(84) Không lấy điều phi pháp
Để làm lợi cho ai
Chẳng mong cầu con cái
Hoặc tài sản quốc độ
Vị này hành đúng pháp
Giới và tuệ đắc thành.
Trưởng lão Dhammika vốn là một cư sĩ thuần thành, đạo đức và muốn đi tu. Năm xưa, lúc ngài chia sẻ với vợ về ý định này, người vợ nói bà đã lỡ mang thai, hãy đợi bà sinh nở xong. Ngài đành chịu. Sau khi đứa trẻ ra đời, ngài nói rằng đã đến lúc phải đi tu, người vợ vẫn tiếp tục ngăn cản: “Thôi hãy đợi con chúng ta trưởng thành để nó giữ tài sản đã”. Nghe đến đây, ngài nhận ra người vợ đang có âm mưu giữ mình lại, nên đã lặng lẽ bỏ đi xuất gia. Hai mươi năm sau, đứa con đã được 20 tuổi, ngài nhỏ to thuyết phục rồi con cũng đi tu. ấy chồng đã đắc đạo và con đã xuất gia, người vợ cũng xin gia nhập Ni đoàn tu hành.
Việc ngài độ cho vợ con đều xuất gia được Phật ngợi khen. Phật nói ngài thật trọn lòng với Phật Pháp, đã Phật hóa gia đình giúp cả nhà cùng đi tu nên khen ngài bằng bài kệ trên.
Ước mơ Phật hóa thế giới
Khi đã là đệ tử Phật, chúng ta luôn bị giằng xé giữa hai điều. Một bên là những ước vọng thế gian về tài sản, danh vọng, gia đình, con cái... Một bên là lý tưởng giác ngộ giải thoát mà Đức Phật đã gieo vào lòng mình. Hai khuynh hướng trái ngược nhau này luôn luôn tồn tại trong tâm chúng ta.
Chỉ những ai không thật lòng với Phật Pháp, xem Phật Pháp như một món đồ trang trí, đến với đạo để làm từ thiện cho vui, đôi khi để quảng cáo thương hiệu của mình... ì không có gì để giằng xé cả. Người đó vẫn tiếp tục làm ăn, tiếp tục dùng đạo để đánh bóng tên tuổi cho mình. Còn những ai thật lòng với đạo thì luôn bị giằng xé một cách rất tự nhiên, giữa một bên là sự nghiệp, trách nhiệm phải gánh vác lo cho gia đình, người thân, bổn phận với đời... và một bên là lý tưởng tu hành, buông hết tất cả để đi tìm tâm linh giác ngộ. Do đó, sự giằng xé trong tâm cũng là dấu hiệu của một người thật lòng với đạo pháp. Chúng ta hãy nhìn lại tâm mình, từ lúc biết Phật Pháp đến nay ta đã có sự giằng xé âm thầm đó hay chưa?
Đạo pháp quá cao đẹp, lý tưởng Phật đã truyền trao vời vợi trên cao luôn soi sáng cuộc đời ta, ta không thể quay lưng buông bỏ, nhưng đời sống thế gian vẫn còn ràng buộc ta rất nhiều. Hai điều đó luôn làm ta bị day dứt. Những người có thiện căn tu hành mạnh mẽ thì sẽ chọn con đường xuất gia. Tức là không còn phân vân do dự, họ dứt khoát từ bỏ thế gian bước vào đạo, xuống tóc, mặc áo cà sa. Họ không phải giằng xé giữa mục tiêu thế gian và mục tiêu giác ngộ nữa, vì họ đã chọn hẳn mục tiêu giác ngộ rồi. Suốt đời còn lại, họ chỉ còn lo chiến đấu với nội tâm, hoàn thiện bản thân từng ngày từng giờ để bước dần lên quả vị ánh mà thôi.
Mục tiêu giác ngộ quá thiêng liêng
Gác lại qua bên những tình riêng
Tấm lòng tôn kính cao hơn núi
Nguyện cúi dâng Người, Đấng Vô Biên...
Các trường hợp xuất gia
Trường hợp thứ nhất là chí hướng tu hành đã chiến thắng ước vọng thế gian, đồng thời hoàn cảnh cũng cho phép (cha mẹ, vợ hay chồng đã đồng ý, không có ai phải khổ quá đáng nếu mình đi xuất gia...). Người này thuận lợi cả nội tâm lẫn ngoại cảnh.
Trường hợp thứ hai là chí tu hành đã thắng, cảm thấy có thể hoàn toàn buông bỏ cuộc đời được rồi, không còn gì phải hối tiếc nữa nhưng hoàn cảnh thì không cho phép (cha mẹ chưa đồng ý, vợ hoặc chồng chưa đồng ý, hoặc nếu ta ra đi thì có người sẽ đói khổ). Ở đây, chúng ta dùng từ “đói” chứ không phải chỉ là khổ thông thường. Khổ tâm thì còn chịu đựng được, sau này ta sẽ mang đạo về hóa độ bù đắp lại, nhưng đói thì không chấp nhận được. Cái đói chạm đến cái khổ căn bản của cuộc sống, để ai phải chịu đói là điều cực kỳ tàn nhẫn. Miếng ăn là nhu cầu căn bản nhất của con người. Nhờ có miếng ăn mà ta được làm một con người đàng hoàng, không bò lê bò lết ngoài đường xin ăn, không giành nhau từng miếng ăn, không bị mất phẩm giá chỉ vì cái đói nên ta không được để ai bị đói. Trong trường hợp lý tưởng giải thoát quá mạnh, ta đã quyết lòng xuất gia, nhưng nếu việc ta đi tu để lại những người thân phải đói khổ thì ta không được đi vì hoàn cảnh chưa cho phép. Đây là trường hợp tâm thì đã được mà hoàn cảnh thì chưa thuận.
Trường hợp thứ ba là thiện chí không đủ. Ta yêu mến đạo Phật, hoàn cảnh đã thuận tiện nhưng không dám đi tu. ế nào là hoàn cảnh thuận tiện? “Trời ơi tôi có thằng con, nó mà đi tu thì tôi mừng ghê lắm”, “ôi con đừng lấy vợ khổ lắm, bây giờ vợ là nợ con ơi”... Có những người cha người mẹ thiết tha mong con đi tu như thế, nhưng đứa con thì lại muốn sống đời thế tục. Dù cũng mến đạo, cũng quy y, ngồi thiền, đến chùa lễ Phật, tụng kinh... nhưng cha mẹ khuyên cách nào cũng không xuất gia. Đây là trường hợp chí tu đã thua mặc dù hoàn cảnh lại thuận lợi.
Trường hợp thứ tư là bản thân thật sự không muốn đi tu và hoàn cảnh cũng không cho phép. Trường hợp này không có gì để bàn tính nên cứ yên phận ở nhà.
Cuối cùng là trường hợp rất đặc biệt: chí tu đã dứt khoát, hoàn cảnh cũng không có gì trở ngại nhưng vẫn tiếp tục ở lại làm cư sĩ để hoàn thành một hạnh nguyện gì đó rất chính đáng. Người này có lý tưởng tu hành sáng ngời, mọi thứ đều thuận tiện nhưng vì bổn phận nào đó với Phật Pháp, với chùa mà chấp nhận làm cư sĩ. Dù mang hình tướng thế gian, nhưng đời sống và tâm hồn người này đã không khác gì một người xuất gia - vẫn ăn chay trường, ngồi thiền, lễ Phật, sống đời đức hạnh, hy sinh tận tụy. Người như thế khi đến thăm viếng chùa, chúng tôi luôn dành cho sự đối đãi ưu ái giống như với một người tu sĩ.
