đạo đức cho học trò; người bác sĩ đôi khi đồng lương nhận được cũng chưa xứng với công lao phục vụ nhưng vẫn tận tình chăm sóc cho bệnh nhân; cán bộ không vòi vĩnh bắt ép dân, không tham nhũng hối lộ, chỉ thật lòng chăm lo cho dân.
Những người làm trong lĩnh vực nghệ thuật cũng thế. Người ca sĩ chọn những bài hát gieo rắc tình thương yêu cao thượng cho đời thay vì những bài não tình vô nghĩa: “Anh không thương thì em nhảy xuống sông Bình Lợi...” Người diễn viên đóng một vở kịch, một bộ phim cũng hãy bàn với đạo diễn về kịch bản: “Tôi rất biết ơn vì anh có lòng tốt mời tôi tham gia bộ phim này, nhưng tôi cũng xin được góp ý là anh hãy tăng tính giáo dục điều thiện cho bộ phim”. Không biết bộ phim mình đóng có thành công hay không, nhưng người đó mong rằng hễ ai xem phim thì cũng được một điều thiện rơi vào trong tâm họ. Thống nhất như vậy rồi mới bàn tiếp về kịch bản, vai diễn, cát-xê.
Tất cả những việc như thế đều là làm điều thiện trong nghề nghiệp mưu sinh. Và như vậy, chúng ta chưa cần làm gì bên ngoài mà phước cũng đầy ắp. Vì sao vậy? Vì ta làm việc 8 tiếng một ngày, trong 8 tiếng đó ta đều cố gắng phụng sự cống hiến thì nếu được tích lũy cả đời, đó đã là điều thiện rất lớn. Mặc dù vậy, chúng ta cũng phải luôn nhớ rằng như thế vẫn chưa đủ!
Hơn nữa, còn vô số những việc thiện nguyện bên ngoài mà ta nên cố gắng tham gia. Việt Nam ta có chương trình Mùa Hè Xanh nhằm hướng sinh viên đến các hoạt động xã hội công ích như: làm đường, làm cầu, xây nhà tình thương, tham gia xóa mù chữ và xóa mù tin học,... Chương trình đã tạo cơ hội cho các bạn sinh viên được sống gần gũi với thiên nhiên, phụng sự cộng đồng, đem sức trẻ, lòng quyết tâm và tinh thần tình nguyện đến giúp đỡ đồng bào trên khắp mọi miền của Tổ quốc. Đó không chỉ đơn thuần là một chuyến đi dài mà còn là chuỗi các hoạt động xã hội mang ý nghĩa lớn lao và tính nhân văn sâu sắc, giúp cho các bạn trẻ cảm nhận được giá trị của niềm hạnh phúc, được đi và được cống hiến, được yêu thương và được trưởng thành. Hành trình thanh niên tình nguyện sẽ giúp nuôi dưỡng tâm hồn những người thanh niên Việt Nam yêu nước – những con người đã, đang, và sẽ sống cống hiến vì cộng đồng, vì dân tộc. Chúng ta cần làm những điều thiện thực tế như vậy.
Đức Phật dạy: “Ai chậm làm điều lành/ Điều ác sẽ chiếm chỗ” thật là thấm thía. Chúng ta hãy cố gắng siêng năng làm việc thiện, hoặc làm việc thiện ngay trong nghề nghiệp ta đang mưu sinh, hoặc những việc thiện nguyện bên ngoài.
Rủ nhau cùng hành thiện
Vì hiểu rằng điều thiện ta làm được bên ngoài sẽ củng cố tâm thiện bên trong nên ta luôn cố gắng nỗ lực làm việc thiện. Với điều thiện chúng ta có ba việc phải làm. Thứ nhất là không làm một mình, thứ hai là rủ nhau làm và thứ ba là khuyến khích kêu gọi người khác cùng làm. Đôi khi do nhân duyên gì đó khiến ta chưa có ai để rủ thì ta cứ làm một mình. Còn lại bình thường ta nên chung tay cùng nhau gây tạo những công đức thiện lành. Đó là lý do mà chùa chúng tôi đã thành lập các Đạo tràng và Chúng thanh niên ở nhiều nơi trên cả nước, mỗi đạo tràng đều có ban từ thiện và ngay tại chùa cũng có Hội từ thiện nhằm tạo nên môi trường cho các Phật tử bàn bạc, chung sức chung lòng dựng xây điều tốt đẹp cho đời.
Những việc phải chung sức như vậy khiến ta phấn khởi vui vẻ và thực hiện công việc một cách kỹ lưỡng chín chắn hơn khi làm một mình, bởi vì khi đó công việc được nhiều người cùng bàn bạc chi tiết, có minh bạch về tài chính... Đôi khi ta bận rộn hoặc gặp lúc không có khả năng, nhưng thấy người khác có điều kiện ta vẫn khuyến khích họ làm, như thế cũng rất tốt và cũng sẽ được hưởng một phần phước về sau.
Đức Phật đã nói rằng ai tự mình hành thiện thì kiếp sau sẽ là người có thế lực, còn ai hay khuyến khích người khác hành thiện thì sau này sẽ có quyến thuộc là những người thế lực. Quyến thuộc này có thể là cha mẹ, anh chị, bạn bè... và như vậy họ cũng sẽ hỗ trợ, giúp đỡ ta rất nhiều. Kiếp này, khi quả báo giàu sang vinh hiển đến, lòng họ vẫn tự nhiên thương yêu và biết ơn ta. Tất cả chỉ bởi vì đời trước họ đã được ta khuyến khích gieo nhân lành.
