Vị trưởng lão Ni với chuyện đời đặc biệt
(102) Dẫu nói trăm câu kệ
Mà không lợi ích gì
Tốt hơn chỉ một câu
Nghe xong được an lạc.
(103) Dẫu tại bãi chiến trường
Thắng muôn ngàn quân địch
Sao bằng tự thắng mình
Là chiến thắng tối thượng.
Phật nói hai bài kệ liên tiếp vì một câu chuyện tích cực kỳ lạ lùng.
Bhadda Kundalakesi là con gái duy nhất của một thương gia giàu có nên cha mẹ thương chiều hết mực. Họ dành hẳn một tầng lầu cao cho con được sống thoải mái và an toàn. Một lần, nghe trên đường phố lao xao, cô ghé mắt qua cửa sổ xem thử thì thấy vài người lính đang áp tải một tên cướp có râu quai nón, gương mặt lầm lỳ, không hề sợ hãi. Bỗng nhiên, trong giây phút đó cô bị “coup de foudre”, tiếng sét ái tình ‘đánh ầm’ một cái. Cô tê tái lặng người, run rẩy toàn thân, bùng cháy tình yêu dành cho tên cướp đang bị lôi đi xềnh xệch dưới kia.
Câu chuyện thật không tưởng, có thể xác lập kỷ lục về tình yêu khờ dại nhất thế giới. Tên cướp bị bắt ngay trước mặt, cả đường phố ai cũng kinh sợ, chỉ riêng cô lại bị tiếng sét ái tình, nảy sinh tình yêu trong chớp nhoáng.
Tên cướp này bị xử tội và mang ra pháp trường chém. Trong thời gian đó, Bhadda Kundalakesi đòi tuyệt thực, đòi nhảy lầu tự tử nếu cha mẹ ngăn cản cô cưới hắn. Cô chỉ cho cha mẹ một câu trả lời duy nhất là có hoặc không. Nếu họ từ chối, cô sẽ nhảy xuống dưới để được theo tên cướp. Cha mẹ cô không ngờ con gái mình lại si tình đến mức độ như vậy, nhưng họ cũng không biết phải làm sao. Họ quá thương con vì chỉ có một đứa con gái duy nhất. Người cha cũng là một thương gia khôn ngoan, cuối cùng đã bí mật liên lạc với viên cai ngục, trả một số tiền hậu hĩnh để y tráo đổi phạm nhân. Đến ngày hành quyết, một tử tù khác đã ra pháp trường thế chỗ cho tên cướp, gương mặt được che đi để không ai nhìn thấy. Tử tù này bị chém đầu, còn tên cướp thật sự thì được lén mang về nhà làm chồng cô gái.
May mắn thoát chết lại có được người vợ xinh đẹp và cả gia tài đồ sộ, tên cướp như “chuột sa chĩnh gạo”. Không biết phước từ đời nào đã mang lại may mắn bất ngờ cho hắn. Thấy con gái say đắm trong hạnh phúc, cha mẹ cô cũng đành chiều con mà bảo bọc cho tên cướp.
Vì lo sợ người ta thấy mặt con rể nên người nhà cô gái không cho hắn đi ra đường, chỉ được ở yên trong nhà. Nhưng tên cướp này có máu giang hồ tứ chiếng, nay đây mai đó, đã quen rong ruổi yên cương, gặp cô nào lấy cô đó, bây giờ cứ loanh quanh trong nhà, chung sống với một cô gái thì dù giàu sang đến mấy cũng không ở yên được. Chỉ qua một tháng, hắn đã chán ngán, bức bối, hết chịu nổi với cảnh sống này. Với dòng máu ác độc và tham lam vẫn còn chảy trong huyết quản, hắn đã khởi một ý nghĩ tàn ác: phải giết vợ, lấy hết tài sản rồi bỏ đi.
Vì trong nhà có nhiều gia nhân, hắn không thể thực hiện ý đồ tại đây. Hắn nghĩ ra một kế sách. Hắn nói với vợ rằng lúc bị bắt, hắn có khấn với một vị thần nơi một cái vực gọi là vực của kẻ trộm cướp, nên bây giờ phải đến tạ ơn. (Những tên cướp bị xử tội có khi bị chém đem bêu đầu giữa chợ, có khi bị đẩy xuống chết dưới vực sâu, nếu sống sẽ được tha). Hắn khẳng định có một ông thần nơi cái vực này, và vì đã thoát chết nên phải đến cúng bái tạ lễ. “Hôm nay, nàng hãy đi cùng ta đến để cúng tạ lễ, nhưng nàng nhớ ăn mặc đẹp và mang theo nhiều nữ trang để được trang nghiêm hơn”. Cô gái si tình ngoan ngoãn nghe theo, không một chút suy xét.
Các gia nhân chở hai người đến chân núi. Đến đoạn dốc hắn bảo gia nhân hãy dừng lại, hắn sẽ dìu vợ lên. Từ đây, thái độ của hắn bắt đầu khác lạ. Thường thì từ lúc chưa giết người cho đến khi sắp ra tay, trừ những người được đào tạo sát thủ chuyên nghiệp có thể ôm ta vào lòng rồi rút dao đâm trong tích tắc vẫn với vẻ điềm nhiên, bình tĩnh, còn lại, bất cứ con người bình thường nào từ lúc thân thiện đến khi ra tay giết người đều đi qua giai đoạn chuyển thái độ.
Cô gái này chỉ là quá si tình còn thực ra cũng cực kỳ thông minh nên đã bắt đầu nhận ra sự thay đổi của chồng mình. Cô thử nói những lời ngọt ngào, quả nhiên thấy hắn không còn ngọt ngào nữa, cứ lạnh lùng dần, bộc lộ dần bộ mặt của một tên sát nhân. Lên đến đỉnh vực, hắn chắc chắn rằng mạng sống của cô đã nằm trong tay mình, chẳng cần giấu giếm nên quyết định nói thật: “Cởi hết nữ trang ra. Hôm nay, ta sẽ giết ngươi vì ta không thể lẩn quẩn trong một gia đình mãi được”.
Cô thoáng ngỡ ngàng nhưng rồi cũng không quá ngạc nhiên, vì trên đường đi cô đã kịp nhận ra điều khác lạ rồi. Lúc này, cô đã biết rõ cái khác lạ đó là gì: con người mà mình đã cứu mạng và yêu say đắm, thật ra chẳng hề thương yêu hay biết ơn mình, bản chất cũng chỉ là một tên cướp vô lại. Ngay trong thoáng chốc, cô nảy ra một kế. Cô khẩn khoản: “Thôi thì một ngày cũng là vợ chồng. Trước khi chết xin cho thiếp được một lần cuối bày tỏ tình thương với người đã là chồng mình trong một tháng qua”. Hắn đồng ý đứng yên cho cô bày tỏ. Cô từ từ tháo nữ trang ra, đi xung quanh hắn, giả vờ âu yếm. Nhưng lúc bước đến sau lưng, cô bất ngờ xô mạnh làm hắn rơi xuống vực. Cuối cùng, người phải bỏ mạng nơi vực sâu là tên cướp, không phải cô.
Cô gom hết nữ trang chạy xuống núi, định bụng sẽ gặp những gia nhân đang chờ mình bên dưới nhưng cô chợt nghĩ lại: bây giờ phải giải thích thế nào với cha mẹ về cái ngu ngốc của mình làm cho cha mẹ khốn đốn khổ sở, lấy tên cướp về làm chồng, hắn suýt giết mình, cuối cùng mình lại giết hắn... Nghĩ vậy, cô đành bỏ lại nữ trang ngay giữa đường rồi rẽ sang con đường khác và đi tu.
Cô xuất gia theo nhóm Ni Kiền Tử, còn gọi là nhóm khổ hạnh lõa thể. Một giáo phái chủ trương tu khổ hạnh, xem việc hành hạ thân xác là phương tiện cứu cánh để được giải thoát. Họ không mặc quần áo, vào mùa nắng không cần che mát, vào mùa đông không cần giữ ấm, họ xem việc mình phô bày cơ thể bất chấp dư luận là tự tại với cuộc đời. Triết lý của họ là như thế và thuyết phục được rất nhiều người tin theo bởi lý luận của các giáo sĩ Ni Kiền Tử cũng rất cao siêu. Thời đó, giáo chủ của họ là Niganthaputta với định lực và thần thông rất cao.
Không biết vì nhân duyên gì mà Bhadda Kundalakesi lại xuất gia theo nhóm Ni Kiền Tử. Cô rất tinh tấn và trí tuệ dần phát khởi. Cô ngồi thiền, học lý luận rồi trở thành một nhà biện luận không ai sánh bằng trong giáo phái này. Đến một ngày, cô quyết định đi khắp nơi để thách thức mọi người đàm luận đạo lý với mình.