Trưởng lão Dhammika sau 20 năm tu hành đã đắc đạo và quay về hóa độ vợ con cùng xuất gia theo. Việc độ cho gia đình của mình tương đối dễ, vì những người là thân quyến thường có duyên với nhau. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp nghịch duyên rất khó cảm hóa. Ví dụ như Đề Bà Đạt Đa, tuy là em họ của Phật nhưng lại muốn giết Phật để đoạt ngôi giáo chủ. Đây cũng là những trường hợp nghịch duyên. Còn ngài Dhammika lại khá thuận duyên với gia đình, dù quá trình cảm hóa người thân vẫn phải nhờ vào uy đức, đạo tâm mạnh mẽ của ngài.
Nếu đã yêu mến đạo Phật, nếu biết rằng Phật Pháp là chân lý cao siêu thì chúng ta không được quyền hưởng một mình. Ai ích kỷ giữ Phật Pháp cho riêng mình, người đó sẽ mắc tội bỏn xẻn và phải trả quả báo khá lâu. Qua đời sau, tự nhiên mình gặp Phật Pháp rất muộn. Lúc đó, ta mới than thở: “Trời ơi, sao đạo Phật hay như thế mà mãi đến tuổi này con mới được gặp. Nếu hiểu đạo từ năm 20 tuổi thì con đã không tạo nghiệp nhiều như thế, đến nay tâm linh đã khai mở nhiều rồi...”. Nguyên do chỉ bởi vì đời trước được biết đạo sớm nhưng ta thui thủi lo tu một mình, đi nghe pháp không rủ ai, có bài kinh hay cũng giữ đọc một mình, có đĩa pháp hay cũng cất yên trong tủ không chia sẻ. Qua đời sau khi tuổi rất lớn ta mới biết đạo, ta cực kỳ hối hận. ật là uổng phí.
Chúng ta phải có cái tâm luôn muốn sẻ chia điều tốt đẹp, nhất là Phật Pháp cho mọi người xung quanh. Ngày xưa, khi đời sống con người còn dân dã đầm ấm, nhà này nấu nồi canh ngon cũng chia sẻ cho nhà kia. “Con đem tô canh chua qua cho bác Hai hàng xóm, bác già rồi, hôm nay chắc lại không đi chợ”. Tình làng nghĩa xóm thật đẹp. Cũng vậy, nghe xong một bài giảng hay, ta cũng hãy bước sang nhà hàng xóm chia sẻ cho họ cùng nghe. Chỉ nhờ chút điều thiện như vậy mà sau này khi vừa cất tiếng khóc chào đời, ta sẽ được sinh vào trong gia đình biết Phật Pháp, suốt cuộc đời mình sống trong đạo đức, trong thánh thiện. Và sau khi mất, chỗ đến của mình cũng cực kỳ hạnh phúc, an ổn.
Chúng con cố gắng kết duyên lành
Trải tình yêu mến khắp nhân sinh
Rồi đem chánh pháp mà chia sẻ
Để giúp từng người bỏ vô minh...
Không làm lợi cho người bằng điều phi pháp
Trong bài kệ Đức Phật có nói rằng không làm lợi cho người bằng điều phi pháp (phi pháp là trái đạo lý, bây giờ còn có nghĩa là trái pháp luật). Ví dụ, thấy chiếc xe của ai không người trông ngó, ta không được đến bẻ khóa xe rồi đem tặng người nghèo. Bởi vì hành vi này là làm lợi cho người bằng điều phi pháp. Hoặc trong cuộc sống cũng có nhiều trường hợp dở khóc dở cười. Như có vị thầy ở miền Nam ra miền Bắc gặp đúng đợt rét lịch sử, sợ thầy gầy ốm không chịu lạnh nổi, một Phật tử đã cất công tìm mua tấm chăn điện về cho thầy. Lúc đi mua thì mới hay rằng những tấm chăn điện đều được người ta tranh mua cả rồi. Bước vào cửa hàng cuối cùng, người này nghe nhân viên bán hàng nói chỉ còn tấm chăn duy nhất đã được một người có tên như thế đặt mua, một lát nữa sẽ đến lấy. Người này sang bên kia đường đứng nhìn, chờ cô bán hàng quay vào trong, cô khác ra đổi thì liền bước vào xưng mình là người tên đó họ đó đã đặt mua tấm chăn. Nghe đúng tên khách, cô liền giao hàng, người này trả tiền đầy đủ rồi mang chăn về cúng dường. Sau đó, vị thầy cũng phát hiện rằng nhờ mánh lới mà đệ tử mình đã mua mất tấm chăn của người khác. Vị thầy dở khóc dở cười, nằm không yên vì băn khoăn không biết khi mình được ấm áp thì có ai phải khổ vì lạnh không? Việc này cũng được gọi là làm lợi cho người bằng điều phi pháp.
Tại sao Phật nói không được làm lợi cho người bằng điều phi pháp? Bởi vì, người thọ nhận điều lợi đó tuy được lợi trước mắt nhưng về sau sẽ đau khổ do phải trả quả báo. Để dễ hình dung, ta có một ví dụ như sau.
Có nhiều người thắc mắc rằng, tại sao gia đình mình nề nếp, gia giáo nhiều đời, ai cũng lễ độ, ăn học đàng hoàng, mà bỗng nhiên lại sinh ra đứa con hung dữ như cô hồn các đảng? ật ra có hai nguyên nhân.
Thứ nhất, có thể vào đời xưa có tay xã hội đen hung dữ nhưng vì có duyên nên cảm mến ta. Lúc xảy ra tranh chấp với người khác, ta đã nhờ hắn đứng ra bênh vực, bảo vệ quyền lợi cho ta bằng cái bặm trợn ngang tàng của hắn. Đến đời này, hắn đầu thai làm con mình với bản chất côn đồ vẫn còn nguyên vẹn như xưa. Lúc đó, ta bắt buộc phải nuôi nấng, chăm sóc, không còn chọn lựa nào khác.
Thứ hai, vào kiếp xưa ta nuôi một con chó và ta rất thích nó dữ để kẻ trộm sợ. Ta luôn mong con cái hiền, muốn mọi người ai cũng hiền, nhưng riêng con chó phải dữ. Khi ta nuôi mãi, nó có duyên với mình, đời sau nó đầu thai thành con mình. Bản chất hung dữ vẫn còn nguyên làm nó không giống với ai trong nhà.
Phật dạy đừng làm lợi bằng điều phi pháp để sau này ta không phải khổ sở trả nợ là như vậy.
Chẳng mong cầu con cái
Trong bài Pháp Cú, Đức Phật nói rằng: “Chẳng mong cầu con cái”. Câu nói nghe rất lạ nhưng vô tình lại phù hợp với tình trạng thế giới hiện nay. eo số lượng thống kê của CNN, dân số toàn cầu mất hàng trăm nghìn năm để chạm mốc 5 tỷ người vào năm 1987, nhưng chỉ mất 32 năm sau đó để tiến tới gần 8 tỷ người (2020). Gia tăng dân số đang gây sức ép nặng nề tới môi trường toàn cầu. Diện tích Trái đất hầu như không thay đổi nhưng số dân thì tăng gấp nhiều lần. Dân số tăng nhanh làm cho môi trường không đáp ứng được các nhu cầu cơ bản của con người. Dân số đông đi kèm với tình trạng nghèo đói nên hầu hết các quốc gia đều phải đưa ra chính sách kế hoạch hóa gia đình, hạn chế tăng dân số.
