Một sa di nhỏ tuổi với căn cơ đặc biệt
(80) Người đào mương dẫn nước
Kẻ uốn nắn cung tên
Thợ đẽo cây khắc gỗ
Bậc trí nhiếp tâm mình.
Ngài Xá Lợi Phất thường độ được những đệ tử trẻ tuổi mà xuất sắc. Vị sa di trong câu chuyện Pháp Cú này cũng là một người như vậy, xuất gia theo ngài từ khi còn bé. Vào một buổi sáng, hai thầy trò hòa cùng đoàn chư Tăng đi vào thành khất thực như thường lệ. Đường đi vào thành khá xa nên chú quan sát được nhiều việc. ấy người ta đang đào mương dẫn nước vào ruộng, chú nghĩ: dòng nước chảy tự do ngoài sông mà người ta có thể dẫn được theo ý mình. Vậy tại sao con người không thể dẫn dắt, trụ nhiếp được tâm mình? Lát sau, thấy những người thợ đang uốn cong những cánh cung để bán cho thợ săn hay lính tráng, chú nghĩ: một vật vô tri mà con người còn uốn nắn được theo ý mình, thì tại sao ta không uốn nắn tâm mình để có thể chứng đạo? Tiếp tục đi, chú thấy người thợ mộc đang làm bánh xe. Chú lại thầm nghĩ: từ một vật khô cứng mà người ta khắc, đẽo, cưa, đục thành vật hữu dụng. Tại sao mình không sửa sang, nhiếp phục tâm mình để chứng đạt ánh quả A la hán?
Đến đây, bỗng một quyết tâm kỳ lạ trỗi dậy trong lòng khiến chú chỉ muốn ngồi thiền, không muốn làm gì khác nữa. Đến lúc ý niệm này quá mạnh mẽ, chú đã làm một việc mà nhìn thì thấy hơi không phải phép, chú khẽ thưa với ngài Xá Lợi Phất:
- Bạch sư phụ, xin sư phụ cầm bát vào thành khất thực giúp con, con phải quay về tinh xá có việc.
Thông thường, bổn phận của người đệ tử là phải đi khất thực giúp thầy, còn ở đây chú lại nhờ thầy khất thực giúp mình. Nhưng ngài Xá Lợi Phất là bậc A la hán trí tuệ, từ bi mênh mông và cực kỳ thương đệ tử. Ngài biết chú đang muốn tu, căn cơ của chú cũng rất đặc biệt, và đã đến lúc nhân duyên chứng đạo của chú chín muồi. Ngài nhẹ nhàng bảo:
- Vậy con cứ về, hãy trao bát cho thầy.
Ngài ôm hai bình bát lặng lẽ cùng chư Tăng vào thành khất thực. Còn chú lạy thầy rồi lập tức quay về tinh xá. Chú vào thất, bắt chân lên ngồi thiền. Cơ duyên cũng đã đến, chú nhiếp tâm sâu dần vào các tầng bậc thiền định. Tuy nhiên, thời gian mấy tiếng đồng hồ là chưa đủ, căn cơ của chú không phải chỉ ngồi một, hai tiếng mà phải sáu, bảy tiếng liên tiếp mới có thể đắc đạo. Nhưng chưa đợi được đến lúc đó thì chư Tăng đã khất thực về tới, các vị sẽ thọ thực làm tinh xá ồn náo và chú sẽ khó nhiếp tâm.
Đức Phật thấu rõ mọi chuyện nên quyết định hỗ trợ cho chú sa di. Người dùng thần thông hiện ra trên con đường chư Tăng đang về tinh xá. Trông thấy Phật, các vị đều dừng lại quỳ xuống đảnh lễ. Phật bắt đầu hỏi chuyện:
- Hôm nay các ông khất thực có được đầy đủ không?
- Bạch Thế Tôn, chúng con được đầy đủ.
- Trên đường đi các ông có giữ chánh niệm không?
- Bạch Thế Tôn, chúng con luôn gìn giữ chánh niệm.
- Các ông có nắm vững được đời là khổ, biết được nguyên nhân của khổ, biết được Niết bàn và con đường đưa đến Niết bàn không?
Đức Phật hỏi suốt sáu tiếng đồng hồ như kiểm tra giáo lý giữa đường vậy. Đến khi chú sa di ở nơi tinh xá đã đắc đạo, Phật mới khởi thân trở về, các tỳ kheo cũng theo Phật. Nhưng vừa đi được vài bước là trời liền sụp tối. Các tỳ kheo băn khoăn hỏi nhau: “Tại sao mới vừa giữa trưa mà bỗng nhiên mặt trời lại lặn đột ngột như thế, đi về tới nơi là tối rồi?”. Thật ra thời gian các vị cảm nhận không phải là thời gian thật, Đức Phật đã dùng thần thông tạo thành ảo giác về thời gian khiến các vị tưởng như chưa quá giờ ngọ, còn có thể thong thả, không cần gấp rút về tinh xá. Cho đến khi chú sa di đắc đạo, Đức Phật mới thu thần thông và cùng chư tỳ kheo quay về. Qua hôm sau, mọi người mới biết rõ sự tình là có chú sa di đã gửi bát nhờ thầy mình đi khất thực rồi về tinh xá ngồi thiền, được Phật dùng thần thông hỗ trợ, chú sa di đã đắc đạo viên mãn. Các vị xôn xao bàn tán về câu chuyện này.
Khi đó, Đức Phật mới lý giải rằng do công đức tu hành của chú sa di đã đến lúc phải đắc đạo. Nhưng nhân duyên của chú không thể đắc đạo trong điều kiện bình thường như các tôn giả khác, nên Phật phải hỗ trợ bằng cách kéo dài thời gian để giữ yên cho chú ngồi thiền được lâu, cho thiền định đủ chín muồi mà đắc đạo.
Phật khen chú – một sa di nhỏ tuổi khi nhìn thấy người đào mương dẫn nước, người uốn vành cung, người thợ mộc khắc gỗ đẽo cây... mà có thể liên tưởng đến việc nhiếp tâm để rồi phát khởi ý chí tu tập mạnh mẽ, quay về tọa thiền và chứng ngộ được quả vị tối thượng. Phật đã nói bài kệ để ngợi khen chú sa di, đến hôm nay nghe lại chúng ta vẫn còn thấy cảm động:
Người đào mương dẫn nước
Kẻ uốn nắn cung tên
Thợ đẽo cây khắc gỗ
Bậc trí nhiếp tâm mình.
Đắc đạo là nhân duyên
Đắc đạo là do nhân duyên, không phải ai muốn cũng được. Bổn phận của ta là tinh tấn tu tập đúng đường lối, đừng bao giờ đặt kỳ hạn để ép mình phải đắc đạo trong một kiếp hay trong một năm, vì việc đắc đạo là quả, khi nào chín muồi, nó sẽ tự rụng. Còn việc của chúng ta phải làm là cứ tiếp tục gieo trồng, chăm bón, làm cỏ, tưới nước, bón phân... cứ tiếp tục như vậy.