Bảo vệ rừng là điều thiện lớn
Hiện nay có một điều thiện rất cấp bách là bảo vệ rừng. Vấn đề này tuy không liên quan nhiều đến bài Pháp Cú nhưng trước tình hình rừng bị tàn phá khắp nơi, chúng ta cũng nói qua đôi chút.
Trái đất của chúng ta đang kiệt quệ vì con người đã hưởng thụ quá nhiều. Bầu khí quyển nóng lên, không khí ô nhiễm, nguồn nước nhiễm bẩn... Tất cả đều bắt nguồn từ lối sống hưởng thụ của con người. Cây cối là loài sống lâu nhất trên hành tinh và là một trong những tài nguyên thiên nhiên lớn nhất của Trái Đất. Cây cung cấp không khí sạch, giảm thiểu ô nhiễm tiếng ồn, cải thiện chất lượng nước, giúp chống xói mòn, cung cấp thực phẩm và vật liệu xây dựng, tạo bóng râm, giúp làm cho cảnh quan cuộc sống của chúng ta tươi đẹp hơn... Thế nhưng bất chấp tất cả lợi ích vô giá về sinh thái, kinh tế, xã hội và sức khỏe, con người đang tàn phá rừng không thương tiếc.
Độ che phủ của rừng bị giảm đi không chỉ ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường mà còn đánh mất giá trị của nguồn tài nguyên thiên nhiên, sự đa dạng sinh học và khiến đất đai bị khô cằn... Trái đất ngày càng nóng lên, nước của những dòng sông con suối đều cạn rất nhanh, thiên tai bệnh dịch, bão tố xảy ra liên tiếp... Tình trạng rừng bị những kẻ lâm tặc “xẻ thịt” với tốc độ đáng báo động khiến những cánh rừng đang dần biến mất. Khi rừng đã mất thì sự sống trên hành tinh này cũng sẽ tận diệt.
Cách đây 60 triệu năm, khủng long là loài gần như làm chủ trái đất nhưng rồi đột ngột tuyệt chủng. Có nhiều giả thuyết về sự biến mất của chúng: do một thiên thạch đâm vào trái đất, do núi lửa phun trào v.v... Nhưng lý do thật sự lại thuộc về nhân quả nghiệp báo. Ai cũng biết rằng khủng long là loài phá hoại môi trường khủng khiếp nhất. Cơ thể to lớn buộc chúng phải tiêu thụ nguồn lương thực khổng lồ: những loài khủng long ăn thực vật thì nhai trụi hết cây cỏ; những loài khủng long ăn động vật thì cũng điên cuồng cắn xé các thú vật khác. Chúng vừa ăn thực vật vừa ngấu nghiến động vật, tàn phá trái đất kinh hoàng. Chính vì vậy, quả báo xảy đến là khủng long phải bị tuyệt diệt.
Nhưng 60 triệu năm sau khi khủng long diệt chủng, có một loài khác đã xuất hiện và cũng phá hoại môi trường không thua kém, thậm chí còn nhiều hơn khủng long. Đó chính là con người. Con người lấy cưa máy cưa ngã hết cây rừng, săn bắt hết thú vật, cá tôm... ăn sạch, cưa sạch, khai thác sạch. Và quả báo gì sẽ đến?
Trong phim Du hành vũ trụ (Star Trek), người ta dựng lên hình ảnh người của hành tinh Vulcan đã đến Trái đất, cùng người Trái đất đi thăm thú vũ trụ. Nghĩa là, vài trăm năm sau, loài người sẽ tiến bộ đến mức có thể chế tạo được các thiết bị bay nhanh hơn cả tốc độ ánh sáng để đặt chân đến các miền đất mới trong vũ trụ. Thế nhưng xin đừng mơ mộng về ngày đó, vì nhiều khả năng con người sẽ tuyệt chủng trước. Tại sao loài người biến mất? Vì chúng ta đang phá hoại môi trường quá khủng khiếp. Chưa cần thiên nhiên phải nổi giận, chỉ quả báo cũng đủ khiến cho một tai nạn nào đó xảy ra, chấm dứt sự sống của nhân loại này.
Chúng ta chỉ còn một cách duy nhất là cùng nhau bảo vệ môi trường, đặc biệt là phải ưu tiên giữ gìn rừng. Đây là một điều thiện rất lớn bởi vì mất rừng thì sự sống cũng tuyệt diệt. Hiện nay luật bảo vệ rừng của nhiều nước trên thế giới còn bất cập, lỏng lẻo, còn quá nhiều kẽ hở để cho những tên lâm tặc hoành hành phá rừng. Vì lòng tham, họ nhẫn tâm phá hoại hết môi trường sống của Trái đất.
Một cây xanh mọc lên giữa rừng không phải là vô chủ, đừng nghĩ rằng ai đến cưa thì cây thuộc về người đó. Những cây xanh ngoài kia thuộc về cả nhân loại, bất cứ ai vào cưa dù chỉ một cây cũng là đang cướp của cả nhân loại này. Luật pháp phải sớm quy định rằng tội cưa một cái cây tương đương với giết một mạng người. Đến khi nào người ta áp dụng án tử hình cho lâm tặc thì lúc đó tình trạng phá rừng mới được đẩy lùi.
Bên cạnh đó, Nhà nước cũng phải tổ chức cho các phạm nhân đi trồng rừng, đưa quân đội vào bảo vệ rừng, và giáo dục cho trẻ em biết yêu thương rừng. Bộ giáo dục phải thiết lập chương trình giáo dục xây dựng cho học sinh tình yêu thiên nhiên, yêu rừng tha thiết, giữ rừng như giữ sinh mạng, tôn kính rừng như tôn kính tổ tiên, và biết lên án kẻ phá rừng. Chúng ta phải xem việc bảo vệ rừng giống như một cuộc đấu tranh của toàn thế giới, đấu tranh chống lại những tay lâm tặc, giữ lại màu xanh cho hành tinh.
