Thiên nga bay cao
(91) Tự sách tấn chánh niệm
Chẳng màng nhà cửa nào
Như thiên nga bay cao
Bỏ bờ ao nhỏ bé.
Năm đó, Đức Phật nhập hạ tại thành Vương Xá của nước Ma Kiệt Đà (Maghadha). Mãn mùa hạ, Phật thông báo sẽ rời tinh xá đi du hành. Đức Phật là vậy, quanh năm suốt tháng Người luôn phải di chuyển từ nơi này sang nơi kia giáo hóa rất vất vả. Các vị tỳ kheo bắt đầu phân công nhau chuẩn bị, người rửa bát, người giặt y, người gói ghém một số vật dụng để đi theo Phật. Trong khi mọi người đang lao xao thì tôn giả Đại Ca Diếp vẫn bình thản, không làm gì cả, giống như là không chuẩn bị gì, mà cũng chẳng có ý định theo Phật. Vài tỳ kheo đã nghĩ xấu về tôn giả. Họ thì thầm với nhau rằng, có lẽ tôn giả quyến luyến đời sống sung túc nơi đây và muốn ở gần bà con thân thuộc để hưởng sự cúng dường.
Tin đồn lan ra. Vì không muốn các tỳ kheo nghĩ sai mà mang tội, Phật gọi họ đến và nói rằng ngài Đại Ca Diếp là bậc A la hán siêu phàm, không bao giờ màng đến bất cứ điều tầm thường nào của thế gian. Sẵn đó, Phật nói một bài kệ khen ngợi công hạnh của tôn giả: Tự sách tấn chánh niệm/ Chẳng màng nhà cửa nào/ Như thiên nga bay cao/ Bỏ bờ ao nhỏ bé.
Để bênh vực một đệ tử trước dư luận không hay, Đức Phật đã đích thân đính chính và xác nhận bằng một bài kệ dễ thương như thế.
Tâm lý thích nghĩ xấu cho người
Đức Phật có rất nhiều đệ tử A la hán là những bậc đắc đạo xuất chúng, và được chính Phật công nhận, như ngài Kiều Trần Như, ngài Xá Lợi Phất, ngài Mục Kiền Liên, ngài Đại Ca Diếp. Nhưng tại sao những bậc Thánh siêu phàm như thế mà vẫn bị nghĩ xấu? Đọc một loạt các truyện sử trong cuộc đời giáo hóa của Đức Phật, nhất là những mẩu chuyện nho nhỏ thế này, chúng ta mới phát hiện ra rằng con người thời xưa và thời nay cũng không khác nhau bao nhiêu. Bản chất con người từ trước đến giờ vẫn thích nói xấu, nghĩ xấu cho người khác. Tâm lý này rất thường tình và cũng rất phàm phu.
Ta thấy rằng đa phần người ta thích nghĩ xấu về kẻ khác, số ít người có tu tập vững vàng thì không khởi lên ý nghĩ xấu, còn lại rất ít người thích nghĩ tốt về người khác. Nhìn họ giống như cả tin dù cho họ có thể bị con người phản bội hay những ý nghĩ tốt của họ cũng chưa chính xác lắm. Nhưng họ thà nghĩ tốt và lòng họ thấy yêu thương tôn trọng được mọi người, an vui hơn là cứ nghĩ xấu con người để rồi tâm hồn bất an. Đó là người có lập trường, có đạo đức.
Với một bậc ánh đã vượt khỏi thế gian, các vị biết rất rõ bản chất tốt xấu của chúng sinh mà không còn bị thành kiến, ảo tưởng hay quan niệm nào chi phối nữa. Tuy nhiên ở buổi ban đầu, thường người tu có tiến bộ luôn thích nghĩ tốt về tha nhân. Còn bình thường khi chưa biết tu, đa phần người ta thích nghĩ xấu người khác. Đây là bệnh rất thường tình làm cho chúng sinh khó kết duyên lành với nhau. Vì đời xưa mình đã từng nghĩ xấu về người đó và người đó cũng nghĩ xấu người khác. Chúng sinh luôn luôn nghĩ qua nghĩ lại về nhau như vậy.