Khi ta quy y Phật và dâng lên Người lòng tôn kính thiết tha thì ta đã gieo được một hạt giống đắc đạo. Nhưng từ lúc quy y đến ngày đắc đạo, ta còn phải làm vô vàn công đức trong vô số kiếp. Ta kiên trì giữ gìn giới hạnh, giúp đỡ mọi người, tôn kính thầy tổ, làm rất nhiều việc Phật sự, tinh tấn tu tập thiền định... Đến ngày nào đó khi duyên đắc đạo tới, một sự kiện nào đó sẽ xảy ra khiến ta bừng ngộ. Có người đang giữ tâm thanh tịnh, nghe một tiếng kêu hay một tiếng động, chợt ngộ đạo. Có người nhiếp tâm trong thiền định suốt cả tháng rồi đắc đạo. Hoặc có người chỉ nghe một câu pháp rồi đắc đạo... Lúc đó, quả đắc đạo đã thật sự chín muồi. Quả đắc đạo thuộc về nhân quả, không phải là tham vọng, ước muốn hay sự dằn ép của ta mà có được. Khi nào đắc đạo là việc của trời đất, của nhân duyên, còn việc của ta là phải cố gắng trong từng ngày, từng giờ, từng phút, từng giây thực hiện đúng lời Phật dạy, như thế là đủ rồi.
Con chẳng ước sớm đắc thành đại nguyện
Mà chỉ mong từng hiển hiện phút giây
Đừng đi sai đường ánh đạo Như Lai
Niềm hạnh phúc là từng ngày cố gắng...
Sự liên tưởng báo hiệu nghiệp thức, nghiệp báo của chúng sinh
Trước khi khởi quyết tâm thiền định, chú sa di đã nhìn việc này mà liên tưởng tới việc kia. ấy người đào mương dẫn nước, người uốn nắn cung tên, người làm thợ mộc... chú chỉ nghĩ đến một việc, một mục tiêu là nhiếp tâm trong thiền định.
Sự liên tưởng thường báo hiệu nghiệp thức và nghiệp báo của chúng ta, không phải ngẫu nhiên. Tâm ta có điều gì ta sẽ nghĩ về điều đó, nghiệp của ta có gì ta sẽ hình dung đến thứ đó. Ví dụ, một người sợ độ cao, cứ leo lên cao là xây xẩm chóng mặt thì có khi trong kiếp xưa đã từng rơi từ vực cao xuống. Nghiệp thức khiến người này mỗi lần ở trên cao đều có cảm giác hãi hùng khó tả. Hoặc có người thanh niên thắc mắc với một vị thầy: “Chẳng hiểu sao khi nhìn những ông bà già bảy, tám chục tuổi, con vẫn thấy họ rất nhỏ so với mình?” Vị thầy trả lời: “Vì kiếp xưa anh tu làm tiên trường thọ, sống đến 200 tuổi nên bây giờ những ông bà già bảy, tám chục tuổi đối với anh vẫn là trẻ con”. Người bạn đứng bên cạnh nói ngay: “Dạ đúng rồi, tên của ảnh là Nguyễn Thọ Trường”. Nghiệp xưa đã rơi lại vào cái tên và cả trong tâm lý của anh thanh niên nọ.
Trung Hoa hay Việt Nam đều có khoa đoán điềm (tức là nhận biết về nghiệp thức của con người) qua khẩu khí hay qua sự liên tưởng. Ví dụ, nghe nói đến một con cọp, ta nghĩ gì trong tâm? Tùy vào nghiệp thức của mỗi người. Có người nghĩ rằng cọp là chúa tể sơn lâm, tượng trưng cho sức mạnh, sự oai vệ, dữ dằn. Có người nhớ đến “Cao hổ cốt”. Vài người khác lại nói:
- Bộ da này mà may thành áo mặc là người ta sợ liền.
- Nếu lấy thịt cọp nhét vào người thì đi đến đâu chó không dám sủa đến đó, vào nhà hàng xóm muốn lấy gì thì lấy.
Cùng một con cọp nhưng mỗi người lại liên tưởng đến một thứ khác nhau, tùy vào nghiệp thức của họ.
Người xưa có phong tục độc đáo để đoán biết nghiệp thức và nghiệp báo của trẻ. Ngày trẻ tròn một năm tuổi, vào lễ thôi nôi, người thân sẽ bày nhiều món đồ trên mâm cho trẻ chọn. Trẻ nào chọn cây viết hay cuốn sách thì có thể lớn lên sẽ học giỏi, chọn cái lược thì sau này “điệu hạnh” không chịu nổi. Cũng có những đứa trẻ cầm cuốn kinh. Hoặc có trường hợp không lấy món gì cả mà đi tìm thứ khác bên ngoài cái mâm đã chuẩn bị sẵn, do những món đồ trong mâm không đúng với nghiệp thức, nghiệp báo của đứa trẻ. ế là cha mẹ phải cuống cuồng tìm vài vật khác cho vào mâm trẻ mới lấy.
Có câu chuyện vào ngày thôi nôi của đứa con thứ sáu, một người cha bày đủ thứ ra mâm và cố ý đưa mấy gói xôi cho con nắm lấy nhưng nó nhìn qua nhìn lại mãi vẫn không chọn món nào. Anh phải leo lên bàn thờ lấy xâu chuỗi bỏ xuống mâm, đứa bé mới bò đến chụp ngay xâu chuỗi. Có vị thầy nói đùa: “Thôi tiêu một đứa con rồi”. Vì những đứa trẻ như thế thường có căn cơ tu hành đặc biệt, có khi sau này sẽ xuất gia.
Hoặc đứng nhìn bầu trời mây bay, tùy cái nghiệp của mình mà mỗi người sẽ liên tưởng đến một hình thù khác nhau. Ai nhìn mây chỉ là mây, không thấy gì cả thì hoặc là không lãng mạn, không có tâm hồn thi sĩ, hoặc là tâm thức đã thanh tịnh không còn tưởng tượng nữa. Ai nhìn mây mà liên tưởng ra nhiều chuyện như những đứa trẻ thì nghiệp thức vẫn còn mênh mang.
Trong giai thoại văn học Việt Nam còn lưu truyền câu chuyện về Nguyễn Giản anh hồi còn hàn vi theo học thầy là thượng thư Đàm ận Huy. Một lần thầy vừa dạy học xong thì trời đổ mưa, học trò phải ngồi lại trú không ai về được. Nhân đó ông Huy ra vế đối cho học trò:
“Vũ vô kiềm tỏa năng lưu khách”
(Mưa không phải then khóa mà giữ được khách.)
Giản Thanh đối lại:
“Sắc bất ba đào dị nịch nhân.”
(Sắc đẹp không phải sóng gió mà nhấn chìm được người.)
Ông Huy lắng nghe rồi nói:
- Câu đối tuy hay, nhưng ý không lành. Với văn chương này, về sau anh sẽ đỗ đến Trạng nguyên nhưng sẽ chết vì nữ sắc. (1)
Vì sao bao nhiêu câu anh ta không đối mà lại chọn câu ý nói rằng sắc đẹp không phải sóng gió nhưng vẫn dìm chết người. Quả nhiên sau này anh đậu Trạng nguyên và cũng thân bại danh liệt vì nữ sắc.
Chúng tôi rất lấy làm tiếc khi đọc câu chuyện trên, nên một hôm trong lúc học chữ Nho, chúng tôi đã sửa lại vế đối thành: “Đạo bất ngôn từ khả giác nhân”, nghĩa là đạo tuy không ngôn từ nhưng có thể làm cho người khác được giác ngộ, hy vọng sẽ chuyển được phần nào nghiệp của trạng nguyên kia.
Vũ vô kiềm tỏa năng lưu khách
Đạo bất ngôn từ khả giác nhân...