Có người nói: “Ông bà mình hồi xưa đẻ ào ào có sao đâu?” Nhưng thực tế không đơn giản như vậy. Dân số đông là một thách thức lớn về an ninh lương thực, năng lượng, y tế, giáo dục, tài nguyên... đối với tất cả các quốc gia. Một con người được sinh ra sẽ sử dụng rất nhiều tài nguyên của trái đất để phục vụ cho cuộc sống, từ ăn uống, sinh hoạt, ánh sáng, nhà ở... rất phức tạp. Xã hội càng phát triển thì nhu cầu của con người càng tăng lên, cùng với sự gia tăng dân số quá lớn sẽ gây ra khủng hoảng toàn cầu. Ví dụ, hồi xưa trẻ nhỏ chỉ cần dùng tã vải, còn bây giờ thì dùng các loại tã giấy đặc biệt. Một chút tài nguyên như vậy cũng trở thành vấn đề lớn cho môi trường thế giới. Lời Phật dạy “Chẳng mong cầu con cái” rất phù hợp với chính sách kế hoạch hóa gia đình là vậy.
Tuy nhiên, ở bài Pháp Cú này, Đức Phật nói “Chẳng mong cầu con cái” với ý nghĩa đạo lý. ương yêu gia đình, con cái vốn là bản năng tự nhiên của con người. Lớn lên, người ta tự nhiên mong muốn có một mái ấm gia đình, có người chồng tốt, người vợ hiền, những đứa con ngoan để sau này về già có người nương tựa. Người ta xem đó là mục tiêu của cuộc sống, là hạnh phúc của cuộc đời, là một điều gì đó rất bình thường. Đặc biệt, tình thương dành cho con cái là một bản năng rất tự nhiên và mãnh liệt.
Chỉ có hai hạng người không mong cầu con cái. ứ nhất là người đã từ bỏ mọi ham muốn thế gian và muốn đi tu (hoặc đã xuất gia, hoặc đã tu hành chứng đắc được gì đó). Đối với họ ước vọng về việc tiếp nối dòng dõi đã biến mất, họ đã được một phần giải thoát trong tâm hồn mình. Hạng người này là đúng với lời Phật dạy.
Hạng thứ hai là người cực kỳ vô đạo đức, vô trách nhiệm. Họ hưởng thụ chơi bời khắp nơi, nhưng hễ nghe cô nào có thai với mình là trốn mất, không muốn có trách nhiệm. Cái vô trách nhiệm của họ thậm chí đi ngược lại với bản năng. Vì con người bình thường luôn thích có con và thương yêu con. Nhưng hạng người vô đạo đức thì không muốn có con vì không muốn vướng bận trách nhiệm. Đó là kẻ rất tệ bạc!
Không mong cầu tài sản, quốc độ
Tài sản luôn mang lại cho con người một khoái cảm ảo tưởng. Ví dụ, ta nghe nói người đàn ông kia cực kỳ giàu có nhưng phạm tội buôn lậu, giết người, làm điều phi pháp để vơ vét tiền bạc. Ta không hiểu ông cần nhiều tiền như vậy để làm gì, trong khi nhu cầu ăn uống, sử dụng dư dả cũng không hết là bao mà tiền ông vơ vét mỗi ngày lại quá nhiều. Hoặc một ông quan nọ bòn rút ngân sách, tham nhũng, ăn chặn đầu này buôn lậu đầu kia, nắm giữ khối tài sản quá lớn, nhưng ông không dám khoe, cũng chẳng dám dùng vì sợ bị phát hiện,... và vẫn không ngừng vơ vét. Vì sao vậy? Tất cả chỉ bởi vì tài sản đem đến một khoái cảm không giải thích được. ậm chí đến lúc sắp xuống mồ người ta vẫn tìm cách vơ vét. Chính vì khoái cảm hư ảo giả dối này mà con người đã gây ra không biết bao nhiêu tội lỗi. Tuy nhiên, với những bậc tu hành chân chính tâm đã phần nào giải thoát thì khoái cảm này tự nhiên tan biến, không còn ước vọng về tài sản nữa.
Nếu chúng ta là người có phước, tài sản đến với mình nhiều, thì lúc đó ta phải dùng đạo đức và trí tuệ để sử dụng tài sản đó cho thật chính xác. Người kém đạo đức, kém trí tuệ thì mới hồ hởi, tự đắc khi có tiền. Còn người đạo đức và trí tuệ khi có tiền luôn cảm thấy trách nhiệm nặng nề hơn.
Ví dụ, có người Phật tử sống ở mức trung bình, đồng lương chỉ đủ trang trải qua ngày. Một lần gặp đứa bé lang thang bán vé số, thấy thương nên mua giúp một tờ mà không ngờ trúng được hơn một tỷ đồng. Do người này có ngồi thiền đều đặn mỗi ngày, trí tuệ đã sáng, đạo đức đã thăng hoa nên không cảm thấy choáng ngợp trước số tiền quá lớn “từ trên trời rơi xuống”. Họ hiểu rằng dùng tiền phung phí thì dễ, nhưng về sau sẽ hết sạch phước, nên đã khôn ngoan mời bạn đạo tới cùng nhau tính toán mua gì, tặng ai, cúng dường nơi nào, từ thiện nơi đâu,... sắp xếp thật hợp lý rồi mới yên lòng đi nghỉ. Đây là người có phẩm chất của một bậc Thánh.
Giới và tuệ
Câu cuối cùng trong bài Pháp Cú là “Giới và tuệ đắc thành”, nghĩa là giới và tuệ có sự hỗ tương lẫn nhau, tuy hai mà một. Người có tuệ thì phải có giới, và người giữ giới được cũng tức là người có trí tuệ. Vì sao vậy? Bởi vì, trí tuệ giúp ta biết điều này đúng, điều kia sai. Và chính nhờ trí tuệ biết đúng sai đó soi sáng mà ta mới giữ được giới. Tức là ta chỉ làm điều đúng, không làm điều sai.
Trong 13 năm đầu mới thành lập Tăng đoàn, Đức Phật chỉ nói pháp mà không chế giới nhưng nếp sống của chư Tăng thuở ấy hoàn toàn thanh tịnh, vì các vị thời đó đều là những bậc A la hán đạo đức đã tuyệt đối hoàn hảo, những vị căn cơ thấp hơn nhưng tâm linh cũng được chuẩn bị đầy đủ cũng chỉ nghe Phật khai thị vài lần là chứng ngộ. Các vị nghe giáo pháp rồi tự ấn định giới luật, tự không sai phạm. Từ giáo pháp mà hình thành giới luật.
Tuy nhiên, những thế hệ sau không đủ trí tuệ, nghe giáo pháp mà không tự rút ra được giới luật nên Phật mới chế những giới đầu tiên. Ví dụ, có người trong lúc chưa kịp giặt y hoặc y còn ướt, thấy tấm y của huynh đệ giặt sạch phơi khô, bèn đem ra mặc. Đến khi bị phát hiện mới thưa: “Bạch Thế Tôn, hôm trước con bị ngã xuống sình nên y bị lấm bẩn, con không giặt khô kịp, thấy tấm y của huynh đệ đang treo con đành lấy mặc tạm”. Phật nói như vậy là đã phạm tội ăn cắp, từ đây về sau cấm các vị tỳ kheo thủ đắc vật gì không phải của mình, nếu không mở miệng xin, không được ai cho, thì gọi là phạm tội ăn cắp và có thể bị tẩn xuất khỏi Tăng đoàn.