Theo phong tục của người Ấn Độ xưa, mỗi lần muốn tranh luận, người thách đấu sẽ đến nơi một cổng thành hay cổng làng rồi dựng lên một cây nêu cao, treo một miếng vải hay một biểu tượng gì đó. Vì thời xưa chưa có chữ viết như bây giờ và chữ viết chỉ được dành cho giới quý tộc của giai cấp Bà la môn, nên người ta không thể viết rằng hôm nay có cuộc tranh luận của người nào, tên gì, mời mọi người đến tham dự... Mỗi lần muốn tranh luận, người ta chỉ cần cắm một cây nêu rất cao và treo lên đó mảnh vải thì theo tập quán, mọi người sẽ lập tức hiểu là có người đang muốn tranh luận.
Không có vải vóc, nên đến đâu Bhadda Kundalakesi cũng chỉ đắp một đụn cát ngay chính con đường đi vào khiến mọi người qua lại đều phải tránh né, rồi bẻ một nhánh cây dài cắm lên đó. Nhìn dấu hiệu này, mọi người đều hiểu rằng cô đang thách thức tranh luận với tất cả mọi người. Cô đã đi qua nhiều nơi, thách đấu với nhiều người, nhưng vì khả năng biện luận quá xuất chúng nên vẫn chưa gặp đối thủ hơn mình.
Một lần, cô đến thành Xá Vệ (Savatthi) - kinh đô lớn nhất nhì Ấn Độ thời đó, thuộc vương quốc Kosala. Cũng như những lần trước, cô đắp một đụn cát ngay giữa cổng thành, cắm một cành cây biểu thị ý thách đấu. Trong thành Xá Vệ có hàng ngàn giáo sư, học sĩ nhưng cô vẫn dám thách thức vì tự tin rằng không ai là đối thủ của cô.
Hôm đó, ngài Xá Lợi Phất trông thấy cảnh tượng này đã bảo mấy đứa trẻ đến đạp đổ cành cây. Khi cành cây bị nhổ, bẻ hoặc đạp đi nghĩa là có một người đã chấp nhận lời thách thức. Thấy vậy, Bhadda ra mặt và mời rất đông mọi người đến chứng kiến buổi tranh biện để thấy một nữ tu của phái Ni Kiền Tử sẽ tranh luận thắng một đại đệ tử của Sa môn Cồ Đàm. Quả nhiên, sau khi biết tin, rất đông người kéo đến ngồi nghe cuộc tranh biện.
Vào thời đó, quan niệm trọng nam khinh nữ còn rất phổ biến nhưng ngài Xá Lợi Phất vẫn lịch sự mời cô hỏi trước. Cô cứ hỏi, hỏi từ sáng đến chiều. Ngài trả lời câu nào xong là cô hỏi tiếp câu khác. Cô hỏi liên tục để dồn ngài vào thế bế tắc nhưng ngài vẫn trả lời tất cả những câu hỏi đó một cách rành mạch, rõ ràng, dễ hiểu. Đến chiều, khi cô không còn gì để hỏi, ngài mới bắt đầu hỏi lại.
- Bây giờ, tôi xin hỏi lại cô.
- Dạ, xin ngài cứ hỏi.
- Một là cái gì? (What is one?)
Đây là câu đơn giản nhất, nổi tiếng nhất và cũng khó nhất thế giới. Qua đây, chúng ta lại có cơ hội được chiêm ngưỡng trí tuệ vĩ đại của ngài Xá Lợi Phất.
Từ sáng cô hỏi rất nhiều, hỏi đủ chuyện trên đời về tu tập, an lạc, Niết bàn, giải thoát... câu nào cũng dài, cũng phức tạp, nhưng ngài Xá Lợi Phất đều trả lời thông suốt. Đến khi ngài hỏi lại một câu cực kỳ ngắn gọn: “Cái gì là một?” cô lập tức bị bế tắc không đáp lời được. Cô bỏ tòa ngồi, đến quỳ trước mặt đảnh lễ ngài.
- Xin ngài hãy dạy cho con, một là cái gì?
Đây là câu trả lời của ngài Xá Lợi Phất:
- Niết bàn là duy nhất, là đỉnh cao của sự giải thoát, bình an, tự tại, không gì có thể so sánh được.
Ngài vừa dứt lời, cô lập tức quỳ xuống lạy ngài với lòng thán phục tuyệt đối. Cô hiểu chỉ có người đã chứng được Niết bàn mới nhìn rõ được sự thật này.
- Thế Tôn là duy nhất, giữa chư Thiên và loài người chỉ có một bậc Thánh cao nhất, không người nào có thể so sánh được.
Cô quỳ xuống cúi lạy lần thứ hai. Ngài tiếp tục:
- Sự hòa hợp giữa những vị Thánh Tăng đệ tử theo Phật là duy nhất. Không ai có thể phá vỡ được tình thương yêu, sự hòa hợp, đoàn kết của các vị Thánh Tăng, bởi vì tất cả đều đã Vô ngã, đều là duy nhất.
Cô rạp mình cúi lạy lần thứ ba.
Ngài kể ra thêm cả trăm cái “một” nữa, cái nào cũng là không thể so sánh được, cũng đều cao cả, đẹp đẽ: Tứ Diệu Đế là chân lý duy nhất. Mãi mãi muôn đời trước và muôn đời sau không gì có thể vượt hơn Tứ Diệu Đế để đưa chúng sinh đến Giác ngộ...
Được lắng nghe những lời sâu xa ấy, lòng kính ngưỡng trong cô đã tràn ngập. Cô thiết tha xin được theo ngài Xá Lợi Phất về đảnh lễ Phật và xin xuất gia. Lúc nghe kể lại câu chuyện tranh luận vừa rồi, Đức Phật nói bài kệ: Dẫu nói trăm câu kệ/ Mà không lợi ích gì/ Tốt hơn chỉ một câu/ Nghe xong được an lạc. Ý Phật trong bài kệ này là cô hỏi ngài Xá Lợi Phất cả trăm câu suốt từ sáng đến chiều nhưng rỗng không, chẳng bằng ngài Xá Lợi Phất chỉ nói một câu đã giúp cô được lợi lạc. Lúc đó, mọi người mới được nghe cô kể câu chuyện đời mình, về việc cô đã chuyển bại thành thắng, giết tên cướp mà thoát thân. Nhân đây Phật nói tiếp bài kệ thứ hai:
Dẫu tại bãi chiến trường
Thắng muôn ngàn quân địch Sao bằng tự thắng mình Là chiến thắng tối thượng.
Đức Phật vừa dứt lời, cô lập tức chứng A la hán, tên tuổi Tỳ kheo Ni Bhadda Kundalakesi vẫn còn được lưu lại trong Trưởng lão Ni kệ (thuộc Tiểu Bộ Kinh) - tập kinh ghi lại câu chuyện về những vị Ni chứng A la hán. Truyện tích về Bhadda Kundalakesi cũng là câu chuyện rất nổi tiếng.
Học về lịch sử Đức Phật, nếu không rõ về những vị Thánh Tăng xung quanh Phật thì thật là một thiếu sót lớn, chúng ta thấy cuộc đời Đức Phật cũng bình thường không có gì đặc sắc. Chỉ khi nào ta biết rằng vào thời điểm đó có rất nhiều vị Thánh xung quanh Phật, ta mới thấy cuộc đời của Người là cực kỳ phong phú, tuyệt mỹ.
Nguồn gốc của tình cảm
Kỷ lục đầu tiên mà Bhadda Kundalakesi đạt được là có tình yêu dại khờ nhất thế giới – yêu một tên cướp sắp bị mang ra pháp trường. Nhà văn Vũ Hạnh từng viết truyện Yêu Nhầm kể về một cô gái bị đám cướp tấn công trên đường và được một thanh niên võ nghệ cao cường giải cứu. Cô đem lòng yêu ân nhân của mình, yêu một cách si mê, say đắm. Cho đến một ngày, cô phát hiện ra người cứu mình cũng là một tên cướp, gặp chuyện thì nổi máu anh hùng cứu mỹ nhân nhưng bản chất vẫn là kẻ cướp tham lam, hiểm ác. Cô lỡ yêu rồi mới biết người mình yêu là cướp.