Nói đến việc nhận biết về nghiệp thức của con người qua khẩu khí, chúng ta còn nhớ bài thơ nổi tiếng của “cậu bé Lý Công Uẩn”:
Trời làm màn gối, đất làm chiên
Nhật nguyệt cùng ta một giấc yên
Đêm khuya chẳng dám dang chân duỗi
Chỉ sợ sơn hà xã tắc nghiêng.
Tích xưa kể rằng vua Lý Thái Tổ có tên húy là Công Uẩn, người châu Cổ Pháp. Thuở nhỏ ông được nhà sư Lý Khánh Văn nuôi dạy. Thời gian trôi qua, thấy đứa trẻ thông minh dĩnh ngộ lạ lùng mà cảm thấy mình không đủ sức dạy, nên ngài đã gửi Lý Công Uẩn cho người anh là thiền sư Vạn Hạnh – một con người phi thường, thông tuệ nho y lý số, binh thư chiến trận, đạo lý, thiền định... để tiếp tục dạy dỗ.
Khi được gửi sang chùa Tiêu Sơn để học văn học và tài kinh luân (tài trị nước, trị dân) của thiền sư Vạn Hạnh, Lý Công Uẩn luôn tỏ rõ sự thông minh và nghịch ngợm của mình trong mọi hoàn cảnh. Ngay cả lúc bị thầy phạt suốt đêm ở cổng tam quan, cậu vẫn tức cảnh làm thơ: “Thiên vi khâm chầm địa vị thiên/ Nhật nguyệt đồng song đốt ngã miên/ Dạ thâm bất cảm trăng thân túc/ Chỉ khủng sơn hà xã tắc điên”, dịch là: “Trời làm màn gối, đất làm chiên. Nhật nguyệt cùng ta một giấc yên. Đêm khuya chẳng dám dang chân duỗi/ Chỉ sợ sơn hà, xã tắc nghiêng”.
Sư Vạn Hạnh đi ngang qua nghe được liền biết đứa bé này mang khẩu khí thiên tử, sau này sẽ làm nên bậc đế vương. Bởi muỗi cắn ngủ không được là chuyện rất bình thường, nhưng một đứa trẻ lại liên tưởng đến chuyện non sông xã tắc, tức là có khẩu khí của một đấng minh quân. Vì nghiệp thức và nghiệp báo của chú bé là như vậy. Từ đó, sư Vạn Hạnh càng dốc lòng truyền dạy cho Lý Công Uẩn trở thành người xuất chúng, văn võ kiêm toàn, làm đến chức Điện tiền chỉ huy sứ. Khi vua Lê Ngọa Triều mất, triều thần tôn Lý Công Uẩn lên ngôi Hoàng đế, niên hiệu uận iên, đóng đô tại Hoa Lư.
Tháng 7 năm 1010, vua Lý Thái Tổ cho dời đô về thành Đại La. Khi thuyền vừa cập bến, nhà Vua thấy Rồng vàng bay lên, nhân thế đặt tên là Kinh đô Thăng Long.
Lịch sử dân tộc đã ghi nhận vua Lý Thái Tổ - bậc minh quân khai sáng Vương triều Lý, khai sáng thủ đô Thăng Long – Hà Nội, và mở ra Kỷ nguyên văn minh Đại Việt. Với tầm nhìn chiến lược trong việc lựa đất đóng đô được giữ nguyên giá trị suốt chiều dài 1000 năm lịch sử đã đưa Lý Thái Tổ trở thành vị vua chói sáng nhất trong số các vị vua tài giỏi của lịch sử phong kiến nước Nam.
Quyết tâm tu hành nhờ nhân duyên đã đủ
Khi thấy con người có thể dẫn được dòng nước, uốn nắn, làm chủ các vật vô tri như cây cung, như khúc gỗ để tạo thành vật hữu dụng, những liên tưởng nối nhau xuất hiện, chú sa di bỗng nhiên bị thôi thúc mãnh liệt. Chú nghĩ mình cũng phải nhiếp tâm, phải làm chủ được tâm mình nên đã quyết tâm quay lại tinh xá ngồi thiền. Quyết tâm được khởi lên mạnh mẽ dứt khoát như thế là vì nhân duyên của chú đã đến lúc chín muồi.
Có người khi nghe những trường hợp tinh tấn tu hành đắc đạo, cũng hăm hở lên non cao, rừng sâu, vào am vắng để quyết tâm ngồi thiền, nhưng không hề đắc đạo. Bởi vì đây chưa phải là nhân duyên thật sự, mà chỉ là một sự hăm hở nhất thời. Đó chỉ là một bước tinh tấn, một duyên lành cộng thêm vào trong tiến trình tu tập của ta trong nhiều kiếp. Cho nên, Nếu bỗng nhiên trong ta trỗi dậy sự phấn khởi, hăm hở, quyết tâm hạ thủ công phu thì cứ dồn sức tu nếu có điều kiện. Vì biết đâu có khi đó là nhân duyên đắc đạo đã tới lúc, hoặc có khi đó là một sự tinh tấn trong tiến trình tu tập của ta. Cả hai đều đáng quý. Tuy nhiên, ta bình thản không dằn ép, không ham mau, vì biết rằng nhiều khi cái hăm hở của mình không phải là sự phấn phát cuối cùng để đắc đạo như chú sa di Pandita này.
Thời gian không thật
Phật đã dùng thần thông kéo dài ngày ra để chú sa di Pandita có đủ thời gian chín muồi trong thiền định. Đức Phật luôn dùng thần thông đúng lúc, đúng chỗ, chỉ dùng khi cần, không dùng để khoe khoang. Cũng vậy, các bậc A la hán mặc dù có thần thông vĩ đại, nhưng không bao giờ hành động bừa bãi, không có một sơ hở nào nơi hành động của các ngài.
Trong trường hợp đặc biệt của chú sa di, Phật phải dùng thần thông kéo dài thời gian ra. Qua đây ta hiểu rằng thời gian chỉ là một ảo giác, bởi nếu thời gian có thật thì Người đã không làm được như vậy. Vậy mới có câu chuyện kể về một người đi lạc vào động tiên ở vài ngày, đến khi trở lại trần thế đã qua mất bảy tám mươi năm, bởi khái niệm thời gian ở nơi này và nơi kia không giống nhau.
Sự gia hộ của chư Phật phủ lấy cuộc đời chúng ta
Việc chú sa di Pandita đến lúc phải đắc đạo và phát khởi sự tinh tấn dõng mãnh đã làm động lòng đến cả trời đất. Đức Phật cũng biết nên Người lập tức hỗ trợ. Vì vậy, nếu thật lòng tu hành thì chúng ta không bao giờ cô đơn. Chỉ sợ ta giả tu, khi đó ần ánh sẽ quay lưng ruồng bỏ ta. Còn nếu ta vì lòng kính Phật tuyệt đối, vì lòng thương yêu chúng sinh vô hạn, vì hiểu sâu sắc nỗi khổ của thế gian, vì khát khao tìm cầu sự giác ngộ giải thoát mà tinh tấn tu hành, tu trong khiêm cung kín đáo... thì không bao giờ ta cô đơn. Lúc nào chư Phật, chư Bồ tát cũng đang dõi theo từng bước chân ta đi, từng ý niệm ta khởi, để kịp thời nâng đỡ, dìu dắt ta trên con đường tu tập.