Vậy tại sao 13 năm trước Phật không chế giới? Bởi vì, trước đó các vị tỳ kheo đa phần căn cơ rất cao, đều là những vị ánh tăng, tự trí tuệ các vị đã biết điều gì đúng, điều gì sai. Tấm y dù có dính sình dơ bẩn, nhưng thấy tấm y sạch của ai đang treo các vị cũng không bao giờ chạm vào, vì biết rằng, nếu mình lấy thì lát nữa huynh đệ sẽ không có y để mặc. Về sau, có những người không có trí tuệ như thế nên phải có khung giới để phân định rạch ròi, điều nào là đúng nên làm, điều nào là sai không được phạm vào, rất cụ thể chi tiết. Phật nói “Giới và tuệ đắc thành” nghĩa là giới và tuệ có liên quan với nhau là vì vậy.
Những cư sĩ hăm hở rồi thoái chí
(85) Ít người giữa nhân loại
Đến được bờ bên kia
Còn lại rất đông người
Quẩn quanh nơi bờ cũ
(86) Những ai biết dốc lòng
Tu tập theo chánh pháp
Sẽ đến bờ bên kia
Thoát lưới ma nguy hiểm.
Có lần, những người dân ở một khu phố trong thành Xá Vệ rủ nhau đến tinh xá cúng dường Phật. Họ mang theo nhiều hoa quả, thuốc thang, vải vóc và hăm hở bảo nhau: “Hôm nay là ngày rảnh rỗi, ánh trăng tròn sáng ngời, thật là ngày tốt lành, chúng ta hãy đến cúng dường rồi thỉnh ế Tôn thuyết pháp suốt đêm. Chúng ta sẽ ở lại tinh xá và có một đêm không ngủ để lắng nghe lời dạy bảo từ Thế Tôn”. Vào đến tinh xá, họ lễ Phật, lễ chư Tăng, dâng cúng rồi bắt đầu nghe Phật thuyết pháp.
Phật thuyết pháp vào buổi chiều tối, ánh trăng tròn từ từ lên trên ngọn cây, chiếu soi cả tinh xá Kỳ Viên. Khung cảnh thật đẹp đẽ. Nhưng đến khoảng 8 giờ tối thì người nhớ vợ, người buồn ngủ, người đói bụng, người nhớ bầy trâu không biết đã có ai chăn chưa, nhớ cánh đồng ngày mai sắp gieo hạt... Họ cúi đầu lui xuống dần, núp trong bóng cây rồi lẻn về mất. Đến nửa đêm chỉ còn sót lại vài người, cuối cùng những người này cũng đứng lên xin Phật ra về.
Qua ngày hôm sau, các vị tỳ kheo bàn tán, không biết tại sao mới ban đầu các cư sĩ kia hăm hở xin nghe pháp mà đến nửa đêm lại biến mất không còn ai. Nhân sự tình này, Phật mới nói bài kệ:
Ít người giữa nhân loại
Đến được bờ bên kia
Còn lại rất đông người
Quẩn quanh nơi bờ cũ.
Những ai biết dốc lòng
Tu tập theo chánh pháp
Sẽ đến bờ bên kia
Thoát lưới ma nguy hiểm.
Đến bờ bên kia
Chúng ta hay nghe từ “Paramitha” (Ba la mật, Ba la mật đa), nghĩa là “đến bờ bên kia” - một thành ngữ của Ấn Độ, ám chỉ một sự thành công phi thường. Tại Ấn Độ có con sông Hằng rất rộng lớn. Vào thời đó, kỹ nghệ Ấn Độ còn sơ sài, người Ấn Độ chưa biết xẻ gỗ, uốn cong, kết nối các mảnh gỗ lại thành con thuyền chịu đựng được sóng gió mà vượt sông, vượt biển. Họ chỉ có những cái bè làm từ nhiều mảng cây to, hoặc từ thân tre rỗng cột chặt lại với nhau. Người ta sẽ đứng trên đó, chống sào đẩy dần qua bờ bên kia. Mỗi lần qua sông rất cực nhọc, đôi khi ra đến giữa dòng mà nước dâng lên quá mạnh, nếu sào tre chống không đến đáy sông thì bè có thể bị nước cuốn trôi xuống dưới dòng.
Dòng sông càng về gần biển bao nhiêu càng mở rộng bấy nhiêu, rất khó cập vào bờ bên kia. Và dù có sang được bờ bên kia thì nhiều khả năng cũng không phải là bến bờ mình muốn đến, do bè đã bị trôi dạt không biết bao nhiêu dặm đường về phía cuối nguồn. ế nên, việc đi từ bờ bên này sang bờ bên kia là điều rất khó khăn, nguy hiểm. Người nào có việc cần đi qua bên kia sông thì phải sắm sửa, chuẩn bị rất kỹ lưỡng, và cũng phải cầu nguyện rất nhiều. Đến được bờ bên kia được xem như một chiến thắng, một thành công lớn.
Vào thời đó, khi đi du hành giáo hóa từ nơi này đến nơi kia, Đức Phật không phải vất vả chuẩn bị, và cũng không cần quá giang nhờ vào buồm, vào bè hay phương tiện nào khác mà Người luôn dùng thần thông. Đây là một điều đặc biệt trong suốt cuộc đời Đức Phật. Người không bao giờ đi bằng bè, vì thời đó đi bằng bè rất cực. Phật cứ lặng lẽ đi. ấy con sông phía trước Người cứ bước tới biến mất ở bờ bên này, hiện ra ở bờ bên kia và tiếp tục bước đi. Suốt cuộc đời Đức Phật như vậy. Chư tỳ kheo nếu đi cùng đoàn với Phật cũng vậy. Bỗng nhiên cả đoàn người biến mất ở bờ bên này hiện ra ở bờ bên kia (những vị chưa có thần thông thì được thần thông của những vị đã đắc đạo bên cạnh hỗ trợ). Còn lại người dân đi qua sông đều rất vất vả, nhất là con sông Hằng. Vì thế, ở Ấn Độ mới có thành ngữ “Đã qua bờ bên kia”. Bây giờ nghe lại chúng ta không hiểu. Nhưng vào thời đó, câu thành ngữ này được dùng để ám chỉ một thành công, một thắng lợi lớn, vượt qua được cái nguy hiểm nào đó.
Không để cái ác chiếm ưu thế
Đức Phật đã nói rằng rất ít người được đến bờ bên kia, còn lại rất đông phải quẩn quanh nơi bờ cũ.
Nhìn vào xã hội, chúng ta thấy người tốt luôn chiếm số ít, nên chúng ta đừng quá tin vào sự lựa chọn của số đông. Ví dụ, khi Einstein đưa ra thuyết tương đối, chỉ có 13 người hiểu được, trong khi thế giới có rất nhiều nhà khoa học. Nếu lúc đó người ta biểu quyết bằng phiếu bầu thì có lẽ ngày nay chúng ta không có được học thuyết tương đối của Einstein. Cũng vậy, khi thấy ai đó có sự cải cách rồi bị chống đối, chúng ta hãy khoan nghĩ rằng họ sai.
Trái đất này là cõi thiện ác luôn cùng tồn tại, tốt xấu luôn giằng co với nhau. Ta không thấy cái xấu thắng, vì ta đang sống ở một đất nước khá ổn định, còn nhiều chùa, nhiều người tu hành, nhiều người biết làm việc thiện, luật pháp nghiêm minh... Nhưng đến nhiều nơi khác trên thế giới ta sẽ chứng kiến tình cảnh ngược lại, cái xấu dường như đang thắng, thậm chí cái ác khống chế tất cả. Hiểu điều này, chúng ta đừng bao giờ ngủ quên, đừng bao giờ chủ quan, vì một ngày nào đó cái xấu cái ác sẽ tìm đến nếu ta mất cảnh giác.