Ba dấu hiệu của một gia đình Phật tử
Trong khi ta chưa thể làm được gì để bảo vệ rừng thì nơi căn nhà mình ở, nơi những thành phố nóng bỏng mình đang sinh sống, ta hãy trồng một giàn dây leo che phủ mái nhà giúp giảm nhiệt trong nhà trước. Mỗi giàn dây leo che phủ mái nhà sẽ làm giảm nhiệt cho thành phố và giảm lượng điện tiêu thụ. Nếu mỗi người đều ý thức như vậy thì nhà nước sẽ rất đỡ hao hụt năng lượng điện, đời sống cũng dễ chịu hơn.
Việc trồng một giàn dây leo trên mái nhà, nghe thì đơn giản nhưng cũng không phải là dễ. Vì làm một cái giàn hay chăm sóc dây leo cho xanh tốt cũng cần nhiều công lao. Nhưng không có điều thiện nào xuất phát từ sự dễ dàng cả. Giống như người đàn ông trong câu chuyện Pháp Cú trên phải đấu tranh suốt một đêm mới chiến thắng được tâm vị kỷ của mình. Cũng vậy, muốn làm điều thiện ta đều phải chấp nhận khó khăn.
Chúng ta đã nói với nhau về việc trồng một giàn dây leo che phủ mái nhà mình, nhưng rồi ta lại quên vì ta không chiến thắng chính mình. Bắt đầu từ giây phút này, chúng ta hãy nghĩ tới nghĩ lui, có khi thắng khi thua, khi thì muốn trồng khi thì không muốn... nhưng làm sao đó để cuối cùng ta phải chiến thắng. Ta lập tức bắt tay làm một cách đầy quyết tâm và không một chút do dự ngần ngại như ông một áo đã chiến thắng chính bản thân mình. Hoặc trễ nữa thì ta suy nghĩ suốt đêm rồi sáng mai bước ra như một người chiến thắng, bắt đầu đi tìm dây, sắt, cây giống... về làm giàn dây leo che phủ hết mái nhà mình.
Bởi vậy, ta mới hiểu nỗi khổ của ông một áo, phải đấu tranh với chính mình suốt một đêm ông mới có thể cởi chiếc áo ra, xếp lại, quỳ xuống đảnh lễ Phật và la lên “ta đã chiến thắng”. Còn chúng ta có thể chưa chiến thắng bây giờ nhưng cũng hãy quyết tâm vun đắp từng công đức nhỏ.
Đi trên đường, có những dấu hiệu cho ta biết một gia đình có phải là Phật tử hay không:
- Thứ nhất là không có ổ gà trước nhà. Nếu trước nhà có ổ gà, người Phật tử nhớ lấp đi cho mọi người qua lại được an toàn. Không chỉ trước nhà mình, cả trong xóm, hễ ở đâu có ổ gà là họ đến san phẳng.
- Thứ hai là không có rác bị vứt khắp nơi, đường làng ngõ xóm luôn sạch sẽ.
- Thứ ba là có một giàn dây leo che phủ mái nhà.
Ba dấu hiệu này giúp chúng ta nhận biết một gia đình có phải gia đình Phật tử hay không. Đáng buồn là hiện nay chúng ta thường có ba dấu hiệu: con đường trước nhà mình xuất hiện ổ gà, rác vương vãi và nhà không có giàn dây leo như thế.
Có người hỏi: “Bây giờ tôi chưa có điều kiện để làm điều thiện nào cả thì phải làm sao?” Chúng ta vẫn còn một cách là quỳ xuống lạy Phật, cầu xin chư Thiên hỗ trợ cho những ai muốn hành thiện sẽ làm được nhanh chóng và thành công. Khi chưa đủ sức làm thì ta cầu nguyện cho mọi người làm trước. Vậy mà sau này chính ta lại có cơ hội làm điều thiện một cách dễ dàng.
Một tỳ kheo hay phạm lỗi
(117) Ai đã lỡ làm ác
Chớ tiếp tục làm thêm
Chớ ước muốn điều ác
Nuôi dưỡng ác sẽ khổ.
Bài kệ này xuất phát từ một câu chuyện rất đơn giản. Trong các tỳ kheo đệ tử Phật có một vị tên là Seyyasaka, vị này có tật hay phạm lỗi lặt vặt.
Ví dụ khi khất thực trên đường, đang đi chung một hàng với chúng Tăng thì ông lại tách ra rẽ vào đường khác. Các tỳ kheo hỏi: “Sao hiền giả lại rời khỏi đại chúng như thế?”. Ông bảo rằng, nếu đi cùng thì phần cúng dường bị chia ra cho mỗi người một ít sẽ không được nhiều, nên phải đi một mình để xin được nhiều hơn.
Biết được xóm nhà giàu, ông thường lân la vào đó để được ăn no. Các tỳ kheo khuyên: “Dù hiền giả được no hơn nhưng sống riêng rẽ là biểu hiện của tâm cá nhân vị kỷ, trong khi người xuất gia thì phải hòa vui với đại chúng”. Ông nghe vậy rồi cũng để đó.
Một lần, biết có người huynh đệ làm rơi đồ, ông lặng lẽ mang đi giấu mặc cho mọi người vất vả kiếm tìm. Ít lâu sau, thấy ông dùng món đồ của vị tỳ kheo kia, mọi người nói rõ nguồn gốc, lúc này ông mới chịu xin lỗi và trả lại.
Hoặc đôi khi dân chúng đến nghe Phật thuyết pháp thì ông rủ người ta lại chỗ khác để ông thuyết pháp cho nghe.