Tâm của Phật, sự cảm thông vô tận
Từng nỗi niềm, từng thân phận trôi lăn
Những muộn phiền, những giây phút ăn năn
Phật hiểu hết và ân cần che chở...
Những ai có kinh nghiệm tu hành đều sẽ nhận thấy điều này. Ví dụ, tới lúc phải ngồi thiền mà ta quên thì sẽ có điều gì đó bất chợt nhắc nhở, hoặc mỗi khi ta có ý nghĩ sai lầm thì tự nhiên lại gặp chuyện gì đó khiến ta cảnh giác xét lại tâm mình, đôi khi ta gặp khó khăn thì cũng có quý nhân giúp đỡ vượt qua... Bởi vì thật lòng tu hành nên ta là đứa con ngoan của Phật, luôn được Phật dõi trông, che chở.
Tuy ta không thấy Phật nhưng tình thương yêu của chư Phật, chư Bồ tát lúc nào cũng ôm ấp, cũng ban rải, cũng thấm nhuần trong cuộc đời của ta, trong trái tim ta. Như một người cha luôn dành cho đứa con tình yêu thương tràn đầy nhưng đứa con khó cảm thấu được, vì tình thương vốn là vô hình. Đức Phật cũng thế. Người lúc nào cũng ở bên cạnh để che chở, soi sáng dù chúng ta không đủ trí tuệ nhận ra. Nhưng chúng ta hãy tin vào điều đó, tin rằng nơi cõi cao siêu kia, chư Phật, chư Bồ tát luôn nhìn vào trái tim ta, vào tâm hồn ta, dìu dắt ta đi qua từng sóng gió khó khăn trên bước đường tu hành. Còn bổn phận của chúng ta là phải tinh tấn tu hành, sống vì mọi người, vì Phật Pháp, vì chúng sinh. Đừng bao giờ nản lòng, vì không bao giờ ta cô đơn.
Vị trưởng lão đắc đạo mà không ai hay
(81) Như đá tảng kiên cố
Không gió nào lay động
Cũng vậy, giữa khen chê
Người trí không bận lòng.
Trong tinh xá có một trưởng lão tên Lakuntaka Bhaddiya, ngài đã đắc đạo mà không ai hay biết và uy đức của ngài cũng không hiện rõ như những vị khác. Các bậc ánh đắc đạo không phải đều có vẻ đường bệ chiếu sáng, do phước sai biệt nhau nên có những vị nhìn cũng rất bình thường. Lạ như vậy.
Trưởng lão Bhaddiya cũng thế, dù ngài đã viên mãn ánh quả nhưng uy lực không hiện rõ, ngài có vẻ xuềnh xoàng, ngày ngày vẫn cặm cụi làm những việc bình thường như quét sân tinh xá, phục vụ huynh đệ. Nhiều người, kể cả những cư sĩ đã xem thường ngài, đôi khi rầy la, trách mắng, trêu đùa. Dù vậy lúc nào ngài cũng hoan hỷ. Suốt thời gian dài cứ như vậy, dần dần mọi người nhận ra rằng vị tỳ kheo trưởng lão này có gì đó là lạ hay hay, ngài không bao giờ giận dỗi dù bị giễu cợt. Người ta bắt đầu hơi kính nể.
Câu chuyện đến tai Phật. Vì không muốn mọi người xúc phạm đến một bậc ánh, Đức Phật đã nói bài kệ để khen ngợi và ám chỉ cho mọi người biết rằng vị trưởng lão mà họ thấy tuềnh toàng đó thật ra đã là bậc đắc đạo rồi. Như đá tảng kiên cố/Không gió nào lay động/Cũng vậy, giữa khen chê/Người trí không bận lòng. “Người trí” ở đây có nghĩa là bậc đã đắc đạo.
Đạo lực được đo lường bằng khen chê
Đạo lực của người tu được đo khi có lời khen chê. Nếu ta sống trên đời mà không ai khen, chẳng ai chê thì ta không biết đạo lực của mình tới đâu. Ta luôn phải xem lời khen tiếng chê là thước đo đạo lực của mình, và là cơ hội để ta được thực hành lời Phật dạy. Lúc nào ta cũng mong có người khen mình, mong có người chê mình để xem tâm ta thế nào. Khi được khen, ta có vui không, bị chê ta có phiền có giận hay không? Nếu lâu quá không ai khen chê ta, thì ta phải năn nỉ mọi người: “Anh chê tôi một tiếng đi mà, chút tôi dẫn đi ăn chè...”, để coi mình còn buồn vui trước khen chê hay không.
Chúng ta phải tập bình thản trước khen chê, dù chưa đắc đạo. Vì sao vậy? Vì đó là bổn phận. Nếu ta động tâm vui mừng hay trách giận thì không chỉ riêng ta bận lòng, mà cả những người xung quanh cũng bị làm phiền theo. Ví dụ, được ai khen: “Hôm nay anh tìm đâu được cái áo đẹp quá vậy, anh mặc vào thật là hợp”, suốt năm ngày ta không thay chiếc áo ra, xung quanh không ai chịu nổi. “Tôi ít thấy ai có dáng đi đẹp như anh, anh đi còn đẹp hơn người mẫu trên sàn catwalk”, nghe câu này rồi từ sáng đến tối ta cứ đi mãi, đi từ đầu ngõ đến cuối ngõ, đi ra đi vào... làm làng xóm phập phồng lo sợ: “Tên này tại sao cứ đi qua đi lại quanh nhà tôi, hay hắn đang rình ngó gì?”. Mà thật sự chỉ là do ta lao xao, chộn rộn vì lời khen. Nếu không động tâm thì ta không làm phiền ai cả. Chúng ta hãy cố gắng tu tập để có thể bình thản trước lời khen tiếng chê, để mình không “quậy” và làm phiền lòng mọi người.
Lời khen giúp ta gieo thiện cảm với mọi người và làm con người yêu quý nhau hơn. Lời khen ban đầu thì vô hại và có giá trị tích cực. Tuy nhiên, khi hiểu đạo sâu, chúng ta phải luôn dè dặt, cảnh giác trước lời khen, vì lời khen lừa gạt bản ngã của ta, làm ta kiêu mạn tự hào, làm ta trở thành thủ phạm quấy rầy mọi người. Ví dụ ta gặp một người đàn ông tuần trước kể về bài thơ ông làm được nhiều người khen, tuần sau tiếp tục kể nữa, đến 10 năm sau gặp lại vẫn là câu chuyện đó. Đến nỗi mỗi lần ông sắp mở miệng ra, người ta phải nói trước: “ôi thôi tôi nhớ, tôi thuộc rồi, tôi biết anh sắp nói chữ nào l u ô n” . Ông nói mãi làm ai cũng phiền. Chúng ta cũng vậy, lỡ được khen điều gì là ta nhớ mãi, đến lúc hấp hối gần chết vẫn thều thào cố nhắc lại.
Không chỉ lời khen, với lời chê ta cũng nhớ rất lâu. Nghe kẻ nào nói xấu mình: “Cô đó mặt mày xinh đẹp mà sao đanh đá quá”, ta đùng đùng tự ái, gặp ai cũng nhắc tới nhắc lui chuyện này và nắm áo hỏi: “ Tô i có đanh đá không?”. Người ta sợ quá nên phải lắp bắp: “Không, không thấy đanh đá”. Đến khi mình buông ra họ mới chạy đi: “Đúng là cô quá đanh đá”.