Để cái xấu ác đừng lan tràn, để bảo vệ con cháu ta sau này được sống trong điều thiện yên lành, chúng ta phải cố gắng rất nhiều. Ta phải cố gắng hoàn thiện bản thân mình, tinh tấn tu hành, đồng thời ráng truyền bá Phật Pháp từng ngày. ấy ai chưa biết Phật Pháp, ta phải đem Phật Pháp giới thiệu với họ. Nếu ta thấy họ chưa biết đạo lý mà ta không dám nói là ta mang tội, vì đã bỏ mặc cho cái xấu ác lan tràn. Ta phải quyết tâm đem điều thiện rải hết, soi hết trên thế giới này để phá tan điều ác. Sinh ra làm một con người trên trái đất này, ta phải tự nhận trên đôi vai mình, tự nhận lời hứa trong trái tim mình là đem điều thiện cho cả trái đất này, cả thế giới này, không bao giờ có một giây phút lười biếng, lơi lỏng. Hãy hứa với nhau quyết tâm điều này, nếu không con cháu ta sẽ chìm trong cái ác đang giăng phủ khắp nơi.
Đi giữa cuộc đời là bước qua nhiều điều xấu ác
Ta không thể thờ ơ bỏ mặc bóng tối tràn lan
Vì một ngày kia chính ta cũng sẽ khóc than
Khi điều xấu đã làm điêu tàn cả thế giới.
Chớ có tin vào vẻ bề ngoài
Thường những gì được phô bày ra bên ngoài là những điều tốt, còn những gì giấu bên trong là những điều xấu. Bản thân ta cũng vậy. Khi xuất hiện trước mặt mọi người, ta luôn là người đàng hoàng, sạch sẽ, tươi trẻ, vui vẻ, mạnh khỏe. Nhưng khi ở một mình hoặc ở với vài người rất thân mà không cần giữ hình ảnh nữa, ta sẽ lộ ra những phần xấu. Ta sẽ nóng nảy, hơn thua, kiêu ngạo, độc đoán, nói lời thô lỗ...
Nhìn vào vẻ bề ngoài của một con người, chúng ta chỉ nên tin 30% và chờ xét lại 70%. Chúng ta không kết luận rằng 70% còn lại là xấu, bởi có những người phần còn lại này cũng rất tốt. Nhưng người như thế cũng rất ít.
Sống trên đời, để làm người tốt cần có hai điều kiện. ứ nhất là quyết giữ phẩm chất thiện cho mình. ứ hai là có đủ sức chống lại thế lực xấu. Làm người tốt không hề dễ dàng. Chỉ việc giữ mình trong sạch đã là quá khó, vì ta phải biết đạo lý, phải vượt qua bao nhiêu cám dỗ, nghịch cảnh để luôn giữ mình là người tốt. Việc ngăn chặn, chống lại thế lực xấu bên ngoài lại càng khó hơn. Mà phải đủ cả hai điều kiện như vậy ta mới có thể làm người tốt ung dung giữa cuộc đời, để rồi ngày nào đó khi rời khỏi trần thế, ta sẽ đi về một cõi cực kỳ tốt lành.
Nhiều người cũng muốn làm người tốt nhưng vì sự tu dưỡng chưa đủ, nên khi gặp sự cám dỗ, sự mua chuộc, họ đã ngã lòng và trở thành người xấu. Ví dụ, có những người đệ tử Phật, khi đến với Phật Pháp cũng muốn tu hành đắc đạo, được giác ngộ giải thoát, cũng muốn trung thành với Phật, trung thành với thầy tổ. ế nhưng, trên con đường tu hành gặp nhiều khó khăn, trở ngại, thử thách, thậm chí bị mua chuộc, cám dỗ... họ đã trở thành kẻ phản bội. Phản bội Phật bỏ qua đạo khác, phản bội thầy mình để đi nơi khác, thậm chí quay lại công kích, chỉ trích, nói xấu thầy mình... Hiểu điều này, chúng ta hãy cảnh giác với những điều mình nghe mình thấy, bởi luận điệu của kẻ xấu không bao giờ là sự thật mà chỉ gây cho ta một ảo tưởng hay thành kiến sai lầm mà thôi.
Đừng vội đặt niềm tin vào sự hăm hở phát tâm ban đầu
Trở lại câu chuyện về những cư sĩ đã hăm hở đến cúng dường và thỉnh Phật thuyết pháp suốt đêm, nhưng đến khoảng 8 giờ thì người nhớ vợ, người nhớ con, người buồn ngủ, người lo lắng việc nhà, kẻ mệt mỏi... rồi từ từ nối nhau lén về nhà. Câu chuyện cũng cho chúng ta một vài điều ý vị.
Phải đi đường lâu thì mới biết sức ngựa hay. Cũng vậy, phải theo đuổi sự tu hành lâu dài ta mới biết được người đó có kiên trì, có lập trường, có thiện căn vững chắc hay không. Sự phát tâm hay một chút hăm hở ban đầu chưa bao giờ là một sự bảo đảm chắc chắn.
Có không ít người đến với đạo vì xúc động khi nghe pháp. Nhưng rồi cũng chính họ đã quay lưng rất vội vã, đôi khi nói ngược lại những điều thầy mình đã dạy. Hoặc có người cư sĩ xin xuất gia với quyết tâm như liều sống liều chết, nhưng đó mới là sự hăm hở ban đầu. Ta đừng bao giờ vội vàng xúc động, cảm động hay dễ tin vào sự nhiệt tình ban đầu của một ai mà phải luôn luôn đưa người đó vào sự rèn luyện gian khổ lâu dài thì họ mới có thể thành công, trưởng thành được.
Với huynh đệ của ta cũng vậy. Khi ta gửi bài pháp cho họ nghe, họ thích thú, xúc động thì ta cũng đừng vội đặt niềm tin. Hãy tiếp tục nuôi dưỡng họ trong chánh pháp, hướng dẫn họ làm điều thiện, dìu dắt họ tu hành, tọa thiền. Khi nào họ theo mình lâu dài được vài năm mà ta thấy vẫn ổn định thì ta hãy bắt đầu đặt niềm tin lên.
Việc hoằng truyền Phật Pháp không phải là trách nhiệm của riêng người tu sĩ mà là trách nhiệm của tất cả những người Phật tử. Mỗi người Phật tử phải trở thành một chiến sĩ, một sứ giả để đem Chánh pháp đến với tất cả mọi người. Ta hãy nhớ bài học từ truyện tích Pháp Cú này: “Cái hăm hở ban đầu chưa bao giờ là sự bảo đảm” để mỗi khi hóa độ ai, ta kiên nhẫn kèm cặp họ lâu dài. Nếu ta đưa cho họ nghe vài bài pháp, thấy họ xúc động, thích thú, ta liền tin tưởng họ và đi tìm người khác giáo hóa, thì công đức của ta chưa được trọn vẹn. Ta phải tiếp tục kèm cặp, hướng dẫn, dìu dắt đến khi người đó trở thành một sứ giả có tâm bất thoái chuyển và đủ lửa để truyền qua người khác. Khi đó, ta mới yên tâm cho người đó “lìa bầy lìa đàn” để đi thực hiện sứ mệnh cao cả là đem Chánh pháp đến với cuộc đời. Làm được như thế, công đức của ta mới thực sự viên mãn.được như thế, công đức của ta mới thực sự viên mãn.