Thế gian này không phải là một cõi an vui chỉ bởi vì ý nghĩ không hay về nhau mà tạo thành ác duyên với nhau trong nhiều kiếp. Đến khi gặp lại, ta không gắn bó, không nâng đỡ, không dìu dắt, không chở che, không bảo bọc nhau, không thương yêu nhau được. Vì vậy, thế giới này là một nơi thử thách đạo đức của con người một cách khốc liệt. ường kết quả sau thử thách đó là con người thất bại, gọi là thi trượt. i tú tài còn đậu được hơn 50%, nhưng với kỳ thi về đạo đức - cuộc chiến đấu giữa cái thiện và cái ác trên thế gian này thì đa phần con người đều bị rớt. Do đó, chúng ta phải trở lại làm thân người vất vả hơn, có khi đọa vào những loài thấp kém, thậm chí có người bị đọa xuống thẳng địa ngục.
Tâm lý thích nghĩ xấu người khác là bản năng rất lạ của con người. Nó có từ nghìn xưa và cho đến bây giờ vẫn chưa thay đổi. Chúng ta tu hành cũng là để dẹp bỏ điều này trước. Ví dụ, nói về lòng từ bi vô hạn, thương yêu chúng sinh thì ai cũng đã nghe, ai cũng đã từng nói, ai cũng đã từng tụng những bài kinh như thế. Nhưng nói thương yêu chúng sinh là gì? ì sự thật ta chưa cần phải làm điều gì lớn lao, chỉ cần bớt nghĩ xấu về nhau là ta đã bắt đầu thể hiện được tâm từ bi. Nhưng nhiều khi bài học đầu tiên về lòng từ bi này ta vẫn chưa thực hiện được, ta phải tự xét lại mình rất nhiều. Để vượt qua được tâm lý thích nghĩ xấu người khác, nếu ta quyết tâm tu cũng phải năm năm mới hết, còn không thì năm mươi năm lòng mình vẫn còn khắt khe, thiếu độ lượng.
Người có phẩm chất ánh luôn thích nghĩ tốt cho mọi người nên họ xuất hiện được tâm cảm thông, che chở, bênh vực, độ lượng. Từ “thông cảm” rất độc đáo. Ví dụ, thấy ai đó lâm vào cảnh khổ, ta thương xót nói: “Tội nghiệp quá”, tuy nhiên câu nói đơn giản này vẫn chưa đủ. Chỉ khi nào ta cảm nhận nỗi khổ của người kia như là của chính mình, thì mới bắt đầu có sự thông cảm. Chỉ lúc đó ta mới tìm cách giúp đỡ nhiệt tình, hoặc nếu không giúp được thì lòng ta cũng day dứt xót thương. Đó là thông cảm với nỗi khổ của tha nhân.
Với lỗi lầm, người thông cảm cũng có tâm bao dung rộng lớn. ấy ai phạm lỗi, họ luôn suy luận tìm kiếm nguyên nhân tại sao người đó đã tạo tội, họ phân tích điểm này, nghị luận điểm kia, cuối cùng gạt bớt trách nhiệm của người đó ra, tuy phạm lỗi nhưng thực sự trách nhiệm của họ chỉ còn lại khoảng ba, bốn phần.
Ví dụ, trong một phiên tòa, công tố viên đứng lên buộc tội bị cáo đã cầm dao đâm chết người bạn, theo ông thì bị cáo là con người mất nhân tính cần phải loại trừ ra khỏi xã hội, tức là phải tử hình.
Người luật sư đứng lên hỏi các nhân chứng:
- Trước khi bị sát hại, nạn nhân đã nói những gì?
- Dạ, tôi nghe được anh ta mắng tay kia là đồ chó.