Cứ như vậy, ông hết phạm điều này đến phạm điều kia làm chúng Tăng rất phiền, Đức Phật phải quở trách mãi. Phật bảo ông phải biết dừng lại vì nếu cứ nuôi dưỡng điều ác thì sau này sẽ tự chuốc lấy nhiều khổ đau. Phật rầy nhắc bằng bài kệ: Ai đã lỡ làm ác/ Chớ tiếp tục làm thêm/ Chớ ước muốn điều ác/ Nuôi dưỡng ác sẽ khổ, và buộc ông phải học thuộc để đừng tái phạm.
Sự hình thành giới luật
Qua câu chuyện này, chúng ta hiểu thêm một vấn đề rất lớn trong đạo Phật là giới luật.
Từ khi bắt đầu giáo hóa và thành lập Tăng đoàn, trong suốt 13 năm đầu, Đức Phật không đưa ra giới luật, Người chỉ giảng đạo lý. Chúng Tăng thời đó là các vị có căn cơ cao nên thường rất nhanh đắc đạo, nghe giáo lý, nghe nhân quả rồi các vị tự biết điều đúng điều sai và không phạm sai lầm. Hoặc nếu có điều gì chưa rõ thì chỉ cần một lời nhắc nhở nhẹ nhàng là các vị không bao giờ phạm phải.
Nhưng qua 13 năm thì căn cơ của chúng sinh bắt đầu giảm sút. Có những người vào Tăng đoàn nhưng chưa đủ căn cơ để chứng đạo ngay, tập khí còn nặng, vẫn nóng nảy, hơn thua, ích kỷ. Họ rất hay phạm lỗi, hơn nữa còn ương bướng, ngoan cố mỗi lần được chỉ lỗi. Từ lúc đó, Phật bắt đầu phải chế giới.
Giới là gì? Là sự quở trách và ngăn cấm, không phải là những lời nói ân cần ngọt ngào. Ví dụ, giới không ăn cắp. Không ai nói với ta rằng: “Con đừng ăn cắp nha con”, mà thay vào đó nói rằng: “Ăn cắp là bị phạt đòn!”. Chữ “giới” hàm ý cho điều gì đó gay gắt, nghiêm khắc, quở trách. Giới được đặt ra nhằm ngăn những người “rất muốn làm mà không dám làm”. Ví dụ, có người rất muốn ăn cắp mà không dám ăn cắp. Vì sao vậy? Vì có luật pháp trừng trị, có cảnh sát bắt giữ.
Giới cũng tương tự như luật pháp, được thiết lập nhằm ngăn chặn những người rất muốn làm bậy. Chúng ta ai cũng biết đến câu: “Giới luật là thọ mạng của Phật Pháp”, nhằm khuyên người xuất gia phải giữ gìn giới hạnh, bởi nếu ai cũng phá giới thì đạo Phật sẽ nhanh chóng suy tàn. Câu nói này rất đúng. Tuy nhiên, nhiều người đã tôn thờ giới một cách thái quá, khư khư chấp nệ Giới cấm mà quên rằng Giới là để ngăn cản người muốn phạm lỗi, để họ không dám phạm lỗi mà thôi. Còn điều quan trọng là chúng ta phải tu để đạt được mức độ không còn nghĩ đến điều sai, không làm điều sai, không phải vì sợ phạm giới mà chỉ bởi lòng ta đã trong sạch, không còn muốn làm sai. Đến mức độ này ta mới được gọi là đạt phẩm hạnh của một người đệ tử Phật Ai tôn thờ giới một cách cực đoan, người đó lập tức rơi vào Giới cấm thủ. Giới cấm thủ là sự cố chấp, bị Phật phê bình rất gay gắt. Phật nói rằng khi một vị chứng được Sơ quả Tu đà hoàn thì điều đầu tiên phải mất là giới cấm thủ, tức là sự cố chấp vào khuôn phép. Nghĩa là sao?
Ví dụ, có người nông dân đi ghe mười mấy cây số trong đồng sâu ra Ủy ban xã, dắt theo đứa nhỏ khoảng bảy tám tuổi để xin làm giấy khai sinh cho nó được đi học. Cán bộ xã giải thích rằng không thể làm giấy khai sinh cho một người đã bảy tám tuổi, chỉ làm cho trẻ mới sinh nên ông hãy quay về. Chúng ta có trách người cán bộ xã được không? Không, vì anh ta đã làm đúng luật. Về luật thì đúng nhưng về lý tưởng của người công chức lại sai. Bởi vì mục tiêu của người cán bộ là phải tìm mọi cách để phục vụ dân chứ không phải để tuân thủ pháp luật. Hễ tuân thủ pháp luật mà không phục vụ được nhân dân thì pháp luật đó cũng sai, cần phải được sửa đổi, bổ sung. Hãy nhớ rằng luật là căn bản, cao hơn luật pháp vẫn là lý tưởng phục vụ nhân dân.
Chính vì chấp vào luật lệ mà sinh ra nhiều câu chuyện dở khóc dở cười. Như ở Tây phương có một quốc gia quy định cảnh sát muốn xét xe của ai thì phải có trát tòa. Một lần cảnh sát nghi ngờ tên đó đang giấu ma túy trong xe nên đã chặn xe lại khám xét, quả nhiên tìm thấy ma túy. Nhưng lúc trình tất cả những tang vật ra để truy tố thì quan tòa nói rằng cảnh sát đã lục soát xe mà không có trát tòa, vì vậy những tang vật thu được không có giá trị pháp lý và tòa không kết tội chủ xe. Tên buôn ma túy được tha bổng, ung dung ngạo nghễ bước ra khỏi tòa. Vậy quan tòa đúng hay sai? Sai hoàn toàn. Quan toà đã theo pháp luật nhưng không theo chân lý, bảo vệ luật pháp chứ không bảo vệ xã hội và người lương thiện.