Niềm hạnh phúc của bậc Thánh
(87) Từ bỏ lối tối tăm
Bước theo đường ánh sáng
Viễn ly sống không nhà
Hạnh phúc khó ai hay.
(88) Từ bỏ các trò vui
Chẳng màng đến sở hữu
Người trí dọn tâm mình
Sạch hết những nhớp nhơ.
(89) Ai với tâm chuyên chú
Tu tập các giác chi
Từ bỏ mọi ái nhiễm
An vui không chấp thủ
Sáng chói không lậu hoặc
Đấy Niết bàn giữa đời.
Bài kệ Pháp Cú này gồm ba đoạn, và xuất phát từ truyện tích như sau. Có năm mươi tỳ kheo xin phép Phật để đi về một khu rừng cùng an cư. Mãn ba tháng mùa hạ, các vị quay về lễ Phật và trình bày những kinh nghiệm tu tập của mình. Đức Phật vừa khen ngợi, vừa dạy dỗ, vừa nhắn nhủ bằng bài kệ trên.
Những câu đầu của bài kệ nói lên hạnh phúc của một bậc tu hành không bị ràng buộc bởi tình thân quyến nhỏ hẹp. Điều này khó ai hiểu được, vì đa phần chúng ta vẫn xem gia đình là tổ ấm, là hạnh phúc của riêng mình. Nhưng còn có một hạnh phúc lớn hơn nữa Ta không cảm nhận nổi niềm hạnh phúc lớn lao của những người sống theo hạnh viễn ly, chuyên tâm thiền định, không màng điều gì trên đời nữa. Bởi lẽ, họ đã đạt được một hạnh phúc cực kỳ lớn. Hạnh phúc đó như Niết bàn giữa thế gian.
Những trò vui, những lạc thú giữa đời hay tài sản thế gian, Phật xem là nguyên nhân gây nên bao cấu uế, nhơ nhớp của tâm. Những sở hữu làm ta vui mừng ham thích, chính nó cũng làm cho tâm ta dơ bẩn. Những lạc thú giữa đời mà ta hưởng thụ, chính nó cũng làm cho tâm ta nhơ nhớp. Phật nói đi nói lại rằng hãy từ bỏ những điều đó để chuyên tâm tu tập các giác chi.
So sánh giữa Thất giác chi và Bát chánh đạo
Giác chi là một trong những phương pháp tu ánh đạo của Phật (gọi đầy đủ là ất giác chi hay ất bồ đề phần, hay bảy yếu tố của sự giác ngộ). Ta thắc mắc, Phật đã dạy Bát chánh đạo là tám yếu tố để tu hành rồi, vậy tại sao còn có ất giác chi nữa? Câu trả lời là không có một pháp nào nằm ngoài Bát chánh đạo. Dù là ta tu Lục độ, ập thiện hay Ba mươi bảy phẩm trợ đạo, hay cả trăm lời nguyện... nhưng không điều gì được phép khác với Bát chánh đạo.
Bát chánh đạo gồm tám phần: Chánh kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn, Chánh niệm, Chánh định, chưa đầy mười giây ta đã có thể liệt kê hết. Nhưng để giải thích được Bát chánh đạo thì không đơn giản mà phải tùy theo trí tuệ của mỗi người. Với trí tuệ của một giảng sư, vị đó có thể nói về Bát chánh đạo trong tám bài. Với trí tuệ của một bậc ánh, vị đó có thể giảng Bát chánh đạo trong suốt tám năm. Còn với trí tuệ của một bậc đại Bồ tát, vị đó có thể phân tích đạo lý Bát chánh trong tám mươi triệu kiếp, vẫn cực kỳ cuốn hút.
Trí tuệ càng lớn bao nhiêu thì càng hiểu sâu, càng triển khai cặn kẽ, chi tiết, hấp dẫn, lý thú về Bát chánh đạo bấy nhiêu. Ngày nào đó, nếu chúng ta được về một cõi Phật, gặp một vị đại Bồ tát và thưa với vị ấy: “Lúc còn ở trần gian con đã nghe giảng về Bát chánh đạo, bây giờ xin ngài giảng lại cho con” thì ta hãy chuẩn bị tinh thần ngồi kiết già suốt tám triệu kiếp để mà nghe. Chân lý Bát chánh là mênh mông không bao giờ chấm dứt, không có giới hạn, bao trùm hết mọi sự tu hành trong Phật Pháp. Ai nói rằng: “Tôi tu cái này hay hơn Bát chánh đạo”, thì ta có thể lập tức kết luận người đó hoặc là tà kiến hiểu sai, hoặc đã kiêu mạn, bởi vì không bao giờ có một pháp môn nào có thể vượt ra khỏi Bát chánh đạo.
Vậy Thất giác chi là gì? Thật ra thất giác chi cũng được tách ra từ Bát chánh đạo.
Chi thứ nhất là “Trạch pháp”, tức là chọn pháp tu hay phương pháp để dụng công tu hành.
Chi thứ hai là “Tinh tấn”, là nỗ lực dõng mãnh hành trì khi đã chọn lựa pháp tu.
Chi thứ ba là “Niệm”, nghĩa là Chánh niệm. Sau quá trình tinh tấn tu tập thiền định, nếu đủ phước hành giả sẽ bắt đầu đắc được Chánh niệm tỉnh giác. Trong trạng thái này, tâm được an trú không còn tán loạn. Những điều phi đạo đức biến mất, tham, sân bắt đầu được dọn sạch.
Chi thứ tư là “Hỷ”, đạt được khi bước vào Sơ thiền. Đến đây, tâm linh được khai mở. Trong trạng thái Sơ thiền, niềm vui mừng tràn ngập khắp cơ thể nhưng tâm vẫn không động. Điều này khác với một người chưa chứng Sơ thiền thật sự. Người chưa chứng thì khi ngồi thiền vẫn thấy tâm hỷ lạc đánh vào đầu, làm cho đầu bị mừng theo và xuất hiện sự kiêu ngạo. Còn cái hỷ của Sơ thiền là toàn thân vui mừng nhưng đầu vẫn tỉnh táo, vẫn lặng lẽ quan sát thấy cái mừng của toàn thân, mà không kiêu ngạo, không mừng theo.
Chi thứ năm là “Khinh an”, diễn tả trạng thái của Nhị thiền và Tam thiền. Trong trạng thái này, toàn thân cực kỳ khinh an và bắt đầu có thần thông siêu việt. Nhưng Phật không cho nói đến thần thông, chỉ dùng từ khinh an để diễn tả trạng thái của Nhị thiền và Tam thiền.
Chi thứ sáu là “Định”. Đây là trạng thái của Tứ thiền, nhất tâm thanh tịnh, thoát hoàn toàn khỏi tâm thức.
Chi thứ bảy là “Xả”, tức là buông bỏ vì đã giải thoát. Xả ám chỉ cho tuệ giải thoát.
Theo Bát chánh đạo, ta phải có công đức nơi Chánh tư duy, có công đức nơi Chánh ngữ, có công đức nơi Chánh nghiệp, có công đức nơi Chánh mạng... rồi mới lấy bốn công đức này để tu tập thiền định, đi vào Chánh tinh tấn, Chánh niệm, khai mở tâm linh giải thoát.