Còn cô gái trong tích truyện Pháp Cú này thì đặc biệt hơn, biết đó là kẻ cướp nhưng vẫn cứ yêu. Rất kỳ lạ. Tại sao vậy? Có hai nguyên nhân:
Thứ nhất, theo tâm lý học thì tình cảm thường thắng lý trí. Dù vẫn biết điều hay lẽ phải nhưng khi tình cảm thương ghét nổi lên, chúng ta vẫn bị nó sai khiến. Trước tình cảm, những hiểu biết và lý trí dường như trở nên vô dụng. Ví dụ, ta thương ai mà người đó là một kẻ xấu, chính lý trí của ta cũng biết họ xấu, nhưng tình cảm bí mật bên trong vẫn sai khiến làm ta thương yêu, bênh vực, bảo vệ. Hoặc ta ghét ai cũng vậy, mọi người chứng minh cho ta thấy người kia rất tốt nhưng ta không tin, vẫn tìm cách kết luận là xấu. Lòng ta chỉ muốn bắt tội, kể lỗi, mắng chửi và moi móc, thậm chí bóp méo sự thật để gán cái xấu cho người, không bao giờ công nhận một điểm tốt nào của họ. Tâm lý con người là vậy, tình cảm thường thắng lý trí.
Nguyên nhân thứ hai là nghiệp duyên quá khứ, ta thương yêu ai bởi vì ta đã mắc nợ người đó từ kiếp xưa. Món nợ này cũng có hai trường hợp, hoặc là mắc nợ về ân nghĩa, hoặc là do một lời nói dối. Ví dụ, một anh chàng tán tỉnh cô gái vì gia đình cô giàu, không phải do thương yêu thật lòng. Ngày đêm, anh cứ viết thư với những lời ngọt ngào: “Anh yêu em, yêu em mãi mãi, yêu em suốt đời, dù biển cạn non mòn thì tình yêu của anh với em là không bao giờ thay đổi”. Anh ta chỉ nói dối để lấy lòng nhưng không ngờ nhân quả đã ghi dấu, đời sau gặp lại anh ta sẽ phải yêu si mê cô gái này mà không hiểu lý do. Chỉ vì kiếp xưa đã nói dối nên vô tình tạo ra một cái nhân buộc kiếp này anh ta phải thực hiện lời nói dối đó. Lời nói dối luôn trở thành món nợ khó chịu, buộc ta phải trả vào những đời sau.
Cô gái trong tích truyện Pháp Cú này si mê tên cướp một cách kỳ lạ như vậy thực ra cũng vì đời xưa đã được người này cứu mạng trong lúc gặp nguy hiểm. Một lần nào đó ở những kiếp xưa, cô vào rừng bị cọp đuổi hoặc bị kẻ cướp bao vây, có người đã dùng sức mạnh để cứu cô thoát chết. Cô gái chịu ơn một lần thì cứ tơ tưởng suốt cả đời, mong được dịp đền ơn. Anh chàng kia thấy người hoạn nạn cũng ra tay cứu giúp nhưng bản chất không phải người tốt (vì không tốt nên mới trở thành kẻ cướp).
Kiếp xưa tên cướp này đã cứu cô, nhưng cũng ở một kiếp nào đó đã gây gổ rồi giết cô. Còn cô gái vì tâm lý mong được đền ơn nên kiếp này gặp lại thì nợ xưa bùng khởi, bằng mọi giá phải thương yêu rồi cứu mạng. Cô có dịp được đền ơn, cũng cứu hắn rồi chính tay lại giết hắn. Nhân quả chi phối hết mọi tình cảm của con người là như vậy.
Vì thế, khi thấy ai đó đối xử tốt với ta một lần, ta đừng vội tin, vì có khi đó chỉ là duyên nợ từ kiếp trước.
Tình thương yêu trên đời là vậy, không có thật, chỉ do ân nghĩa mà thành. Con người sống với nhau nếu có đạo đức, biết chăm lo, hy sinh cho nhau thì tình thương được bồi đắp, dần trở thành thiêng liêng, bền chặt. Còn nếu nói thương nhau mà không vun đắp, không đối xử tốt, sống giả dối, ích kỷ thì ân nghĩa sẽ dần hết, tình cảm cũng dần phai nhạt. Tình yêu thực sự chỉ là tương đối, không tuyệt đối như nhiều người đã lầm tưởng.
Tình con người mau phai như giọt nắng
Lời yêu thương làm thêm nặng lòng nhau
Ai đã từng đi qua cảnh bể dâu
Hiểu nhiều lắm đời khổ đau là thế...
Nhân duyên đưa đẩy ta đến một tôn giáo hay một pháp môn tu hành nào đó
Trong tích truyện, ban đầu Bhadda Kundalakesi xuất gia theo phái Ni Kiền Tử. Đọc đến đây ta sẽ thắc mắc tại sao thời đó có rất nhiều giáo phái mà cô lại chọn giáo phái này. Thật ra, việc chúng ta chọn một phái tu nào đó cũng là do nhân duyên. Bhadda chọn pheo phái Ni Kiền Tử cũng bởi cô có duyên với phái tu đó. Trước khi tìm đến một vị minh sư, đôi khi ta cũng phải đi qua nhiều chặng đường, nhiều bậc thầy, nhiều pháp tu khác nhau... cuối cùng mới gặp được một đường lối phù hợp nhất có thể giúp ta tiến đạo, còn trước đó chỉ là giai đoạn chuẩn bị.
Hiểu điều này, chúng ta sẽ rất dè dặt, ít dám công kích ai. Ví dụ, có người trước đây theo một tôn giáo nào đó, sau này tự nhiên gặp được Phật Pháp, lòng tha thiết mến đạo. Ta đừng nghĩ rằng trước kia họ đi sai đường rồi sau đó rẽ qua đường đúng, mà phải hiểu là đôi khi cái duyên của họ là thế. Trong bối cảnh nào đó tôn giáo kia đã cho họ vài điều thiện, họ giữ gìn điều thiện này để đừng sa lầy, đừng vấp ngã, sau cùng mới gặp Phật giáo giúp tâm linh thăng tiến nhiều hơn.
Có người trước khi đến với thiền đã gặp pháp môn Tịnh độ. Ban đầu họ cũng nghĩ niệm Phật là phép tu hiệu quả nhất. Về sau tu thiền, buông câu niệm Phật mà tìm được tâm linh chứng ngộ từng giờ từng phút trong cuộc sống, họ mới thấy thiền hay hơn. Dẫu vậy, ta cũng đừng cho rằng Tịnh độ là thấp, vì Tịnh độ cũng là một giai đoạn tu hành. Nhờ giai đoạn dài đã nhiếp tâm niệm Phật mà nghiệp của chúng ta được tẩy rửa vơi nhẹ, tâm linh được nuôi dưỡng để chờ đợi đến ngày gặp thiền định mà đi sâu vào tâm linh giác ngộ.
Bhadda Kundalakesi cũng vậy, trước khi gặp Phật Pháp, cô đã tu theo nhóm Ni Kiền Tử. Giáo phái này có vị giáo chủ vĩ đại, có triết lý cao siêu, xuất hiện trước đạo Phật và tồn tại rất lâu. Bhadda Kundalakesi là cô gái rất trí tuệ mà chọn đi theo giáo phái này thì ta biết giáo lý của giáo phái này cũng không thể tầm thường được. Nhưng dù cao siêu đến đâu thì giáo lý của giáo phái Ni Kiền Tử cũng không thể so sánh được với giáo lý của đạo Phật. Bhadda Kundalakesi trở thành người biện luận đệ nhất trong phái Ni Kiền Tử, suốt bao nhiêu năm ròng rã đi khắp đó đây tranh biện chưa một lần thất bại, nhưng đến khi đặt chân tới thành Xá Vệ, gặp ngài Xá Lợi Phất là bậc thượng thủ Tăng đoàn, là bậc trí tuệ đệ nhất thì cô đã hoàn toàn bị nhiếp phục. Cô từ giã phái Ni Kiền Tử và gia nhập vào Ni đoàn làm đệ tử của Đức Thế Tôn.
Trí tuệ của ngài Xá Lợi Phất
Phong cách nhiếp phục của ngài Xá Lợi Phất làm chúng ta không khỏi ngạc nhiên và thán phục. Đầu tiên, ngài có thái độ rất trầm tĩnh, không vội vàng, không hơn thua và nhường nhịn đối phương. Ngài mời cô hỏi trước rồi từ tốn trả lời từng câu. Điều đáng tiếc là kinh điển không ghi lại được toàn bộ cuộc tranh luận. Nếu được nghe hết cuộc tranh luận đó thì chắc chắn chúng ta sẽ học hỏi được rất nhiều điều.
Cô nêu ra từng điểm, từng điểm và ngài Xá Lợi Phất lần lượt trả lời tất cả. Ở căn bản ban đầu, đạo Phật và đạo Ni Kiền Tử tương đối giống nhau nên ngài trả lời cô đồng ý ngay. Theo các câu hỏi của cô, ngài cứ trả lời sâu dần sâu dần, từ từ đưa cô về với Chánh pháp. Đến chiều, khi không còn gì để hỏi thì tâm cô đã mềm, bản ngã đã hạ rất nhiều. Lần đầu tiên, cô gặp một con người ung dung, bình thản, tự tại giải đáp hết mọi chất vấn khó khăn của mình, trả lời cực kỳ sâu sắc, cực kỳ mới lạ mà không phải nói những điều mình đã đoán biết trước.