Động tâm trước sự khen chê không chỉ làm ta mất đi đạo lực, bản ngã càng thêm lớn, mà còn làm phiền mọi người xung quanh rất nhiều. Giữ lòng bình thản trước lời khen chê theo đó vừa là bổn phận, vừa giúp ta sống bình yên giữa cuộc đời. Với người khen ngợi, ta cảm ơn vì họ đã nghĩ tốt về mình. Với người chê bai, ta xét lại xem mình có phạm đúng lỗi như họ đã chê không. Nếu có, ta sửa đổi và biết ơn họ đã góp ý. Còn nếu không, lòng ta buông xả không oán trách.
Trừ trường hợp lời chê bai làm ảnh hưởng đến đại cuộc thì ta buộc phải đính chính, vì nếu lời chê bai đó chỉ ảnh hưởng đến cá nhân mình thì không sao, nhưng nếu ảnh hưởng đến Phật Pháp thì cực kỳ nghiêm trọng, ta không được phép bỏ qua, nếu bỏ qua ta mang tội. Ví dụ, có kẻ xấu tìm cách tấn công một vị giảng sư, phao tin xấu đi khắp nơi làm nhiều người hoang mang: “Ông thầy này giảng pháp mà sao lại nghe đồn ông sống buông lung, phóng túng, không biết có đúng không...”. Trường hợp này, vị giảng sư phải bảo vệ sự trong sạch của mình, vì từ sự nghi ngờ đó, nhiều người sẽ dần mất đạo tâm, rất đáng thương.
Trong 10 điều tâm nguyện có câu: “Oan ức không cần bày tỏ vì bày tỏ thì hèn nhát, mà trả thù thì oán đối kéo dài”. Cũng vì học theo câu nói này mà một số người tu rất “gan lỳ”, chẳng bao giờ bận tâm đến những lời công kích không đúng sự thật. Ta phải hiểu rằng cái lỳ của mình cũng là bản ngã, chúng ta nên nghĩ đến đại cuộc.
Khi phước của chúng ta đã tăng thì lời khen cũng đến nhiều hơn, và bài học cũng bắt đầu khó dần. Chẳng hạn, một người làm việc quá tốt, uy tín cao, được đề bạt lên chức... tức là phước tăng, thì lời khen cũng tăng. Ngày trước đồng nghiệp chỉ nói: “Anh làm việc giỏi lắm” nhưng sau này vì người đó đã hoàn thành những nhiệm vụ cực kỳ xuất sắc, mang lại lợi ích lớn cho tập thể nên đã được viết nguyên bài báo ca ngợi. “Kể từ khi có ông ấy về đây, mọi chuyện đã thay đổi. Các nhân viên nhìn nhau với ánh mắt thiện cảm hơn, chia sẻ được với nhau niềm vui nỗi buồn, tình đoàn kết trong công ty gắn bó hơn. Công ty đã vượt qua những khó khăn, đi từ thành tựu này đến thành tựu kia...”. Nếu mình là người được nói đến trong bài báo, đọc xong ta sẽ cảm thấy muốn “rụng rời tay chân”. Một cảm xúc mạnh mẽ chiếm trọn tâm hồn làm ta không thể điều khiển được cơ thể mình, đầu óc không làm chủ được tay chân mình, buông thõng xuống gọi là “rụng rời tay chân”. Chỉ bởi vì trước niềm vui hay nỗi buồn quá lớn hoặc cơn sợ hãi quá mạnh, chúng ta sẽ bị choáng, bị sốc.
Lúc cái phước đã tăng thì đương nhiên lời khen cũng sẽ nhiều hơn, và đó là bài học cũng khó dần dần cho người Phật tử. Người không tu theo đạo Phật thì họ sẽ vui và được quyền vui vì đã cống hiến và xứng đáng với lời khen tặng đó. Nhưng vì chúng ta là đệ tử Phật, chúng ta phải thực hành theo lời dạy của Người:
Cũng vậy, giữa khen chê
Người trí không bận lòng.
Được tặng nguyên một bài báo ca ngợi, dù rất biết ơn người viết nhưng lòng ta bình thản như mặt nước hồ thu phẳng lặng. Chúng ta phải tu cho được như vậy mình mới có thể đi đến giác ngộ giải thoát được.
Trân trọng lời chê bai
Theo uy tín và sự thành công, không chỉ lời khen mà tiếng chê cũng sẽ nhiều hơn, dữ dội hơn. Ta thành công nhiều bao nhiêu thì sự đố kỵ, công kích cũng tăng nhiều bấy nhiêu. Và đây cũng là một thử thách, một bài học cho chúng ta trên bước đường tu tập. Người thế gian không biết tu họ có thể đau khổ, phiền não vì lời chê. Nhưng người đệ tử Phật thì xem lời chê là cơ hội để tu hành. Nghe lời chê, ta nhìn lại xem tâm mình như thế nào? Đó là cơ hội ngàn vàng không phải dễ tìm. Bởi vì vào thời đại xã hội càng văn minh, con người ngày càng bớt chê bai lẫn nhau.
Để đánh giá một xã hội có văn minh hay không, ta xem ở đó con người chê nhau nhiều hay không?
- Nghe nói khu phố của anh là khu phố văn hóa phải không? Xin hãy cho tôi vào kiểm tra.
- Kiểm tra cái gì?
- Kiểm tra xem người ta chê nhau nhiều hay ít.
- Tiêu chuẩn khu phố văn hóa gồm gia đình không có trẻ bỏ học, vợ chồng không gây gổ, không có ổ ma túy...
- Tôi không cần những điều đó. Tôi chỉ cần điều tra xem trong khu phố của anh người ta có chê nhau hay không để biết đó có phải là không phố văn hóa thật không.
Nếu xã hội ta còn kém văn minh, ta thường xuyên nghe lời chê qua chê lại. Nhưng một lúc nào đó xã hội văn minh cao lên rồi, ta khó tìm được tiếng chê hơn. Lúc đó tiếng chê rất là quý, rất khó tìm, trong khi chúng ta luôn cần lời chê bai để thử thách tâm mình. Ta sẽ phải nhờ người trung gian thuê giùm một người chê ta để xem tâm mình có tự ái buồn bã hay không. Nhưng như vậy cũng chẳng thấm vào đâu, bởi vì ta thuê nên ta biết trước, cái gì mình biết trước rồi thì thường không thành công. Ta thèm tiếng chê, cầu mong có ai chê mình để thử coi mình còn buồn hay không mà không ai chê. Đó thật sự là điều bất hạnh, đau khổ giữa cuộc đời.
- Sao anh mặt mày ủ dột vậy?
- Bởi vì trong mấy tháng qua không ai chê tôi. Tôi cần tiếng chê để đo sự tu hành của mình mà tìm không thấy.
Hễ nghe được một lời chê bai, chúng ta hãy mừng như bắt được vàng, hãy tìm đến đứng nghe mãi.
- Trời ơi, chỗ kia chê ông quá trời, nói ông thế này thế kia.
- Mừng quá, đâu anh mau đưa tôi tới đó đi.
Ta sẽ đứng bên ngoài nghe lén, vì sợ thấy mặt mình người ta không chê nữa. Nhờ cứ thường xuyên thử thách tâm mình như thế mà sự tu tập của ta sẽ tiến bộ.