Thất giác chi không nói đến việc bồi tạo công đức vì xem đó như bổn phận đương nhiên của một vị tỳ kheo khi đã đủ phước xuất gia, đã giữ được giới hạnh. eo đó, trong ất giác chi không nhắc về Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng mà nói thẳng vào việc tu tập thiền định. Bắt đầu từ Trạch pháp (tương đương Chánh kiến) đến Tinh tấn (tương đương Chánh tinh tấn), đi qua tới Niệm (tương đương Chánh niệm), rồi đi vào trạng thái của những tầng bậc chứng trong thiền định gồm: Hỷ (của Sơ thiền), Khinh an (của Nhị thiền và Tam thiền), Định (của Tứ thiền), và Xả tượng trưng cho trí tuệ giải thoát.
Vậy nên, khi được hỏi về sự khác nhau giữa Bát chánh đạo và ất giác chi, chúng ta có thể trả lời rằng, Bát chánh đạo là đầy đủ, viên mãn, bao trùm mọi sự tu tập của đạo Phật; còn ất giác chi thì xoáy vào việc tu tập thiền định. Tức là ất giác chi cũng được lấy ra từ Bát chánh đạo, nhưng xoáy sâu, triển khai rõ hơn về trạng thái của thiền định. Định nghĩa như trên rất căn bản chuẩn xác. Giáo lý của đạo Phật đều nhất quán với nhau, không có cái này trái ngược với cái kia. Chúng ta phải hiểu thấu đáo như vậy.
An vui vì không cố chấp
Câu “An vui không chấp thủ” rất hay. Ta an vui vì ta không chấp thủ, ta an vui vì không cố chấp. Có rất nhiều điều để ta chấp vào. Chúng tôi đã từng giảng hai bài về cố chấp trong bộ Tâm lý đạo đức nên ở bài này chỉ nói vài điểm chính như sau.
Thứ nhất là chấp nguyên tắc mà quên đi mục tiêu chính. Ví dụ, bệnh viện mở ra với mục tiêu là khám chữa bệnh cho mọi người. Trước tiên, người bệnh phải khai báo tên họ, kê khai sức khỏe, giới tính... để bác sĩ lập hồ sơ theo dõi. Rồi có một bệnh nhân vào viện, vì lý do gì đó họ không thể kê khai được và nhân viên y tế từ chối nhận bệnh.“Theo nguyên tắc, anh phải khai chỗ này rõ ràng thì mới được vào khám chữa bệnh”. Đây cũng là trường hợp chấp nguyên tắc mà quên đi lý tưởng, quên mục tiêu của người thầy thuốc.
Trong một bộ phim của Mỹ có câu chuyện hài hước về một anh chàng làm ăn thất bại rồi phải ra đường sống. Anh giao du với những người nghèo khổ, vô gia cư, trong đó có một ông già mà anh không bao giờ ngờ được ông lại là triệu phú. Vì buồn đời hay vì nguyên do nào đó mà ông lại thích sống với những người lang thang cơ nhỡ. Còn chàng trai này thì tốt bụng và rất thương ông, đôi khi nhặt được cái bánh anh cũng mang về chia cho ông cùng ăn. Khi biết rằng mình được hưởng tiền phúc lợi xã hội để sống qua ngày, anh liền đến đăng ký và khai tên họ đầy đủ. Cô nhân viên hỏi:
- Giấy tờ của anh đâu?
- Tôi không có giấy tờ.
- Không có giấy tờ thì làm sao anh đăng ký để được hưởng phúc lợi xã hội?
- Tôi quá nghèo, bao nhiêu năm rồi giấy tờ cũng mất, không xin hay tìm lại được.
- Tôi không cần anh, tôi cần tờ giấy của anh thôi. Có tờ giấy đó mới cấp phúc lợi được.
Mục tiêu là cấp phúc lợi cho người nghèo, nhưng khi thấy người nghèo đứng trước mặt, cô gái lại thấy giấy tờ quan trọng hơn. Chấp nguyên tắc là vậy, mà rất nhiều người mắc lỗi này.
Người dân thường không biết nhiều về nguyên tắc, lúc có việc cần họ mới tìm đến cơ quan công quyền. Người có trách nhiệm phải thương dân, ân cần hướng dẫn, đôi khi phải “lách nguyên tắc” để giúp dân bởi vì mục tiêu chính trong cuộc đời mình không phải là bảo vệ nguyên tắc mà là phục vụ người dân. Nguyên tắc chỉ là phương tiện để làm việc, không phải là cái cớ để ta làm khổ nhau. Mong rằng chúng ta luôn nhớ nguyên tắc chỉ là phương tiện, phụng sự con người mới là lý tưởng. Đừng chấp nguyên tắc mà quên mục tiêu.
ứ hai là cố chấp lỗi lầm của người khác. Nghĩa là trước lỗi lầm của người ta không thể thương, ta không chịu tha thứ. Mặc dù ta cần phải nghiêm khắc cho người khác biết lỗi để đừng tạo tội nữa, nhưng trong sâu thẳm tâm hồn, ta phải để trống một chỗ chờ họ quay về. Người có trí tuệ, có đạo đức là vậy. Nếu cứ chấp lỗi, trách cứ, kết tội, căm thù mãi... thì ta thuộc loại cố chấp. Mà hễ đã cố chấp thì chắc chắn sẽ không được an vui, Phật đã khẳng định như thế.
Thứ ba là chấp những điều nhỏ nhặt mà quên đi việc lớn. Ý nghĩa này phân tích ra thì mênh mông không bao giờ hết. Nhiều khi vì sợ mất một hai đồng mà ta quên mất cái lợi lớn hơn, đó là cả triệu, cả tỷ đồng...
Thứ tư là thù dai, quên mất từ bi và nhẫn nhục. Người thù dai sẽ rất khó tu và khó sửa. Không biết họ mắc bệnh gì mà thù dai lạ lùng, có khuyên bảo thế nào cũng không chấm dứt. Đã cố chấp thì chắc chắn không an vui, nên để tâm mình an vui thì xin đừng cố chấp, và ít nhất phải vượt qua bốn loại cố chấp trên.
Sáng chói không lậu hoặc
Trong bài Pháp Cú, Phật đã nói rằng “Sáng chói không lậu hoặc”. “Lậu hoặc” có nghĩa là những lỗi lầm, những sơ hở trong tâm mà người ngoài nhìn không thấy, nhiều khi ngay cả chính ta cũng không phát hiện, dù nó vẫn luôn tồn tại. Một bậc ánh được gọi là “Sáng chói không lậu hoặc” tức là bậc đó sáng chói rực rỡ giữa thế gian bởi vì không còn những lầm lỗi sâu kín trong tâm.
Đa phần chúng ta đều là phàm phu nên chưa được gọi là sáng chói, bởi thẳm sâu trong tâm hồn ai cũng còn những lỗi lầm vi tế. Còn những bậc ánh thì sáng chói bởi các vị đã hết sạch lầm lỗi từ sâu kín trong tâm. Sự sáng chói này mắt thường không thể thấy, chỉ mắt ánh, mắt Trời mới nhận ra. Và chúng ta tu hành cũng chỉ là để sửa lỗi mình, từ những lỗi thô dễ thấy cho đến những lỗi vi tế khó thấy mà chính ta cũng không ngờ rằng nó tồn tại. Ta cứ đi sâu vào nội tâm mình, phát hiện và trừ diệt dần.
Sự bất động vĩ đại
(90) Cứu cánh đã thành tựu
Phiền não đã tiêu tan
Buộc ràng đã chấm dứt
Khổ đau nào tồn tại.