Ví dụ, ta hỏi những người bạn của mình “2 với 2 là mấy?”, trong đầu ta biết câu trả lời là 4. Nhưng có một người không trả lời điều ta đã đoán trước mà nói rằng:
“Nhìn thấy hai số đặt gần nhau thì đừng nghĩ rằng đó là 2 cộng 2 để thành 4, cũng đừng nghĩ đó là 2 nhân với 2 bằng 4, cũng đừng vội nghĩ là con số 22 hay 2 lũy thừa 2. Biết đâu số 22 nằm phía trước đã giấu đằng sau nó một số khác tạo thành một công thức toán học mới. Biết đâu con số bí ẩn kia mới là cái gốc, số 22 chỉ là số mũ, là lũy thừa, tạo thành một con số mới lớn khủng khiếp không thể tưởng tượng được trong trời đất này.” Người dám trả lời một câu mà ta không lường trước được, đó mới là người làm ta thán phục.
Cũng vậy, cái hay của ngài Xá Lợi Phất là ngài không nói lại điều mà Bhadda Kundalakesi đã đoán trước, ngài trả lời theo cách rất đặc biệt, rất sâu sắc khiến cô phải thán phục. Khi cô đã mềm lòng, không còn gì để hỏi thì ngài bắt đầu hỏi. Cô thưa: “Xin thỉnh ngài hỏi”, thỉnh mà run vì biết mình đã gặp phải người trí tuệ “thứ thiệt”. Ngài chỉ hỏi một câu đơn giản: “Một là gì?”, cô bí lời ngay. Vì sao vậy? Vì cô chưa có tâm chứng.
Sự khác nhau giữa một người giỏi biện luận và một người có tâm chứng là ở chỗ này. Người đạt được tâm chứng khi nhìn vào vấn đề, họ thấy rõ như nắm trong lòng bàn tay; còn người không tâm chứng thì chỉ suy luận bằng đầu óc, qua tư tưởng, qua trung gian những sự kiện, không thể nhìn thẳng đến bản chất vấn đề được.
Ví dụ, một thiền sư hỏi đáp với đệ tử, khi nghe đệ tử trả lời xong, thiền sư cười: “Nửa đêm đi thả gà đen” (bán dạ phóng kim ô) rồi cuộc hỏi đáp giữa hai thầy trò kết thúc. Nếu chưa có tâm chứng, nghe câu nói đó ta sẽ không hiểu câu nói của thiền sư nghĩa là gì. Còn nếu ta là người có tâm chứng, ta hiểu nội dung cuộc đối đáp giữa vị thiền sư với đệ tử, ta biết rằng từng câu trả lời của người học trò là đúng hết vì người học trò đó cũng có tâm chứng. Thì khi nghe vị thiền sư nói “Nửa đêm đi thả gà đen” ta biết ngay đó là lời khen mà vị thiền sư dành cho đệ tử của mình. Nhưng khen là phải mặt trời tỏ rạng, hào quang chiếu sáng... tại sao lại nửa đêm thả gà đen? Con gà đen, màu của ban đêm cũng đen, nên ý của thiền sư ở đây nói rằng tâm của người học trò này đã khế hợp với tâm của mình. Vì ông chơi chữ nên người bình thường chưa chứng đạo không biết là khen hay chê. Các thiền sư thường vậy, khen mà nghe tưởng như chê. Chỉ người đã chứng đạo mới lĩnh hội rốt ráo những ẩn ý sâu xa đó.
Với Bhadda Kundalakesi, dù biện luận rất giỏi nhưng vì chưa có tâm linh giác ngộ nên cô vẫn không nhìn ra được bản chất vấn đề. Trước câu hỏi: “Một là gì?” cô không đáp được, vì trong đầu cô đang có một nghìn chuyện trong đó. Chúng ta cũng vậy, nếu được hỏi: “Một là gì?” Thật sự ta cũng không biết. Bởi vì trong đầu ta không hề có điều gì là một cả, mà đang có cả triệu thứ trong đó. Thứ nhất là gì? Tết sắp tới. Thứ hai là gì? Vàng đang mất giá. Thứ ba là gì? Ngân hàng sắp đáo hạn tới nơi. Rồi kinh tế khủng hoảng, mưa gió bão bùng, model mới thế nào... quá nhiều thứ. Vậy nên khi hỏi: “cái gì là một” ta không thấy được.
Ngài Xá Lợi Phất là bậc Thánh đã đắc đạo nên ngài nắm rõ bản chất vấn đề như nắm quả xoài trong lòng bàn tay. Với người đã chứng đạo, trong tâm các ngài chỉ có Niết bàn an lạc. Đến khi cô quỳ xuống xin ngài Xá Lợi Phất giải đáp, ngài mới nói “Một là Niết bàn”, bởi trong tâm ngài thấy cái đó, chỉ có một thứ trong tâm. Và nếu cô muốn hỏi nữa thì từ trí tuệ, từ cái “một là Niết bàn”, ngài có thể nói tiếp cho nghe: Đức Phật là một, một bậc Thánh duy nhất trên đời không ai có thể so sánh được từ cõi trời xuống tận cõi người...
Tình thương yêu giữa các bậc Thánh Tăng là duy nhất
Từ “một”, ngài Xá Lợi Phất nói đến cả trăm cái “một” cực kỳ đẹp giữa đời này. Trong đó, có một điều làm ta cảm động là tình thương yêu, sự hòa hợp giữa những Thánh Tăng đệ tử Phật cũng là duy nhất, không ai có thể chia rẽ, phá vỡ, vì các ngài đã vô ngã.
Trong một đại chúng còn nặng bản ngã, mỗi người một ý thì tình thương yêu đó có góc, có khía, có cạnh. Người nào đến rỉ tai một chút là ta nghe theo một chút, lòng bớt yêu thương Tăng đoàn của mình một chút, bớt kính trọng thầy mình một chút. Ví dụ, những đệ tử xuất gia dù đã nguyện lòng sẽ thương thầy mình cả đời nhưng bị ai rủ rỉ bên tai: ông thầy này không tốt, hay bệnh tật, ở trên mạng người ta mắng ông hoài... lâu dần, người đó sẽ bắt đầu thấy có lý, lòng phai nhạt dần, tâm lung lay dần, vì chưa phải là Thánh Tăng đệ tử Phật.
Những bậc Thánh đệ tử của Phật thì tâm đã vô ngã, không còn tư chấp nên không ai có thể dùng lý lẽ nào làm lung lay tình yêu thương Tăng đoàn của các vị được. Tình thương yêu, sự hòa hợp, sự đoàn kết của các vị Thánh Tăng đệ tử Phật là duy nhất, không gì có thể tác động hay phá vỡ được.
Có thể nói, câu trả lời của ngài Xá Lợi Phất là một bài học lớn cho tất cả chúng ta. Cùng là đệ tử Phật nhưng chúng ta chưa thể thương nhau bằng một tình thương duy nhất thì ta biết rằng sự tu hành của mình còn rất kém. Trước Tam Bảo, chúng ta phải nguyện lòng sẽ cùng nhau hướng về một tình thương yêu hòa hợp và duy nhất như ngài Xá Lợi Phất đã ca ngợi: “Tình thương yêu của chúng Tăng đệ tử Đức Thế Tôn là duy nhất”. Có vậy, đạo Phật của chúng ta mới có thể đứng vững trước mọi âm mưu chống phá hiểm độc, và chúng ta mới có thể cùng nhau gìn giữ được Chánh Pháp mà Thế Tôn đã chỉ dạy cho ngàn đời sau.
Từ câu hỏi “Một là gì?”, ngài Xá Lợi Phất đã nhiếp phục được Bhadda Kundalakesi bằng những câu trả lời vô cùng sâu sắc và trí tuệ.
Vậy nếu đặt ra câu hỏi “Hai là gì?” Chúng ta sẽ trả lời như thế nào?
Ta và người là hai, ta thấy mình khác với mọi người. Chính vì có hai cái đối lập này mà trần gian sinh ra lắm chuyện phiền não, thương đau, rắc rối. Từ đây, chúng ta nguyện sẽ vượt qua cái “hai” này.
Động và tĩnh là hai. Tâm chúng sinh lúc nào cũng xao động, khác với tâm bậc Thánh luôn yên tĩnh. Ta gắng tu hành vượt qua chỗ này, để tâm mình và tâm chúng sinh là tĩnh lặng, nhất như.
Phàm và Thánh là hai. Chánh và tà là hai... và còn vô số điều là hai nữa nếu ta có dịp suy nghiệm. Ngài hỏi cái gì là một, chúng ta cũng hài hước hỏi cái gì là hai để biết rằng trên đời có rất nhiều đạo lý sâu sắc và thú vị, ẩn chứa trong những điều tưởng như đơn giản nhưng lại vô cùng bao la.