Người giữ chặt khuôn phép mà bỏ qua lý tưởng là người bị giới cấm thủ, hay ngôn ngữ bây giờ gọi là cố chấp. Không làm ác, gắng làm thiện mới là chân lý. Còn luật pháp chỉ là khuôn phép và quy ước mang tính tương đối tạm thời. Luật pháp luôn thấp hơn chân lý. Chấp vào nguyên tắc luật lệ khiến chúng ta lập tức phạm vào giới cấm thủ.
Trong đạo Phật có giới không ăn chiều. Nhiều người đã tôn thờ giới này như thần thánh và tin chắc rằng quá ngọ mà ăn sẽ mang tội. Từ lúc vào chùa đến bây giờ, suốt cuộc đời tu hành chúng tôi cứ ngẫm nghĩ tại sao quá ngọ mà ăn thì lại mang tội và không biết tội đó là tội gì.
Thật ra ta phải hiểu thế này. Vào thời Đức Phật, xã hội còn nghèo nàn, lương thực không dồi dào nên các tỳ kheo phải chấp nhận ai cho gì ăn nấy, kể cả thức ăn từ động vật. Người tu chỉ việc ngồi thiền nên buổi sáng khất thực ăn một bình bát thức ăn là đã đủ dinh dưỡng. Đôi khi người ta còn cúng cả thức ăn động vật nên năng lượng đã dư. Hơn nữa, từ nơi tinh xá đi vào làng khất thực rất xa, một lần đi về mất rất nhiều thời gian. Nếu một ngày đi hai buổi thì các tỳ kheo không còn thời gian để tu nữa mà cũng sẽ làm phiền cư sĩ. Chính bởi lý do này mà Phật đã cấm các tỳ kheo ăn quá ngọ, chỉ được ăn một bữa. Vào thời đó, lệnh cấm này có lợi về nhiều mặt.
Nhưng ngày nay, các chùa Bắc tông ăn chay trường, không dùng đến thức ăn từ động vật, và thực phẩm thì không phải đi xin vì đã có Phật tử đến cúng tại chùa nên thay vì dồn lại ăn một lần thì các vị chia ra làm hai, ba lần, ăn mỗi lần một ít cho dạ dày dễ hấp thu, lại có sức khỏe mà tu hành. Chỉ trừ trước giờ ngồi thiền thì đừng để bụng đầy, vì như vậy sẽ khó khăn cho việc tu tập. Thế nhưng nhiều người không hiểu điều này, cứ khẳng định ăn quá ngọ là mang tội. Ăn uống hợp lý cho có sức khỏe để tu và làm việc Phật sự mới là điều quan trọng. Vì vậy, chấp vào khuôn phép lại khiến ta vô tình tạo tội.
Câu nói của Đức Phật “Đừng làm điều ác, hãy làm điều thiện” là chân lý, nhưng người đời sau đã lập thêm nhiều khuôn phép đi kèm, không ngờ đôi khi mình đã cố chấp và phạm phải giới cấm thủ. Chúng ta cần trí tuệ biết nên và không nên làm gì để đừng rơi vào giới cấm thủ và cũng đừng làm điều xấu ác.
Chiến thắng ác tâm
Để dừng điều ác lại là một điều vô cùng khó. Vì sao vậy? Vì cái gì cũng có quán tính của nó, nói theo dân gian là có “chớn”. Ví dụ, với người đã quen nổi sân mà bây giờ bảo họ đừng sân nữa là rất khó; người đã quen uống rượu giờ bảo họ đừng uống rượu nữa cũng chẳng dễ dàng. Nếu ta không quyết tâm thì không thể nào dừng lại cái xấu của mình. Giống như chiếc xe không có cái phanh tốt thì không thể phanh kịp, cuối cùng sẽ dừng ở cột điện hay bờ ruộng, bệnh viện. Cũng vậy, với những điều xấu ác đang chạy trong tâm ta, nếu “cái phanh” không tốt thì ta sẽ dừng ở đâu? Dừng ở “cột điện” nào đó. Vì vậy, chúng ta phải có cái phanh tốt, muốn thắng là dừng được liền. Nhưng làm thế nào để có cái phanh tốt?
Bước đầu tiên, hãy lễ Phật tha thiết cầu xin Phật gia hộ cho ta dừng lại được điều xấu.
“Gặp ai con cũng khởi tâm chê trách, xin Phật gia hộ cho con dừng cái tâm này lại”.
Hoặc
“Con có tật hơn thua, mỗi khi nói chuyện đều muốn hơn mọi người mà không biết lắng nghe, cũng không bao giờ vui khi thấy ai hơn mình. Xin Phật gia hộ cho con bỏ tật xấu này. Xin cho con biết vui mừng trước thành công và hạnh phúc của mọi người”.
Chúng ta phải cầu nguyện xin Phật gia hộ và thiết tha sám hối thì điều ác mới nhanh chóng được dừng lại. Nếu chỉ bằng ý chí của ta thì rất chậm, bởi vì ý chí của ta không thắng nổi quán tính.
Bước thứ hai, khi cảm thấy dường như đã vững vàng thì chúng ta phải chủ động đối diện với thử thách để buộc tâm ác khởi lên mà trừ diệt lần cuối.