Bài kệ này xuất hiện từ sự kiện lịch sử sau. Một lần, Đề Bà Đạt Đa cố ý chờ đến lúc Phật đi qua khe núi và lăn đá xuống để giết Phật, nhưng tảng đá chỉ làm trầy chân Phật. Các tỳ kheo đưa Phật về khu vườn xoài của ông Kỳ Bà (Jìvaka) – một ngự y của vua A Xà Thế để nhờ ông chữa trị cho Phật. Y sĩ Kỳ Bà đắp cho Phật loại thuốc do chính tay ông bào chế và hẹn đến chiều sẽ trở lại thay băng vì ông phải vào thành chữa cho những người bệnh quá nặng. Đến khi ông chữa trị xong cho những người bệnh ở trong thành thì trời đã sụp tối và cửa thành đã đóng, không ai được phép ra vào. ời đó, vua A Xà Thế vì giết cha nên trong tâm luôn lo sợ bị tạo phản đã ra lệnh giới nghiêm giờ giấc rất chặt chẽ. Ngự y Kỳ Bà đành day dứt quay về. Nơi tinh xá ngoài vườn xoài, Đức Phật biết đã đến giờ thay băng nên bảo ngài Ananda hãy thay băng. Lúc ngài Ananda tháo băng ra thì vết thương đã biến mất, không như vết thương của người thường phải đợi cả tháng mới lành.
Sáng hôm sau, ông Kỳ Bà đứng đợi từ rất sớm. Trời mới hửng sáng, gà vừa gáy, những người lính canh bắt đầu quan sát kỹ lưỡng xem có ai đáng ngờ không, thấy an toàn rồi họ mới cho phép mở cửa thành dần dần. Kẻng vừa gõ báo hiệu giờ mở cửa, ông Kỳ Bà chạy như bay ra ngoài về đến khu rừng xoài. Tới nơi ông mới hay rằng chiều hôm qua Phật đã bảo ngài Ananda tháo băng và vết thương đã khỏi, không còn dấu vết gì nữa. eo bổn phận và lương tâm của người thầy thuốc, ông hỏi Phật: “Bạch Thế Tôn, Thế Tôn có đau đớn không?”. Đức Phật trả lời bằng một bài kệ rất thơ mộng. Cứu cánh đã thành tựu/ Phiền não đã tiêu tan/ Buộc ràng đã chấm dứt/ Khổ đau nào tồn tại. Nghĩa là với một bậc đã đắc đạo thì không còn gì có thể mang lại phiền não nữa, kể cả những vết thương trên cơ thể.
Việc Đề Bà Đạt Đa lăn đá hại Phật là một sự kiện lịch sử lớn trong cuộc đời giáo hóa của Đức Phật, rất nhiều sử sách đã ghi lại, chúng ta cũng được nghe nhiều lần. Đề Bà Đạt Đa là em họ của Phật, cũng là em ruột của công nương Da Du Đà La, nhưng Đề Bà Đạt Đa luôn luôn muốn giết hại Phật để giành lấy vị trí của một bậc đạo sư, bậc giáo chủ.
Đầu tiên, ông cũng xuất gia tu hành, tâm linh có khai mở chút ít. Nhưng thẳm sâu trong tâm luôn tồn tại sự đố kỵ quái đản, lúc nào cũng muốn hơn Phật, muốn nắm quyền lực, muốn được tôn vinh. ấy Phật được bao người kính lễ, ông bứt rứt không chịu nổi đứng ngồi không yên. Tâm lý quái lạ này chẳng biết đã theo ông từ kiếp nào. Bao nhiêu lời Phật dạy, bao nhiêu khuyên bảo của huynh đệ như nước đổ lá môn, như gió thoảng qua tai, không hề đi vào lòng ông dù chỉ một chút. Chỉ một ý niệm cứ âm ỷ, nung nấu, thét gào trong lòng ông là phải ghét Phật, phải hơn Phật và đoạt lấy mọi vinh quang xung quanh Người.
Thấy thế lực của Phật quá lớn, ông cũng tìm cách thiết lập thế lực cho mình. Ông biết rằng vua Bình Sa Vương (Bimbisāra) là đệ tử Phật và đã bảo trợ để Phật giáo hóa trong vương quốc Ma Kiệt Đà (Magadha). Sau này, vua bị con ruột của mình là A Xà ế (Ajatashatru) giết chết.
Đề Bà Đạt Đa bắt đầu bày mưu tính kế và quyết định chọn A Xà ế (Ajatashatru) - một thái tử của vua Bình Sa làm quân cờ cho mình. Ông kết thân với vua A Xà Thế, tìm cách đâm thọc và mong rằng A Xà Thế sẽ căm ghét Phật, tiếp đến ông sẽ mượn thế lực của A Xà Thế mà đuổi Phật ra khỏi biên giới. Ông cũng hy vọng sẽ được A Xà Thế tôn vinh, quy y với ông, đưa ông lên vị trí rất cao. Ông thường vào cung điện biểu diễn thần thông để A Xà Thế tin tưởng, tôn thờ. Sau đó ông xúi giục A Xà ế giết cha bởi lúc đó A Xà Thế đang khát khao chờ đợi được lên ngôi vua. Sau khi giết cha để giành lấy vương quyền, A Xà Thế dành mọi sự ủng hộ cho Đề Bà Đạt Đa. Được sự hậu thuẫn của vua A Xà Thế, ông nắm trong tay quyền lực và bắt đầu tấn công Phật. Ông cho người đi công kích Phật khắp nơi, kể cả các quần thần cũng được lệnh phải dèm pha nói xấu Phật, ai không tin sẽ bị trừng phạt ngay lập tức. Ông bao vây, gây dư luận chống Phật khắp nơi, tìm đủ mọi cách phá hoại Đức Phật, phá hoại Tăng đoàn, thậm chí muốn giết Phật.
Với sự kiện lịch sử để xuất hiện bài Pháp Cú trên - Đề Bà Đạt Đa lăn đá giết Phật, là Phật biết nhưng Người lặng lẽ trả một cái nghiệp quá khứ. Người rất thanh thản, không oán giận vì Người biết đó là oan trái đời xưa. Sự bất động vĩ đại này chỉ có được nơi một bậc đã hoàn toàn giải thoát khỏi mọi buộc ràng. ái độ của một bậc ánh là vậy. Các vị nhận trả nghiệp, tuyệt đối bình an dù cơ thể bị tổn hại, danh dự bị xúc phạm mà sự bình an này là điều rất tự nhiên, không cần phải kiềm chế.
Cũng không cần phải đợi đến khi đắc đạo cao siêu như Phật, những ai tu thiền được kết quả bước đầu ở Chánh niệm hay ở Sơ thiền thì cũng phần nào được sự thanh thản như hư vô. Chúng ta có đứng trước mặt mắng chửi thậm tệ, các vị cũng không giận. Cái không giận này là điều rất nhẹ nhàng tự nhiên, không phải do kiềm chế. Khác với một phàm phu, hễ nổi giận rồi là phải loay hoay kiềm chế để không bộc lộ thành cử chỉ, lời nói thô tháo. Một bậc đạt được thiền định thì không giận mà cũng không phải kiềm chế. Và Đức Phật thì còn siêu việt hơn cả vạn lần. Tâm của Phật vô hình nhưng kỳ tuyệt Các tầng trời đều tha thiết cúi đầu Các tinh cầu đều xoay chuyển theo nhau Quanh một đấng nhiệm mầu vô thượng giác.
Tâm của Phật là cả trời an lạc Ngoài khổ đau, ngoài đen bạc đổi thay Khỏi luân hồi, xa oan trái trả vay Niềm giải thoát tung bay cùng vũ trụ...