Chiến thắng chính mình
Trong bài kệ Pháp Cú này, ta bắt gặp câu nói rất nổi tiếng của Đức Phật: “Chiến thắng chính mình là chiến công oanh liệt nhất”. Tại sao chiến thắng chính mình là chiến công oanh liệt nhất? Bởi vì “Kẻ thù lớn nhất của đời mình là chính mình”. Trên lộ trình tu hành, mơ ước lớn nhất của người tu là vô ngã, hạnh nguyện lớn nhất của người tu là sống đời vị tha. Nhưng để đạt được vô ngã, để sống được vị tha thì người tu phải chiến thắng được những ác pháp trong lòng mình. Nói “kẻ thù lớn nhất đời mình là chính mình” không có nghĩa là ta phải cầm dao đâm mình để thắng mình, mà là ta phải thắng những kiết sử ẩn tàng bên trong đang sai xử mình.
Thứ nhất là ích kỷ, xem mình là quan trọng nhất, luôn phục vụ cho mình trước, ưu tiên mọi thứ trên đời cho mình. Để sống không ích kỷ, từ ngày hôm nay, chúng ta phải tập xoay ngược lại lo cho tha nhân trước. Bước vào chánh điện lễ Phật, thay vì tìm một chỗ “đắc địa” ở chính giữa như trước thì ta nhìn qua lại xem có ai không. Nếu chánh điện vắng người, ta sẽ quỳ trước bàn Phật, nhưng nếu có người thì ta nhẹ nhàng nép sang một bên để nhường chỗ tốt lại cho người khác. Bước vào một phòng ăn, thay vì ngồi xuống ăn ngay, ta nhìn xung quanh xem còn ai chưa ăn, ai là người lạ mới đến, còn ngại ngùng chưa ngồi để mời họ trước... Ta cứ tập nghĩ đến tha nhân từng chút một, sống đời vị tha trong từng việc rất nhỏ, nhờ đó, ta dần diệt trừ được tâm ích kỷ, dần chiến thắng được chính mình. Cuộc chiến đấu với chính mình là cuộc chiến kéo dài không chỉ đời này mà cả những đời sau, đồng thời cũng là một cuộc chiến cực kỳ khó khăn vì ích kỷ là bản năng tự nhiên của con người.
Trong cuộc sống có rất nhiều chuyện phức tạp mà để xử lý cho đẹp, để sống cho đạo đức vị tha là không hề dễ dàng. Ví dụ khi ta tới một ngôi chùa, ta nghe vị thầy hỏi: “Ai làm đổ nước ở đây?”. Ta không phải là người làm đổ ly nước, ta cũng biết người làm đổ là người huynh đệ đang đứng khéo nép một góc ở bên kia. Ta muốn nhận thay huynh đệ nhưng nếu ta nhận thì ta nói dối. Vậy ta phải làm sao? Đây là bài toán khó của lòng vị tha.
Ta có thể xử lý thế này. Ta sẽ nghĩ: thật ra việc huynh đệ làm đổ có liên quan đến mình, vì lúc đó mình cũng đứng gần mà đã thờ ơ sơ ý không nhích cái ly vào một chút nên mình cũng có một phần trách nhiệm. Ta đến thưa với thầy: “Dạ, con có làm bể cái ly này”, tức là ta nói mình có phần lỗi. Thầy nhắc nhở vài câu rồi ta đi dọn ly. Nếu làm theo cách này thì ta đã nhận tội giúp cho huynh đệ mà chính ta cũng không mắc tội nói dối, vì ta thật sự nghĩ mình có liên quan trong chuyện ly nước bị đổ.
Trong đời sống, từng việc nhỏ đều có những chỗ lắt léo phức tạp như vậy nên việc tập sống vị tha không hề đơn giản. Có những lúc ta phải rất khó khăn mới có thể giữ được vẹn toàn tâm vị tha mà ta muốn hướng tới.
Ngoài ích kỷ, chúng ta còn phải chiến đấu với tâm lười biếng giải đãi của chính mình. Lười biếng ban đầu không thành tội nhiều nhưng lâu dần sẽ làm cho mọi thứ trì trệ, đen tối và suy tàn. Ta không gắng đi chùa, không gắng lễ Phật, không siêng giúp người nên công đức mất dần. Ta không gắng tọa thiền nên tâm linh không tiến. Ta không gắng đem đạo lý cho người nên Phật Pháp dần suy tàn. Đạp xe thấy hòn đá giữa đường, ta lách qua rồi đi luôn, không ngờ lát sau có người u đầu, sứt trán vì hòn đá chỏng chơ đó. Lười biếng nghe qua tưởng như không quá nghiêm trọng nhưng cuối cùng lại trở thành cái tội là vì vậy. Để chiến thắng cái lười biếng của mình, chúng ta phải cố gắng rất nhiều.
Ngoài ích kỷ và lười biếng, ta còn phải chiến thắng tâm đố kỵ - thấy ai thành công thì ganh ghét khó chịu; chiến thắng tâm thù dai - hễ ai làm điều gì mích lòng là ghét suốt đời; chiến thắng tật hay nói xấu người khác; chiến thắng tâm kiêu ngạo thấy mình hơn người; chiến thắng tật khoe khoang; chiến thắng tật tự mãn - mới vừa tốt một chút đã thấy mình ngon lành trong khi đường đi còn rất xa, thành công trọn vẹn còn rất khó. Những tâm lý ích kỷ, đố kỵ, tham vọng, thù dai, nói xấu, kiêu ngạo, khoe khoang, tự mãn... cũng không hề dễ vượt qua và đều là những kẻ thù rất nguy hiểm.
Ví dụ, có người nói với ta: “Ủa, sao lúc này chị xấu quá vậy?”, ta nhanh nhẹn đáp lời: “Dạ tại em giống chị”, ý là người kia cũng xấu. Nói vậy cũng thắng nhưng là thắng người, và chiến công đó không oanh liệt vì ta đã thua chính mình. Nếu lúc đó ta trả lời rằng:“Dạ, vì lúc này em tu dở quá, cảm ơn chị, em sẽ gắng tu”, tức là bị chê xấu mà không giận, không nói xỏ lại, biết vui vẻ nhận lấy lời chê để thắng tâm chấp nhặt của chính mình thì đây là chiến thắng chính mình, và chiến thắng này mới vẻ vang.
Trong công phu thiền định, chúng ta còn phải vất vả nhiều hơn để chiến đấu với chính mình. Chúng ta phải kiên trì điều phục vọng tưởng. Vọng tưởng tạm lắng, chúng ta lại phải chiến đấu với một loạt các ảo giác nối tiếp hiện ra như chư Thiên, hào quang, cảnh vật lạ lùng... Thắng được ảo giác rồi, thần thông lại xuất hiện. Nếu tự hào dùng đến thần thông, bản ngã sẽ lập tức dấy khởi, công phu sụt giảm. Có thần thông rồi ai cũng tự hào muốn sử dụng, muốn mang ra khoe khoang, nên dù cho có thần thông ta cũng từ bỏ, không màng, là một chiến công rất oanh liệt.
Chiến thắng chính mình thực sự là chiến công oanh liệt nhất, nhưng chúng ta không được áp dụng câu nói này vào thực tế một cách máy móc và cứng nhắc. Ví dụ, ngày nào đó đất nước bị lâm nguy, đạo pháp bị bức hại mà ta nghĩ: “Thôi, cứ lo thắng mình đã...”, rồi không bảo vệ đất nước, không hộ trì Phật Pháp thì ta mang tội nặng. Do đó, câu nói chiến thắng chính mình vẫn có những trường hợp ngoại lệ và ta phải hết sức linh động trong những trường hợp như thế.
Chiến công oanh liệt nhất
(104) Thắng mình và thắng người
Thắng mình tốt đẹp hơn
Ai chiến thắng chính mình
Nội tâm luôn an tịnh.
(105) Dù thiên thần, Thát bà
Ma vương hay Phạm thiên
Không thể làm gì được
Người tự thắng như thế.
Chiến thắng chính mình
Bài kệ trên xuất phát từ một truyện tích ngắn như sau.