Bình thản trước khen chê
Đức Phật từng nói rằng “Trên đời chẳng ai không được khen, cũng chẳng ai không bị chê”. Tất cả mọi người đều như thế, kể cả Đức Phật - bậc thầy của cả trời người, đến vua cõi trời cũng phải xuống quỳ lạy, vua chúa cõi người cũng phải đảnh lễ quy y. Vậy mà nhiều kẻ vẫn cả gan mắng chửi, công kích Người. Sử còn ghi lại những câu chuyện Phật bị chống đối cực kỳ dữ dội, thậm chí kẻ xấu còn cho một cô gái độn bụng đi vào tinh xá để vu khống Đức Phật.
Quả thật, chẳng ai không được khen cũng chẳng ai không bị chê. Sống giữa đời là sống giữa vô số lời khen tiếng chê. Cho nên, đừng bận tâm trước lời khen chê là vậy. Hầu hết vì chưa đắc đạo nên tâm ta còn xao động rất nhiều. Vì thế, để giữ lòng bình thản, chúng ta cần lời sám hối và phát nguyện trước Phật mỗi ngày. Biết mình hay nhảy nhót, vỗ tay, khoe khoang mỗi khi được khen hoặc sẽ “bỏ ăn bảy ngày” mỗi lần bị chê... ta lễ Phật sám hối:
Hầu hết vì chưa đắc đạo nên tâm ta còn xao động rất nhiều. Để giữ lòng bình thản, chúng ta cần lời sám hối và phát nguyện trước Phật mỗi ngày. Ví dụ, mình biết mình có một tật dở là hay nhảy nhót, vỗ tay, khoe khoang mỗi khi được khen hoặc sẽ buồn “bỏ ăn bảy ngày” mỗi lần bị chê, ta lễ Phật sám hối:
- Lạy Phật, con thường hay động tâm trước khen chê. Con biết đó là cái tội vì con đã làm phiền người khác và không trừ diệt được bản ngã, tu tập không tiến bộ. Con xin sám hối lỗi này, xin trên Tam Bảo gia hộ cho con được bình thản trước bao khen chê trên đời.
Mỗi ngày ta cứ kiên trì phát nguyện như vậy. Qua một năm tâm ta sẽ dần bình thản hơn.
Chê bai có khi chỉ là lời nói bâng quơ, cũng có khi là sự công kích có tổ chức, có ý đồ, có mục tiêu rõ ràng.
Người tu tập thiền định vượt qua được chánh niệm tỉnh giác, diệt trừ năm triền cái, chứng được Sơ thiền thì hết động tâm trước sự khen chê. Đây là kết quả rất tự nhiên, không phải do sự dằn ép, kiềm chế. Trước lời tán dương ngất trời hay sự nhục mạ chua cay, lòng họ vẫn bất động. Những bậc chứng đến Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền thì còn vĩ đại hơn rất nhiều.
Một nữ cư sĩ chứng quả Dự lưu
(82) Như hồ nước sâu thẳm
Trong sáng không vẩn đục
Cũng vậy, tâm người trí
Nghe Pháp hưởng tịnh lạc.
Thời Đức Phật, có cô gái tên là Kànà, cô đi lấy chồng xa và thỉnh thoảng lại về thăm mẹ của mình. Mẹ của cô là một cư sĩ đã chứng quả Dự lưu. Trong một lần về nhà mẹ, người chồng vì thấy cô đi đã lâu nên mới nhắn tin gọi về. ời đó không có điện thoại di động nên người ta phải nhắn qua trung gian.
- Anh đi đâu vậy?
- Tôi qua ngôi làng kia.
- Anh đến nhà đó nhắn giùm vợ tôi là về giúp tôi, cô ta đi lâu quá rồi.
Người kia đi đường mất mấy ngày, rồi phải lo công việc xong mới tìm đến nhà cô kia nhắn, mà nói qua miệng thì mất đâu mấy chữ nữa. Ông nói: “Chị xong việc thì lo về, chồng chị nhắn về đấy”. Ông nói một cách bâng quơ bình thường, cô kia nghe xong thấy cũng không có gì phải gấp gáp lắm. Người mẹ bảo cô:
- Thôi để mẹ làm ít bánh cho con đem về làm quà cho nhà chồng.
Bà nấu bánh mất một ngày. Nấu xong bà gói ghém cẩn thận rồi chất lên bàn, nhưng lúc đó có 4 vị tỳ kheo khất thực ngang qua. Vì đã chứng quả Dự lưu nên lòng tôn kính Tăng của bà rất cao. ấy vị tỳ kheo thứ nhất dừng lại trước cửa nhà, bà vui mừng mang bánh ra cúng. Vị này rời đi, vị thứ hai lại đến. Bà cũng tiếp tục lấy bánh ra cúng, cúng đến vị thứ tư thì bánh cũng vừa hết. Bà bảo con gái ở lại một ngày nữa chờ bà nấu mẻ bánh khác.
Đến khi bà nấu được mẻ bánh cuối cùng để cho cô con gái mang về thì có tin báo rằng con rể bà nhắn vợ đừng về nữa, anh ta đã cưới vợ khác rồi. Cô gái đau khổ không biết đổ thừa ai, cuối cùng đành đổ cho bốn tỳ kheo.
- Các người đã làm tan vỡ hạnh phúc của cuộc đời tôi, chà đạp lên hôn nhân của tôi, phá hoại cuộc sống êm đẹp của tôi!
Cô tru tréo mắng chửi đến nỗi không tỳ kheo nào dám vào ngôi nhà của cô nữa, thậm chí không dám bước chân đến ngôi làng nơi cô sinh sống. Chuyện đến tai Đức Phật. Đích thân Phật đã đến thăm, một phần cũng vì trong nhà đó có một người đã chứng quả Dự lưu. Người hỏi cô:
- Ta nghe nói con đã phiền lòng về những tỳ kheo đến đây khất thực, hãy nói cho ta nghe.
Cô bật khóc kể lại sự tình. Trước uy đức quá lớn của Phật, cô không dám la lối chửi rủa như trước, chỉ biết khóc lóc kể lể. Đức Phật ân cần khuyên:
- Này Kànà, mọi việc trên đời đều có nhân duyên. Biến cố xảy ra với con là vì nhân duyên đời xưa. Vào thời đó, tâm con cũng rất tốt, thích giúp người nhưng vì không đủ sức giúp nên con đã đi vận động. Vào kiếp đó, khi gặp đúng bốn vị này, con cứ xin mãi làm họ rất phiền. Và vì con xin rất nhiều nên họ đã lỡ nhiều việc của đời, trong đó họ mất luôn những người vợ của mình.
Tức là cô vừa làm phước nhưng vừa làm phiền, nên đến đời này mới xảy ra sự tình như vậy. Còn bốn tỳ kheo thì vô tư đi khất thực, không hề cố ý phá hoại hạnh phúc của cô. Hiểu được nhân quả kiếp xưa, cô tỉnh ngộ xin sám hối với Phật. Phật thuyết một bài pháp, nghe xong cô chứng luôn quả Dự lưu. Tâm cô thay đổi, cô hết lòng cung kính Tam Bảo, giúp đỡ mọi người. Và lòng cô cũng thanh thản không nghĩ về nhà chồng nữa. Khi phước đã đủ, bỗng một ngày có một người đàn ông quý tộc đến hỏi cưới cô, từ đó cô làm phước rất nhiều mà không làm phiền đến ai nữa. Khi phước thật đã phát thì cô được hoàn cảnh thuận lợi như thế.