Ví dụ, một người nghiện thuốc lá đã xin Phật: Xin Phật gia hộ cho con bỏ được thuốc lá vì trong thời đại ô nhiễm khói xe mù mịt này, thuốc lá lại làm khổ mọi người thêm. Khi một người hút thuốc thì những người chung quanh vì hít khói thuốc thụ động cũng đổ bệnh. Nhờ lời nguyện đó, người này đã bỏ thuốc được một tháng. Nhưng rồi sao? Mua một gói thuốc lá bỏ túi, đi ra quán cà phê ngồi cùng mấy đứa bạn hút thuốc lá, nói chuyện suốt buổi sáng để thử thách cái tâm thèm của mình. Nghĩa là, khi đã vượt qua được điều xấu nào đó, chúng ta nên đối diện lại với nó để diệt trừ một lần cuối. Bằng không, nó vẫn còn nằm trong tâm ta. Có những người bỏ thuốc lá suốt sáu tháng cũng hút lại là vì vậy. Vì họ chưa chủ động đối diện với cái thèm của mình một lần cuối để diệt trừ.
Với nhiều tật xấu khác cũng thế, sau khi diệt trừ ta hãy đối diện lại với nó. Chẳng hạn có người mê chơi game, sau khi bỏ game thì ngày nào đó cũng phải lễ
Phật rồi đứng trước tiệm game nhìn vào chiến đấu với cái tâm thèm muốn tiềm tàng còn sót lại, sau đó mới dứt áo quay lưng không bao giờ động đến game nữa.
Có một điều rất tế nhị khó nói là ái dục - bản năng tự nhiên của con người và rất khó vượt qua. Hiện nay do lối sống và văn hóa của Tây phương tràn ngập làm phá vỡ nề nếp và truyền thống tốt đẹp của Á Đông nên con người cũng bắt đầu buông tuồng hơn về tính dục. Đã đến lúc chúng ta phải xem lại tính dục là gì?
Tính dục vừa là bản năng tự nhiên mà vừa là điều ô nhiễm và tội lỗi. Một mặt vì nó là bản năng nên người ta không kết tội, thậm chí còn khuyến khích con người bước vào đời sống hôn nhân. Nhưng mặt thứ hai là ô nhiễm và tội lỗi nên ngay cả ở xã hội cởi mở như phương Tây, nếu các vị lãnh đạo mà vướng vào những vụ “bê bối tình ái” thì sẽ bị lên án gay gắt và tiêu tan sự nghiệp từ những bê bối này. Tất cả chỉ bởi vì người ta vẫn hiểu ngầm bản chất của ái dục là ô nhiễm và tội lỗi. Chính vì ái dục có hai mặt: vừa là bản năng vừa là ô nhiễm, nên đạo Phật quyết định đoạn trừ ái dục để dồn tâm sức cho việc tu hành.
Nhưng làm sao để giữ được một đời sống thanh tịnh? Làm sao vượt qua ái dục? Tu chứng được Sơ thiền thì xem như ái dục mất, sau khi mạng chung sẽ sinh về cõi trời Sắc giới, cao hơn cả cõi trời Dục giới. Nơi cõi trời Dục giới vẫn còn ái dục, nếu ai chứng được từ Sơ thiền trở đi sẽ vượt qua cõi trời đó vì ái dục của họ đã được đoạn diệt.
Một nữ cư sĩ được tái sinh lên thiên giới
(118) Nếu người làm điều thiện
Hãy tiếp tục làm thêm
Hãy ước muốn điều thiện
Nuôi dưỡng thiện sẽ vui.
Có một bà cư sĩ già tuy không khá giả nhưng hay cúng dường chúng Tăng. Bà sống gần thành Vương Xá nơi có tôn giả Đại Ca Diếp trú ngụ nên thường tìm đến dâng cúng thực phẩm cho tôn giả. Biết tôn giả là bậc A la hán đắc đạo nổi tiếng, mỗi khi được sớt thức ăn vào bát ngài, bà rất vui mừng. Lúc đó, bà cũng hay phát nguyện: Xin cho con sau này được chứng quả giống như ngài.
Sau khi chết, bà được sinh về cõi trời làm một thiên nữ, và lúc này bỗng nhiên bà trẻ đẹp lại. Lên cõi trời được hưởng nhiều phước báo thù thắng, bà chợt nhớ lại nhân quả của mình. Chính vì đã cúng dường, phụng sự cho chúng Tăng, đặc biệt là cúng dường ngài Đại Ca Diếp nên bà được công đức lớn lao. Bà dùng thần thông hiện thân xuống cõi người rồi đi vào chăm lo quanh khu vườn trong tinh xá, nhất là vào dọn dẹp tịnh thất của ngài Ca Diếp. Mỗi khi ngài đi khất thực, bà lại hiện ra là một phụ nữ bình thường vào quét dọn sạch sẽ tinh tươm.
Khi tôn giả về bà mới ra chào. Tôn giả hỏi: “Cô ở đâu đến đây?”. Bà quỳ xuống đảnh lễ thưa rằng trước đây thân phận bà là như thế, là người phụ nữ già hay đến phụng sự, cúng dường cho chúng Tăng. Nhờ công đức cúng dường này mà sau khi mất bà được lên cõi trời, vì nhớ lại nhân quả xưa nên bà xin được về đây hầu hạ ngài. Ngài nghiêm giọng nói: “Ta cấm cô không bao giờ được bén mảng đến đây nữa”. Ngài khổ hạnh rất rốt ráo và rất nghiêm khắc. Ngài cũng không muốn tạo thành một tiền lệ xấu cho chư Tăng sau này là mỗi lần đi khất thực lại có một phụ nữ vào trong cốc quét dọn. Lời nói của ngài làm bà sợ hãi bay lên cõi trời.