Gần tinh xá Kỳ Viên, có một Bà la môn mắc tật hay triết lý. Nghe mọi người ca ngợi Đức Phật, ông cũng lò dò đi nghe Phật thuyết pháp xem sao. Thấy Phật nói người tu tốt sẽ được phước thế này, đạo quả thế kia ... ông thầm nghĩ: “Sa môn Cồ Đàm toàn nói về lợi ích trong khi trên đời này có bao nhiêu thứ bất lợi, sao không nghe Sa môn ấy đề cập đến. Có lẽ, ông ta chỉ muốn ca ngợi điều có lợi để dụ dỗ mọi người thôi. Ta hãy đến hỏi xem sao”. Nghĩ vậy, ông bèn đến hỏi Phật: “Thưa Ngài, tôi nghĩ rằng Ngài chỉ nói điều có lợi, tu hành sẽ được lợi thế này thế kia, trong khi trên đời này còn bao nhiêu điều bất lợi, sao Ngài không bàn đến?”. Đức Phật trả lời: “Có những điều bất lợi sau”. Phật nói thành cả bài kệ, ở đây chúng ta chỉ nhắc lại tóm tắt thế này:
Thứ nhất là ngủ dậy muộn.
Thứ hai là lười biếng.
Thứ ba là ánh trăng soi (ý này rất lạ).
Thứ tư là giàu sang mãi.
Thứ năm là thích đi du lịch mãi.
Thứ sáu là ngoại tình.
Ông ca ngợi sáu điều bất lợi mà Đức Phật nói rất hay. Phật hỏi ông làm nghề gì, ông trả lời rằng nghề của ông là đánh bài. Thì ra, ngày xưa ở Ấn Độ đã có bài bạc, và giai cấp là một chuyện mà nghề nghiệp lại là chuyện khác. Ví dụ, cùng sinh ra trong giai cấp Bà la môn nhưng không phải tất cả Bà la môn đều làm giáo sĩ, số làm giáo sĩ là rất ít, phần còn lại cũng làm đủ nghề trên đời, kể cả nghề đánh bạc như ông Bà la môn này.
Phật hỏi tiếp:
- Ông có luôn thắng không?
- Thưa Ngài, đôi lúc tôi thắng nhưng cũng có lần người khác thắng.
- Khi ông thắng thì ông vui, khi người khác thắng thì người đó vui. Chiến thắng này không hay. Thắng chính mình mới là hay. Người thắng mình mới là người vĩ đại. Và vì người đó đã chiến thắng chính mình nên từ cõi trời xuống dưới cõi ma không ai còn có thể xâm phạm được nữa.
Từ truyện tích này mà có bài kệ như trên.
Những điều bất lợi trong đời
Trong truyện tích, ta thấy Đức Phật nhắc tới sáu điều bất lợi trong cuộc đời của con người. Ngủ muộn, lười biếng hay ngoại tình là những bất lợi ta có thể dễ dàng hiểu được. Nhưng ta không hiểu tại sao “ánh trăng soi, giàu sang mãi và thích đi du lịch” Phật cũng cho là những điều bất lợi?
Sở dĩ Đức Phật nói ánh trăng soi không có lợi vì người Ấn Độ xưa chưa có đèn điện nên họ không thức thâu đêm suốt sáng như chúng ta bây giờ. Họ thường đi ngủ sớm để dưỡng sức cho sáng hôm sau ra đồng làm việc. Khi đêm xuống mọi việc đều dừng lại, mọi người đều ngủ sớm nên ánh trăng soi không có lợi cho ai.
Phật cũng nói rằng giàu sang mãi là điều bất lợi, ý này cực kỳ hay. Người nào cứ giàu mãi, từ đời cha đến đời con cháu vẫn giàu... thì thật bất hạnh. Giàu sang khiến họ không hiểu được nỗi khổ của người nghèo. Giàu sang cũng khiến bản ngã lớn dần, tâm xem thường thiên hạ xuất hiện, từ đó cánh cửa địa ngục mở ra. Giàu sang ở đời chỉ là tạm bợ, và bản ngã cao vời do cái giàu sang sinh ra nếu không được diệt trừ sẽ đưa ta đến những khổ báo ở tương lai. Bởi vậy giàu sang mãi cũng là điều “nguy hiểm”.
Nếu đã lỡ được phước giàu, ta hãy khôn ngoan chọn cách sống, cách cư xử cho phù hợp để đừng bị lỗi “giàu sang mãi”. Ta hãy tìm những việc lao động tay chân như quét đường, nhặt rác, về miền quê đắp lại những con đường hư; mặc những trang phục bình thường, không mê mải sắm sửa đồ hàng hiệu; gặp ai cũng tôn trọng, cung kính... Chính vì cách cư xử khiêm cung này mà âm đức của ta lớn dần, ta giữ được cái đức của mình lâu bền. Còn nếu ta được phước giàu, ta xử sự như một người giàu: ăn cơm phải có người cung phụng, bước ra đường phải có xe hơi, lúc nào cũng ăn trên ngồi trốc, phải mặc đồ sang trọng... thì cái phước, cái đức của ta sẽ sụt giảm và sẽ đưa ta đến những điều bất lợi ở tương lai.
Một điều bất lợi nữa Phật nói là “thích đi du lịch mãi”. Trước giờ ta cứ nghĩ “đi một ngày đàng học một sàng khôn” nhưng thực tế, du lịch nhiều, hưởng thụ nhiều khiến ta lãng phí thời gian và dần cạn hết phước.
Chiến thắng bản thân qua cái muốn và cái sợ
Trên đời có hai điều làm ta yếu đuối: Thèm muốn và sợ hãi. Nếu có ai đó muốn khống chế ta thì đầu tiên họ cũng tìm hiểu hai yếu tố này của ta trước, ta thèm muốn điều gì và sợ hãi điều gì. Biết được điều này rồi, khi họ tấn công, ta chỉ còn cách cúi đầu chịu thua.
Ví dụ, biết ta muốn đẹp và muốn giàu, có người sẽ mang hai thứ này ra dụ dỗ ta:
- Nếu anh tu theo tôi, tôi đảm bảo trong ba tháng anh sẽ đẹp lên.
- Nếu anh nghe theo lệnh tôi, tôi sẽ cho tiền, anh sẽ giàu lên.
Khi họ đánh trúng cái ta muốn, ta lập tức sẽ bị chao đảo.
Biết ta sợ chết, họ lấy cái chết ra đe dọa:
- Không theo tao, tao cắt cổ mi.
Nếu lúc đó ta không sợ mà trả lời:
- Cắt đi, cắt trước khỏi mất công cắt sau, không bao giờ tao theo kẻ ác. Nếu muốn nói chuyện gì thì mang đạo lý, chính nghĩa ra nói, đừng lấy vũ lực ra đe dọa.
Hoặc chúng lấy gia đình ra đe dọa:
- Tao giết hết cả nhà mày.
Ta hiên ngang trả lời:
- Cứ giết, tao cầu siêu.
Đến cái chết và sự an nguy của gia đình ta cũng không sợ thì trên đời không ai xâm hại, khống chế ta được nữa. Tất nhiên ta rất lo lắng cho sự an nguy của gia đình, nhưng nếu đặt vào tình thế phải lựa chọn giữa gia đình và một cộng đồng lớn lao hơn như đất nước hay đạo pháp thì ta buộc phải lựa chọn sự an nguy của đất nước và đạo pháp trước. Lương tâm và lẽ phải buộc ta phải làm như thế.
Ta không sợ tất cả, chỉ sợ mình phạm lỗi. Nhưng nếu lỡ có lỗi rồi ta cũng không được sợ, vì lỗi cũng là một thứ để những kẻ xấu uy hiếp, buộc ta phải vâng lời chúng. Biết lỗi nhưng bình thản sám hối, không sợ hãi, đó là bản lĩnh của người đệ tử Phật.
Ta nhìn lại mình xem mình còn sợ và còn muốn điều gì, để từ đó cố gắng tu dưỡng làm sao ta không còn muốn điều gì và cũng không còn sợ điều gì nữa. Nhờ đã chiến thắng được cái ngã của mình qua cái muốn và cái sợ như thế, sẽ không còn ai có thể khống chế, ép buộc ta làm điều xấu được nữa.
Phật khen ngài Xá Lợi Phất
(106) Mỗi tháng tốn nghìn vàng
Hoặc tế lễ trăm năm
Chẳng bằng có một lần
Cúng dường bậc tự thắng.
(107) Dù suốt cả trăm năm
Thờ lửa trong rừng sâu
Chẳng bằng có một lần
Cúng dường bậc tự thắng.
Phật nói hai bài kệ này từ câu chuyện của 2 người là chú và cháu của ngài Xá Lợi Phất. Sau khi theo Phật tu hành và đắc đạo, ngài Xá Lợi Phất đã về nhà hóa độ được rất nhiều người theo Phật, trong đó có người chú và người cháu của ngài.
Ông chú của ngài Xá Lợi Phất là tín đồ của giáo phái Ni Kiền Tử. Vì gia thế rất giàu, mỗi tháng ông đều cúng dường nhiều vàng bạc cho các đạo sư của mình. Ngài Xá Lợi Phất biết rằng việc làm đó không đem lại cho ông nhiều lợi ích. Nhưng ngài lại là cháu nên nói ra không tiện. Ngài bèn rủ ông đến gặp Đức Phật. Thấy ông, Phật hỏi:
- Ông thường làm hạnh nghiệp gì?