Nhiều người hỏi Phật về trường hợp của cô, từ một người hung dữ như “chằn tinh gấu ngựa” không ai dám đến nhà, không tỳ kheo nào dám tới khất thực, vậy mà được Phật tới thăm, thuyết pháp và chứng được ánh quả. Đức Phật mới nói bài kệ: Như hồ nước sâu thẳm/Trong sáng không vẩn đục/Cũng vậy, tâm người trí/Nghe pháp hưởng tịnh lạc. Tức là trong lúc phiền não bất ngờ thì cô phản ứng rất gay gắt nhưng sự thật cô vẫn có căn cơ, có thiện tâm, có lòng tôn kính Tam bảo ẩn sâu nên gặp nhân duyên Phật đến thuyết pháp mới chứng được quả Dự lưu.
Tâm lý thích đổ lỗi
Việc cô bị chồng bỏ, khoan nói đến nhân duyên từ kiếp xưa, chỉ nói trong đời hiện tại là do lỗi của ai? Nếu đổ thừa tại bốn tỳ kheo thì họ sẽ không chịu -“Gặp nhà cư sĩ nên chúng tôi vào khất thực, phải biết trước là nhà đó có món bánh dành cho cô gái đem về nhà chồng thì chúng tôi đã không dám đến đứng xin”. Đổ thừa tại người mẹ đáng lẽ phải để dành bánh cho con gái đem về nhà chồng, tự nhiên lại cúng cho các tỳ kheo cũng không được, vì với người đã chứng quả Dự lưu thì lòng tôn kính Tam Bảo là tuyệt đối, gặp chư Tăng họ rất muốn cúng dường. Người đã chứng quả rồi phải xử sự như thế, không thể làm khác được. Đổ tại ông chồng, vợ mới trễ một chút đã vội bỏ vợ, ông cũng sẽ không chịu -“Tôi đâu biết, tại tôi nhắn mấy lần vẫn không thấy về nên tưởng vợ bỏ tôi rồi. Lại có cô hàng xóm mấy năm nay nhìn tôi cứ cười mãi, cô ấy chờ đợi tôi. Bây giờ cũng là cơ hội để tôi cưới người ta kẻo tội nghiệp, tôi đâu có lỗi”. Không ai chịu nhận lỗi. Cô Kànà cũng không nhận. Cuối cùng cô phải đổ thừa cho bốn tỳ kheo.
Khi quá bức bối về tâm lý, người ta sẽ cần đổ lỗi cho ai đó để cảm thấy bớt đau khổ. Như cô gái trong câu chuyện, nếu không có ai để đổ thừa cô sẽ không chịu nổi. Quá yêu chồng nên cô không sao kết tội chồng. Quá kính mẹ nên cô cũng không thể quy trách nhiệm cho mẹ. Chỉ còn lại bốn tỳ kheo ở đâu đến, cô đành buộc tội ngay và đúng là lòng cô cũng đỡ buồn khổ bức xúc.
Người ta hay tìm cách trút mọi lầm lỗi lên ai đó để giải tỏa bớt phiền muộn trong lòng. Nếu lỡ xui ta là người được chọn thì hãy nhớ lại câu chuyện này mà hoan hỷ, và xem như lúc đó ta có cơ hội đưa vai ra gánh bớt nỗi buồn cho mọi người.
Trên đời thật sự có những người họ Đổ tên Văn ừa, không bao giờ thích nhận lỗi về mình mà thích đùn đẩy lỗi lầm qua cho người khác. Gặp người như thế chúng ta hiểu rằng, trong lúc bế tắc về tâm lý, họ cần kết tội ai đó cho đỡ cảm giác tội lỗi. Ta cứ thông cảm, đưa vai ra gánh giúp nỗi buồn cho họ. Sau này khi họ đã bình tâm, ta sẽ khuyên sau.
Giống như Đức Phật lúc đó đã đến phân tích cho cô gái biết rằng vì ngày xưa cô cũng đã làm phiền mọi người quá nhiều, cô xin hết món này đến món kia làm cho bốn ông mất luôn bốn bà vợ (rồi kiếp này mới đi tu)... Vì vậy, kiếp này cô mới bị chồng bỏ, nên cô đừng buồn.
Làm phước nhưng đừng làm phiền
Chúng ta hãy cẩn thận khi quyên góp cho việc từ thiện, biết đâu mình cũng gây cái nghiệp giống cô gái này. Ta làm phước thì đừng làm phiền, hoặc nếu có thì sự phiền toái ta mang lại cũng phải rất ít. Có những Tăng Ni đến gặp chúng tôi nói: “Chùa của con ngoài đó đang xây dựng, đây là hình ảnh chùa, đây là giấy tờ cấp phép xây dựng... nhờ thầy vận động Phật tử giúp”. Và thật sự không bao giờ chúng tôi dám vận động vì biết rằng Phật tử không phải ai cũng giàu. Hơn nữa, Phật tử khi lấy đồng tiền trong ruột mình ra cho ai, họ cũng phải biết rõ người đó, phải có tình cảm và thường không qua trung gian mà phải ủng hộ trực tiếp. Nếu bảo họ cúng cho một chùa mà họ không biết gì về ngôi chùa đó, họ sẽ không phát tâm và cảm thấy phiền hà. Người xuất gia nên tránh gieo nhân làm phiền người khác, kẻo sau này bị mất đệ tử.

Cô gái trong câu chuyện nhờ nhân duyên sâu dày nên được nghe Phật thuyết pháp rồi chứng được quả Dự lưu. Người mẹ của cô trước đó đã chứng Dự lưu, duyên phước của họ cũng rất đồng. Dần đần, khi phước đã đủ thì bỗng nhiên cô có một người chồng khác giàu hơn, tốt hơn để cô sống một đời sung túc và có điều kiện làm được nhiều công đức, không phải vừa làm phước vừa làm phiền như kiếp xưa nữa.
Phật nói “Như hồ nước sâu thẳm” nghĩa là tâm cô đã có sẵn thiện tâm nên nghe pháp mới được ngộ đạo, mặc dù trước khoảnh khắc đó cô còn rất phiền não.
Đức Phật và chư Tăng phải chịu cảnh đói kém
(83) Người hiền bỏ tất cả
Không nói chuyện dục lạc
Dù gặp lúc khổ vui
Lòng thanh thản vô phiền.
Bài kệ này từ một câu chuyện lạ lùng và nổi tiếng trong cuộc đời Đức Phật. Ở Veranjà có một Bà la môn đã thỉnh mời Phật cùng chư Tăng về nhập hạ và hứa sẽ cúng dường chu đáo. Nhưng khi chư Tăng về an cư thì vùng Veranjà bỗng xảy ra nạn hạn hán, lương thực thiếu thốn và người Bà la môn này như bị ma ám, ông quên mất lời hứa, không chu cấp thực phẩm nữa. Đức Phật cùng chư Tăng liền rơi vào tình trạng thiếu thốn lương thực trầm trọng. Thấy cảnh này một người làm nghề buôn ngựa đã xót xa, ông đành mang loại lúa dành cho ngựa ăn đến cúng dường. Đức Phật cùng các tỳ kheo phải dùng đỡ loại lúa này để lay lắt cầm chừng, ngoài ra không còn thức ăn nào khác.