Lúc bà vừa bay lên thì Đức Phật cũng hiện ra. Phật an ủi và khuyên bà đừng buồn vì ngài Ca Diếp là một bậc Thánh Tăng sống rất gương mẫu, hơn nữa ngài là người có trách nhiệm với chư Tăng nên thái độ của ngài phải như vậy. Nhưng cái tâm thích làm điều thiện của bà thì phải được nuôi dưỡng để cho công đức lớn lên mãi.
Bài kệ Pháp Cú mà Phật dạy: Nếu người làm điều thiện/Hãy tiếp tục làm thêm/Hãy ước muốn điều thiện/ Nuôi dưỡng thiện sẽ vui xuất phát từ tích truyện như thế.
Trước thái độ dứt khoát của ngài Ca Diếp, Phật dùng thái độ từ bi để cân bằng lại tâm lý của bà, cho bà đỡ buồn bã. Đức Phật rất quý những con người có tâm hồn trong sạch và thích làm điều phước, nhất là phụng sự chúng Tăng. Ngài Ca Diếp thì cực kỳ nghiêm khắc. Nhưng ngài cũng là bậc lãnh đạo nhìn xa trông rộng, biết nghĩ đến lợi ích của đời sau.
Trong câu chuyện này, Đức Phật đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò quan trọng của việc gây tạo công đức. Phật nói rằng điều thiện ta làm không bao giờ là đủ. Nghĩa là làm một việc rồi ta hãy làm việc thứ hai, làm việc thứ hai rồi hãy nghĩ đến việc thứ ba... và không bao giờ thấy đã đủ. Nhưng chỉ một điều ác dù nhỏ xíu cũng là dư.
Đừng để mình thiếu phước
Tất cả chúng ta phải hết sức nỗ lực làm phước, đừng bao giờ biếng lười, bởi trong bài kệ Đức Phật đã khẳng định rằng nền tảng quan trọng nhất của sự tu hành là phước - không có phước ta không thể tiến tu.
Nếu quá thiếu phước, ta sẽ sống rất khổ sở, cơm không đủ ăn, áo không đủ mặc, và cũng không còn tâm trí để nghĩ tới việc ngồi thiền tĩnh tâm. Chúng ta phải có phước trong chừng mực nào đó để không phải chạy vạy vì cơm áo thì mới có thể thảnh thơi tu hành. Đó là lý do trong Bát chánh đạo, Phật đã xếp chánh Nghiệp trước chánh Tinh tấn và chánh Niệm – nghĩa là phải đủ phước rồi mới yên tâm tu hành và đạt được kết quả tâm linh. Nếu chưa được phước trong chánh Nghiệp thì ta không bao giờ có được chánh Niệm của thiền định. Vì thế, chúng ta phải vun bồi phước lành thật dày trước khi bước vào tu tập tâm linh thiền định.
Hơn nữa, phước cũng là phẩm giá của chúng ta. Người có phước tự nhiên nhìn họ rực rỡ, được chú ý, quan tâm; còn người thiếu phước thì ở đâu cũng thui thủi một góc không ai để ý đến. Thiếu phước tự nhiên cũng làm giảm giá trị của con người. Vì đã nhiều lần nhìn thấy những cảnh đó nên chúng tôi hay kêu gọi mọi người phải đặc biệt ưu tiên việc làm phước. Chỉ khi có phước ta mới tăng được phẩm giá của mình.
Thiếu phước làm cho cuộc đời ta rất khổ sở, mà khổ sở cũng có nghĩa là nội tâm bất an, động loạn không yên. Ví dụ, có những điều ta không muốn suy nghĩ mà tự trong tâm ta dòng suy nghĩ cứ cuồn cuộn tuôn trào. Đây như một dạng của bệnh tâm thần nhưng cũng là do thiếu phước. Mỗi khi ngồi thiền mà thấy tâm mình chập chùng vọng tưởng không liên quan gì đến cuộc đời mình, ta phải hiểu rằng mình đang thiếu phước. Ta cứ cần mẫn tạo phước rồi nội tâm sẽ yên lắng hơn.
Người thiếu phước rất hay nghĩ bậy và rất khó có được những suy nghĩ chân chính. Ví dụ, đến giờ ăn thì họ nghĩ nên làm chuyện khác; đến giờ ngủ thì họ nghĩ phải đi đâu đó,... suy nghĩ của họ trong đời sống luôn lệch lạc đôi chút, làm cho họ bất an và người chung quanh cũng mệt mỏi. Thế nên, nếu thấy mình có những suy nghĩ quá khác thường thì ta phải để ý, hoặc ta là một thiên tài kỳ lạ, hoặc ta là người quá thiếu phước nên không có được suy nghĩ chân chính hay còn gọi là “chập chập”. Chúng ta phải tạo phước mãi là vì vậy.
Thiếu phước cũng làm chúng ta khó gặp được minh sư thiện hữu, hay gặp phải tà sư thì lại tưởng là minh sư rồi tôn thờ và học hỏi. Tà sư dạy điều tà vạy không đúng với giáo lý Phật dạy nhưng ta cứ nghe mê mệt chỉ bởi vì ta đang thiếu phước. Người có phước thì đôi khi cũng có duyên với tà sư nhưng sau đó cái phước sẽ khiến chư Thiên âm thầm đưa họ đến gặp bậc minh sư. Nếu chúng ta siêng năng làm các công đức chân chính thì chư Thiên sẽ động lòng và các vị sẽ âm thầm gia hộ cho ta dễ tìm thấy minh sư.
Thiếu phước cũng khiến ta ngồi tu không yên. Ví dụ, ta có thể có tiền, có cơm gạo, nhưng định bắt chân ngồi thiền là sẽ có chuyện này chuyện kia xảy ra buộc ta phải giải quyết. Người đói không có cơm ăn nên không ngồi yên được đã đành, ta không đói và kinh tế ổn định nhưng nhiều chuyện xảy đến vẫn khiến ta lo lắng bất an. Đó cũng là do thiếu phước.