- Thưa Ngài, mỗi tháng con xuất ra rất nhiều tiền cúng dường cho những bậc tu hành của phái Ni Kiền Tử.
Phật đáp lời bằng bài kệ: Mỗi tháng tốn nghìn vàng/Hoặc tế lễ trăm năm/Chẳng bằng có một lần/Cúng dường bậc tự thắng.
Khác với người chú, người cháu của ngài Xá Lợi Phất lại có tín ngưỡng thờ lửa. Để gửi lời cầu nguyện lên trên cõi cao, những người theo tín ngưỡng thờ lửa tin rằng lửa sẽ mang những tâm nguyện của con người lên thiên giới, nên hay đổ vào đó nhiều thứ. Có người để nguyên con cừu, nướng cho thịt cháy xèo xèo, mùi bay lên; có người đổ hoa; có người đổ dầu thơm... Mỗi tháng, họ đều vào rừng sâu nơi không có bóng người để thờ lửa như thế. Người cháu của ngài Xá Lợi Phất cũng vậy. Anh hay vào rừng đốt lửa lên, sau đó đổ dầu thơm vào ngọn lửa, hy vọng dầu thơm sẽ theo lửa bay lên cõi trời mang theo những nguyện ước của mình.
Ngài Xá Lợi Phất cũng đưa người cháu này về gặp Đức Phật. Phật đã nói bài kệ rằng: Dù suốt cả trăm năm/Thờ lửa trong rừng sâu/Chẳng bằng có một lần/ Cúng dường bậc tự thắng.
Lời hứa hẹn của các tôn giáo
Qua câu chuyện chúng ta thấy các tôn giáo thường hay hứa hẹn những phần thưởng cao đẹp và đều yêu cầu dâng cúng. Ai cũng nói rằng: theo đạo tôi bạn sẽ được điều này điều kia, nhưng trong thời gian chờ đợi phần thưởng đó, hãy cúng cho chúng tôi những thứ này..., giữa những điều hứa hẹn, ta hãy chắt lọc ra điều gì là chân chính để ta đem cả cuộc đời mình đi theo mà không lầm đường, không uổng phí.
Nếu như hầu hết các tôn giáo đều hứa một cái “có” nào đó, thì đạo Phật lại hứa một điều rất kỳ lạ - hứa cái “không có gì cả”. Theo đạo Phật, điều mà ta được hứa hẹn là sự giải thoát giác ngộ, nhưng lời hứa này “hứa mà như không hứa”, vì phàm phú chúng ta không ai biết giải thoát giác ngộ là gì cả. Hoặc đạo Phật nói rằng, chúng sinh đau khổ và gây tạo tội lỗi vì ta có bản ngã, tu theo đạo Phật là vượt qua bản ngã để trở thành vô ngã, tức là hứa với ta một cái “không có gì cả”.
Tại sao một tôn giáo hứa sẽ đưa mình đến nơi không còn gì cả, “ta không còn là ta”, kể cả cái “ta” cũng mất luôn mà lại có rất nhiều người đi theo?
Có hai hạng người đi theo một tôn giáo mà hứa một điều không có gì hết:
Một là người cực kỳ trí tuệ. Họ tin rằng nơi không còn cái ta nữa mới thật sự là bến bờ hạnh phúc, an vui, giải thoát. Trong từng giờ, từng phút đi trên con đường này, họ thấy từng bước chân mình đi, từng lời mình nói, từng việc mình làm đều mang lại an lành, lợi ích. Càng tiến dần đến chỗ không còn cái ta, không còn gì nữa, họ càng cảm nhận rất rõ đây chính là lẽ phải, là chân lý tuyệt đối. Họ tin và đi theo bằng chính trí tuệ của họ.
Hai là người gàn dở, không bình thường, nên mới dám đi theo lời hứa về một cái “không có gì”.
Chúng ta tin rằng, tất cả những người đệ tử Phật đều thuộc hạng người thứ nhất - chọn đạo Phật vì trí tuệ. Chúng ta cũng thành thật biết ơn, quý trọng, tán thán những người đã theo Phật, theo lời hứa đến nơi “ta không còn gì nữa”. Từ nơi không còn gì nữa đó ta lại có hạnh phúc, và ta nguyện đem cả cuộc đời, đem cả trái tim mình đi theo Đấng Chánh Giác – Người đã hứa “một điều kỳ lạ” như vậy.
Công đức cúng dường bậc tự thắng
Sau khi được Đức Phật thuyết phục, chú của ngài Xá Lợi Phất không còn cúng dường các giáo sĩ Ni Kiền Tử nữa. Điều này làm họ vô cùng tức tối vì thấy như Phật đã dẹp “nồi cơm” và ngăn nguồn tài trợ của họ. Vào thời đó, oai đức của Đức Phật quá lớn khiến rất nhiều người đã bỏ giáo phái của mình để theo Phật. Những làn sóng công kích, chống đối, nói xấu Phật nổi lên khắp nơi, kéo dài rất lâu mà trong kinh không ghi hết. Như một lần, ngoại đạo giết chết một cô gái, chôn xác trong tinh xá Kỳ Viên rồi rêu rao khắp nơi rằng chư Tăng đã dan díu sau đó giết chết cô; hay nhiều lần vì ghen tỵ với Phật mà Đề Bà Đạt Đa phá Phật... Chúng ta chỉ nghe qua một số sự kiện tượng trưng, sự thật vào thời đó, Đức Phật bị chống đối gấp nghìn lần hơn thế.
Qua bài kệ, Đức Phật cho rằng họ hàng của ngài Xá Lợi Phất đã cúng vào nơi không đáng cúng, nếu cứ tốn tài vật cho những nơi đó thì phước không nhiều. Cúng dường bậc tự thắng là những đệ tử Phật, những người đã vô ngã, mới là điều đáng quý.
Nhiều người sẽ tưởng Phật cũng hơn thua với các giáo phái kia, nhưng chúng ta phải hiểu rằng, ý của Phật là muốn khen ngợi ngài Xá Lợi Phất. Ông chú kia có người cháu vĩ đại, và người cháu kia cũng có ông cậu vĩ đại, chính người thân ngay trong gia đình mình là bậc Thánh xứng đáng được cúng dường mà họ không hề hay biết. Đức Phật đã tôn vinh ngài Xá Lợi Phất trước bà con của ngài như thế, để sau này họ sẽ kể lại cho những người họ hàng khác rằng: trong dòng tộc chúng ta có một bậc Thượng thủ tướng quân siêu việt như vậy.
Kính lễ bậc chính trực
(108) Suốt năm cúng tế vật
Để cầu phước ở đời
Không bằng một phần nhỏ
Kính lễ bậc chính trực.
Bài kệ này cũng giống bài kệ trên dù câu chuyện tích thì hơi khác một chút.
Sau khi độ hết gia đình và họ hàng thân quyến, ngài Xá Lợi Phất bắt đầu tìm đến những bạn bè ngày xưa của mình, trong đó có người cứ mỗi tháng lại giết một con vật để cúng tế thần linh. Ngài Xá Lợi Phất tìm cách đưa ông đến gặp Phật. Ông khoe với Phật là mỗi tháng đều cắt cổ một con vật để hứng máu dâng lên thần linh. Phật rầy rằng suốt năm giết mổ để dâng cúng, phước không bằng một phần nhỏ của việc cúng dường,
kính lễ bậc chính trực. Chi tiết này cũng dễ hiểu, giống với ý mà ta đã phân tích ở bài kệ trên.
Thận trọng với niềm tin vào thần thánh
Có một loại tôn giáo xem giết hại là điều tốt. Làm chúng sinh đau khổ mà cho là điều tốt thì đây là điều hoàn toàn ngược với chân lý, là một loại tà đạo và nhân quả không cho phép điều này.
Đạo Phật khác với các tôn giáo khác cũng ở điểm này. Nếu như đạo Phật nói nhân nào quả nấy, ai mang lại an vui, hạnh phúc cho đời thì sẽ được phần thưởng an lành; ai gieo trồng đau khổ sẽ gặt lại quả báo đau khổ, thì có những giáo lý, những giáo sĩ đã lật ngược lại vấn đề, nói rằng gây đau khổ cho chúng sinh mà đẹp lòng thần thánh thì vẫn được phước lành. Đây là điều gian dối trắng trợn.