Ngài Mục Kiền Liên đã xin Phật hãy dời chư Tăng sang vùng Uttarakuru gần đó, nơi có đời sống thịnh vượng hơn. Việc Phật chuyển từ vùng này sang vùng kia là trong tích tắc, không cần phải đi lâu. Nhưng thật lạ lùng, Đức Phật đã từ chối. Người bảo cứ ở lại Veranjà suốt ba tháng hạ. Trong mùa hạ này chư Tăng cực kỳ khổ sở, có những vị đã động tâm, mỗi lần ngồi lại hay nói chuyện đói no, chuyện đời khổ vui. Cũng có những vị bình thản theo Phật, không hề lung lay, Phật khổ thì khổ theo Phật, Phật đủ đầy thì đủ theo Phật, lòng cực kỳ trung thành.
Nói đến nghiệp Đức Phật phải trả trong đời, người ta thường nhắc đến hai sự kiện, một là kim thương, hai là mã mạch. Tức là, một lần Phật bị thanh đao vàng từ hư không hiện ra cắt chân Người (kim thương) và một lần Người phải dùng loại lúa của ngựa (mã mạch).
Sau ba tháng, Đức Phật từ giã Veranjà về lại Xá Vệ, đời sống trở lại bình thường, chư Tăng được cúng dường đầy đủ như trước. Người Bà la môn kia đến giờ này mới sực nhớ đến Phật và nhớ lại lời hứa của mình, vội vàng đến gặp Phật xin sám hối. Lúc người ta hỏi về câu chuyện đã qua, Đức Phật cũng không phân tích nhiều mà chỉ nói bài kệ: Người hiền bỏ tất cả/Không nói chuyện dục lạc/Dù gặp lúc khổ vui/Lòng thanh thản vô phiền. Phật nói như thế để khen những tỳ kheo trong suốt ba tháng khó khăn đã bình thản an vui, trung thành theo Phật và cũng để chê trách những người đã không vững tâm tu hành, bàn chuyện đời khổ vui.
Từ bỏ ý mình để sống thuận theo ý thầy, ý Phật
Ai học lịch sử cuộc đời Đức Phật đều phải nhớ tích truyện này, đặc biệt là chi tiết ngài Mục Kiên Liên đã xin chuyển sang vùng Uttarakuru nhưng Phật không đồng ý. Lúc đó, có những người đã chỉ trích Phật rằng tại sao Người cố chấp an cư ở một chỗ để cho đệ tử phải đói như vậy, lòng từ bi của Người ở đâu... Đức Phật yên lặng không trả lời.
Ý của Phật là gì chúng ta không hiểu được, nhưng những ai vì không hiểu rồi chỉ trích Phật thì mang tội rất nặng. Phật vì biết rằng nếu không trả xong nghiệp này, nhiều tỳ kheo trong Tăng đoàn sẽ không thể chứng đạo được, nên Người đã buộc các tỳ kheo ở lại giống như để cùng trả một cái nghiệp xưa. Con người đôi khi tránh bớt nghịch cảnh cho đỡ phiền, nhưng có lúc lại phải dấn thân vào cảnh khổ để rèn luyện bản lĩnh mà cũng là để trả bớt nghiệp xưa.
Đức Phật là đấng trí tuệ tuyệt đối, không điều gì Người không biết, không điều gì Người làm mà vô lý. Chúng ta nguyện lòng sẽ luôn tùy thuận theo lời dạy, theo việc làm của Phật. Nhờ vậy mà ta sẽ học được những điều cực kỳ sâu xa mà trí óc tầm thường của mình không thể hiểu tường tận.
Người là một đại dương, mà con như giọt nước
Người là ngọn cao sơn, mà con như hạt bụi.
Chúng ta đừng bao giờ khờ dại khởi tâm phê phán khi thấy việc làm của Phật không phù hợp với ý nghĩ của mình. Nếu thấy Phật làm gì đó khác với ý mình, chúng ta hãy thay đổi ý nghĩ của mình cho phù hợp với việc làm của Phật, bởi mỗi việc nhỏ Đức Phật làm đều ẩn chứa một sự hiểu biết, một trí tuệ sâu xa vượt khỏi trí tuệ phàm phu của ta.
Với thầy mình cũng vậy. Vì thầy chưa phải là Phật nên đôi khi có những trường hợp đệ tử giỏi hơn thầy. Nhưng đa phần đệ tử vẫn chưa bằng thầy. Có những việc làm của thầy mà người đệ tử không thể hiểu, chỉ thấy thầy xử lý khác mình nên đã vội chỉ trích, chê bai thầy. Họ vừa mang tội phản bội không trung thành mà vừa kiêu mạn tưởng mình đã giỏi hơn thầy, đâu biết rằng trí tuệ của thầy mình rất sáng, từng việc lớn nhỏ đều cân nhắc rất kỹ, không phải việc gì cũng gọi mình đến để giải thích sâu xa được, mà có giải thích sâu xa thì chưa chắc mình đã nghe, bởi lòng mình còn ngang bướng, ngạo mạn. Lúc nào chúng ta cũng hãy sống với tâm khiêm tốn và kính trọng người trên để bớt bị đọa. Còn nếu ta cứ mở miệng chê bai chỉ trích những người bình thường cũng đã dễ mang nghiệp, huống hồ đó là những vị rất vĩ đại như sư phụ mình, như những vị Bồ tát hay Đức Phật chí tôn chí kính. Lúc nào ta cũng phải dè dặt khi nhận xét về người khác.
Chúng ta hãy thường lễ kính Phật, thương yêu con người, tập khiêm hạ và tinh tấn hành thiền để lắng bớt tâm trí và bản ngã của mình, hy vọng nhờ những công đức đó mà ta sẽ nhìn vấn đề chuẩn xác hơn. iếu công phu tu tập sâu dày, chúng ta sẽ nhìn mọi chuyện trên đời rất lệch lạc, thiếu sót, dẫn đến xử sự sai, dạy dỗ sai, nhận định sai, khen chê sai... tạo thành nghiệp bủa vây cuộc đời mình suốt kiếp này và những kiếp khác.
Qua bài kệ Pháp Cú này, Đức Phật cũng nói lên ba yếu tố của một bậc hiền triết đầy đạo hạnh và trí tuệ:
Thứ nhất là buông xả, không mong cầu cá nhân. Như những đệ tử tỳ kheo lúc đó đã không mong cầu điều gì cho bản thân, cứ bình thản theo Phật, Phật thế nào thì các vị theo Phật thế đó, không mong cầu cá nhân.
Thứ hai là không nói chuyện dục lạc thế gian. Không bao giờ nói rằng: “Nếu tôi ở ngoài đời thì giờ này chắc đã sung sướng hơn, chứ đi tu bữa giờ đói quá không có gì ăn”. Người trí tuệ không nói chuyện dục lạc thế gian.
Thứ ba là bình thản trong nghịch cảnh cũng như trong thuận cảnh. Dù ở hoàn cảnh nào lòng các ngài vẫn luôn thanh thản vô phiền.
Sống thanh thản không tham lam thù hận Những lợi danh chẳng vướng bận trong lòng Cống hiến nhiều nhưng chẳng chút chấp công Sống tử tế mà không mong đền đáp.
Trừ chấp ngã để lòng thương trải khắp Diệt vọng tâm để thâm nhập chân như Cõi tâm linh phóng khoáng cả thái hư Lòng khiêm hạ xem mình như bụi cát...