Một biểu hiện của việc thiếu phước nữa là lời nói của ta không có trọng lượng nên nói không ai nghe. Ông bà xưa đã khẳng định: “Miệng người sang có gang có thép” cũng là hàm ý này. Người có phước nói ra một lời thì mọi người đều chăm chú lắng nghe. Người kém phước cũng nói lời y như vậy thì không ai quan tâm. Cũng vậy, có người muốn đem Phật Pháp chia sẻ nhưng rồi than thở: “Thưa thầy, con nói người ta không nghe”. Đó là do thiếu phước. Nếu ta muốn giúp người biết Phật Pháp thì ta hãy tạo phước, siêng năng lễ Phật, gìn giữ tâm khiêm hạ. Cứ kiên nhẫn như vậy mười hay hai mươi năm sau, cả đức độ lẫn phước của ta đã được nâng lên thì cái muốn của ta mới có thể thành tựu.
Việc tăng một cấp độ phước đòi hỏi phải mất mười hay hai mươi năm, thậm chí là ba mươi năm hoặc một vài kiếp, không thể sớm hơn. Đừng ai nói rằng: “Con đi chùa được tận một năm rồi”, bởi một năm chưa là một hạt bụi trong Phật Pháp. Chuyện của Phật Pháp là chuyện của nhiều nghìn năm.
- Thưa thầy, con tu thiền đã ba năm rồi mà tâm vẫn chưa yên.
- Rất tốt, hãy kiên trì thêm ba mươi năm. Phải mất 30 năm rất tinh tấn chúng ta mới nhích lên được một chút trong tâm linh. Vì cái phước của tâm linh đi rất chậm.
Người nào kiên trì sống vị tha, không ích kỷ, chỉ cần năm năm sẽ thấy cuộc đời mình bắt đầu có những thay đổi về phước. Ví dụ, ta muốn điều gì thì tự nhiên điều đó sẽ đến với ta. Nhiều người nói rằng: “Vâng lời thầy, con đã làm phước từ mấy năm nay, bây giờ con mơ ước điều gì thì điều đó đều đến, lời thầy nói là hoàn toàn chính xác”. Cái phước hữu lậu, phước về đời sống thế gian thì rất nhanh, khoảng ba đến năm năm là chúng ta đã đạt được một chút ít.
Nhưng cái phước về tâm linh thì phải từ 30 năm, 300 năm, đến 3000 năm. Khó hơn rất nhiều. Làm một người giàu sang thì không khó, nhưng làm một bậc Thánh lại cực kỳ khó. Đó là lý do mà ngay cả những vị vua quyền uy như Bình Sa Vương mà gặp Đức Phật vẫn phải cúi lạy. Bởi cái phước của tâm linh gấp triệu triệu lần cái phước vật chất của thế gian. Chúng ta phải rất kiên nhẫn tu, phải hiểu rằng thời gian còn rất dài, đừng ai nôn nóng nghĩ đến một thời hạn ngắn ngủi.
Nhiều người dạy đạo hứa hẹn với tín đồ chỉ cần tu trong ba năm là chứng quả. Đây là lời nói dối. Không bao giờ có chuyện chứng đạo trong ba năm. Chỉ trừ trường hợp người ấy đã tu trước đó 300 năm hay 3000 năm. Còn lại, khi chưa biết người ta đã tu được bao lâu mà ‘phán’ rằng chỉ cần vài năm sẽ đắc đạo thì đó chỉ là lời hứa suông mà thôi.
Việc thiện không bao giờ là đủ
Đừng bao giờ ta cho là đủ khi làm việc thiện. Ta có thể gắn bó với những việc thiện nguyện được năm năm, mười năm hay hai mươi năm, hoặc có người làm suốt bốn mươi năm, nhưng ta cũng đừng bao giờ nói rằng: “Bốn mươi năm qua tôi làm quá nhiều công đức, giờ đã đến lúc tôi nghỉ ngơi”. Hãy nhớ rằng bốn mươi năm chưa là gì trong Phật Pháp. Những vị Bồ tát phải làm điều thiện đến bốn triệu năm, bốn triệu ức kiếp. Chúng ta chỉ mới bốn mươi năm thì vẫn chưa thấm tháp vào đâu.
Có người nghĩ: “Ồ, so với bao nhiêu người giữa thế gian sống ích kỷ thì tôi thật cao thượng vị tha vì đã biết chắt mót từng chút, cần cù, tận tụy làm việc thiện suốt bốn mươi năm” - Hãy cẩn thận! Vì cái giây phút tự hào đó lại chính là giây phút sai lầm nhất trong đời ta. Điều thiện không bao giờ là đủ cả, nhưng chỉ một điều ác nhỏ là đã bắt đầu dư rồi. Hãy luôn nhớ như vậy!
Người thương người bao nhiêu cũng là thiếu
Người ghét người chút xíu cũng là dư.
Điều thiện và điều ác cũng vậy:
Bao nhiêu phúc vẫn chưa vừa
Chỉ cần chút tội đã thừa với ta
Luân hồi mờ mịt nẻo xa
Phúc là cánh cửa bước ra dần dần
Tinh chuyên thiền định vô ngần
Hướng tâm vô ngã bụi trần gió bay.
Hy vọng rằng tất cả chúng ta sẽ nuôi dưỡng điều thiện đến vô tận và ngăn ngừa từng chút điều ác dù chỉ nhỏ như một hạt bụi.
Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.