Người bạn của ngài Xá Lợi Phất đã tin theo ác kiến là cắt cổ con vật lấy máu cúng thần thánh mà nghĩ là được phước lành, vì thế ngài đã phải dẫn người đó về xin Phật hóa độ. Cũng vậy, nương theo lời Phật dạy, ta cũng phải trang bị cho mình một lý luận để giải thích với những người bạn của mình nếu họ lỡ theo tà đạo nào đó. Ta có thể nói rằng: “Mọi chuyện trên đời đều có nhân quả rất công bằng. Ta không thể lấy một ít lễ vật, một con vịt quay, một nải chuối, mà cầu Thần Thánh cho mình trúng số được tiền triệu và làm ăn khấm khá quanh năm được. Như vậy là không đúng với sự công bằng của luật Nhân Quả.”
Thông thường, khi ta bày tỏ sự kính trọng với một vị thần thánh nào thì vị thần thánh đó phải có lý lịch trong lịch sử rõ ràng: sinh năm nào, mất năm nào, khi còn sống đã làm gì lợi ích cho quốc gia, cho xã hội, cho dân tộc, cho thế giới... Khi đó, chúng ta mới tin rằng, với công đức lớn lao, sau khi thị tịch các vị vẫn an trú trong cõi thần linh, có sự linh thiêng huyền nhiệm và lắng nghe được niềm kính trọng của tất cả những người đến chiêm bái. Còn với những “thần linh” mà ta không biết lý lịch ra sao, lúc sống cũng chẳng xây đắp được điều gì ích lợi cho đời mà ta vẫn tin là linh thiêng, thì ta là kẻ mê tín hoàn toàn. Niềm tin này là tà kiến, phi nhân quả, và nếu cứ đi theo con đường đó, ta rất dễ bị các giáo sĩ xúi giục tạo tội.
Chẳng hạn, có giáo sĩ đến nói với ta: “Hãy giết đủ mười người, ngươi sẽ được phong chức, sau khi chết được lên cõi trời”. Ta thắc mắc sao có chuyện kỳ lạ như vậy? Và câu trả lời là trong giấc mơ họ đã được thượng đế hiện thân xuống nói như thế. Thật sự, không ai trực tiếp nghe thượng đế bảo gì cả, chỉ nghe qua trung gian các giáo sĩ nói. Xúi giết người, xúi làm hại nhân loại, thật ra là phục vụ cho ý đồ của giáo sĩ, không hề có ông Trời nào trực tiếp nói điều ác độc đó cả.
Điểm lại giáo lý của các tôn giáo từ xưa đến nay, chúng ta sẽ thấy không ai trực tiếp nghe ông Trời nói mà chỉ nghe qua trung gian các giáo sĩ. Từ trung gian này, rất nhiều tư tưởng ác độc đã lan tràn khắp nơi. Các giáo sĩ với ác kiến, tư kiến, thành kiến méo mó của mình nhưng vẫn nhân danh Thượng đế đã gieo rắc bao nhiêu khổ sầu trên trần thế.
Tháng 11/2008, truyền thông từng đưa tin có một nhóm chiến binh không rõ nguồn gốc đã tấn công khủng bố bằng bom và xả súng vào người dân ở Mumbai - Ấn Độ, làm những nạn nhân nối nhau ngã xuống. Sự kiện này khiến cả thế giới phẫn nộ. Những người vô tội đang sống bình yên và hạnh phúc, để rồi tất cả đều kết thúc sau tiếng bom rơi đạn lạc.
Ai có hiểu đằng sau cái chết
Đâu phải là đã hết chuyện rồi Mà còn tiếng khóc vang trời Của bao thân quyến, nghẹn lời tiếc thương...
Những kẻ đánh bom cảm tử thì vâng lời giáo sĩ nào đó ở phía sau, họ quyết liệt khẳng định Thượng đế sai bảo hãy giết người. Tuy nhiên, chẳng ai thật sự nghe được lời của Thượng đế cả. Sau này nếu gặp những người theo tôn giáo bạn, chúng ta hãy nói với họ rằng: “Bạn chỉ vâng theo lời giáo sĩ chứ chưa bao giờ trực tiếp nghe thần thánh sai bảo gì. Bạn có đảm bảo rằng giáo sĩ đã truyền đạt đúng lời của Thượng đế hay không?”. Hãy mang câu này đi hỏi khắp thế giới, hỏi hết tất cả những người bạn của chúng ta theo tôn giáo khác. “Có bao giờ bạn trực tiếp nghe Thượng đế nói chưa, hay chỉ qua trung gian của giáo sĩ?”.
Trong đạo Phật, chúng ta cũng không được trực tiếp nghe Phật nói, chỉ qua trung gian của người xuất gia. Nhưng các vị không bao giờ nói rằng việc gây đau khổ cho chúng sinh lại gặt được quả hạnh phúc, mà chỉ khi nào ta mang hạnh phúc cho đời thì nhân quả mới đền trả lại hạnh phúc cho ta. Những lời công bằng đẹp đẽ như thế, dù không được trực tiếp lắng nghe từ Đức Phật nhưng sâu thẳm lương tâm ta biết rằng đó là lẽ phải, là chân lý. Và dù từ lâu chúng ta thường nghe nói đạo nào cũng dạy ăn hiền ở lành, nhưng ngày hôm nay ta phải sửa lại rằng: “Không phải đạo nào cũng tốt”.
Một người đàn ông từ nước ngoài về Việt Nam, nhân tiện ghé thăm một ngôi chùa ở trên núi. Ông tâm sự với thầy trụ trì rằng, ông đã nghiên cứu qua nhiều tôn giáo và cũng đi làm ăn qua nhiều quốc gia, cuối cùng ông không tin nhiều vào tôn giáo lắm, chỉ tin vào những gì mắt thấy tai nghe. Nhân quả mà đạo Phật hay nhắc đến không thuyết phục được ông vì ông không thấy. Thượng đế mà các tôn giáo hay ca ngợi cũng chẳng có giá trị với ông, bởi đó là điều ông không chứng kiến bằng mắt được.
Khi ấy, vị thầy đã nói với ông thế này: “Có những điều anh không thể nhìn bằng mắt nhưng chúng vẫn hiện hữu. Chúng ta xem tivi được là nhờ sóng điện từ lan trong không gian, mắt ta không thấy nhưng nó vẫn tồn tại. Hoạt động của những microchip trong máy tính điện tử cực kỳ phức tạp, con người không hề thấy, nhưng chúng đã tạo ra bao nhiêu điều kỳ diệu cho cuộc sống, đó là trí tuệ nhân tạo. Có những điều anh chỉ nhìn thấy được bằng trí tuệ, không thể nhìn bằng mắt”. Nghe rồi, ông gật đầu một chút. Vị thầy đã mang khoa học ứng dụng vào trong đạo học để thuyết phục một con người cực đoan không tin gì cả.
Ta thấy, gặp đâu cũng tin và tin mù quáng không suy xét là một cực đoan, nhưng “không tin gì” cũng là một cực đoan khác. May mắn thay, giữa hai thái cực đó, đạo Phật đã cho chúng ta một trung đạo: ta tin, nhưng chữ tin ở đây không phải là “believe” (tin không cần suy xét), mà là accept (chấp nhận). Ta chấp nhận điều mà sau khi suy xét, kiểm nghiệm bằng tất cả lương tâm ta thấy hợp lý, không phải tin vào cái mà không dùng đến sự suy xét của trí tuệ. Ví dụ như luật Nhân Quả là sự công bằng đem đến đạo đức cho con người, làm cho loài người ổn định, ta chấp nhận. Niềm tin trong đạo Phật là như thế.
Đạo Phật mang đến cho nhân loại một giáo lý mà con người được quyền suy xét kỹ lưỡng trước khi chấp nhận. Vì thế, ta yên tâm đi theo con đường Phật đã dạy và biết mình thật may mắn khi được làm đệ tử của Đức
Phật. Giữa thế giới rối ren, nhiễu nhương, phức tạp, hỗn loạn, mê mờ này, giữa bao nhiêu giáo điều xô bồ cạnh tranh thế này... chúng ta còn có một chốn bình yên, có con đường sáng để vững chân bước đi từng ngày. Dù ta phải đi qua rất nhiều gian nan, vất vả, nhưng ta có ánh sáng, có trí tuệ trong tim, có Đức Phật trong lòng, có con đường đi về nơi không còn “ta” nữa. Ta đi trên con đường đó và biết rằng đó là con đường của nhân quả, của sự công bằng, là con đường đưa đến nơi có hạnh phúc chân thật.
Qua bài này chúng ta cũng có một câu để hỏi các bạn mình: “Các bạn đã nghe những giáo điều trực tiếp từ Thượng đế chưa hay chỉ qua trung gian các giáo sĩ? Hãy suy nghĩ lại trước khi các bạn đem khổ đau đến cho trần t h ế .” Đã đến lúc con người được quyền xét lại tất cả giáo lý của các tôn giáo. Và sau vụ thảm sát ở Mumbai, đã đến lúc thế giới bị đặt trước một thử thách, một câu hỏi khốc liệt: Tôn giáo nào là chân chính nhất?