Luật sư tìm cách gỡ dần gỡ dần, hạn chế bớt trách nhiệm của bị cáo. Sau khi nghe hai bên trình bày, cuối cùng quan tòa quyết định: “Như vậy không phải ngẫu nhiên mà bị cáo đâm nạn nhân, cũng không phải vì lòng tham hay ác tâm, mà do bị bức xúc. Chính nạn nhân là người đã gây nên sự bức xúc đó, gián tiếp dẫn đến cái chết của mình”. Tức là, luật sư làm cho quan tòa hiểu rằng cái ác của bị cáo không nhiều như công tố viên buộc tội, mà bị cáo thật sự bị kích động nên mới có một phút bốc đồng gây án. Vai trò của luật sư là như vậy.
Tương tự, trong lòng chúng ta đều có một công tố viên và một luật sư. ấy ai đó lầm lỗi, công tố viên trong ta nhìn nhận đánh giá cái lỗi của họ. Nhưng rồi luật sư trong lòng ta sẽ cố gắng biện minh, để cuối cùng ta thấy cái ác, cái sai của họ không nhiều như công tố viên buộc tội lúc ban đầu. Đó gọi là thông cảm. Nếu trong phiên tòa của trái tim, ta chỉ có công tố viên mà vắng bóng luật sư thì ta chẳng khác nào ác quỷ, gặp ai ta cũng kết tội, không bênh vực hay cảm thông cho ai cả.
Ví dụ, có người thanh niên thấy đứa bé bị bắt vì ăn cắp và sắp bị đánh, anh bước tới cản và kiên nhẫn tìm hiểu tại sao đứa bé này đã ăn trộm - vì quen tay, vì ác độc, vì đua đòi, vì quá nghèo, hay do trước đây mỗi lần nó ăn cắp món gì thì cha mẹ nó đều khen: “Thằng này coi bộ khôn”. Tức là tìm hiểu nguyên nhân để chia bớt cái tội của nó, mong còn cơ hội để có thể bênh vực, thương yêu được nó. Tương tự như vậy, một bậc Thánh cũng thông cảm với lỗi lầm của chúng sinh như thế.
Để có thể làm một luật sư đứng trước tòa, một người phải mất bốn năm học đại học Luật, một năm học lớp đào tạo luật sư, nhiều năm tập sự tại các tổ chức hành nghề luật sư, vượt qua bài thi kiểm tra kết quả hành nghề luật sư, gia nhập Đoàn luật sư mới được cấp thẻ luật sư và có thể làm luật sư đứng trước tòa. Cũng vậy, để có một luật sư ở trong lòng mình, ta phải quyết tu tập tâm từ bi, thương yêu, độ lượng ít nhất năm năm, mười năm tu hành mới có được vị luật sư thánh thiện trong lòng mình. Khi đó, ta mới có thể biện minh, cảm thông cho lầm lỗi của tha nhân và tìm cách hóa độ họ.
Ta nên nhớ, cùng nhìn một sự việc giống nhau nhưng bậc Thánh nghĩ khác, phàm phu nghĩ khác.
Trông thấy anh chàng nào hay mỉm cười, ta thầm nghĩ: “Thằng kia sao lúc nào cũng cười cười vô duyên quá, chuyện không có gì cũng cười”; người độ lượng lại nói: “Chắc tâm anh ta luôn hoan hỷ nên lúc nào cũng có vẻ an vui”.
Thấy người kia nhìn cái gì cũng đều chăm chú, ta kết tội: “Hắn có con mắt ăn trộm, nhìn cứ nhìn chăm chăm, không biết hắn đang rình rập gì đây”, người khác lại bao dung: “Anh ta có tinh thần tập trung cao độ, mỗi khi nhìn việc gì cũng đều rất tập trung nên mới có đôi mắt như thế”.
Thấy ai đó đi rất nhanh, ta chê: “Đi gì giống như ăn cướp”, người tốt lại khen: “Người kia nhìn nhanh nhẹn, mau mắn”.
Nhìn kẻ nào đi chậm, ta bực bội: “Đồ lười biếng, chắc đang thất nghiệp không có chuyện gì làm nên mới nhàn nhã như vậy, không biết hôm nào định móc túi tôi đây”. Nhưng người có tâm tốt sẽ hoan hỷ : “Anh ta sao thong dong thanh thản quá, chắc là tâm cũng an”.
Nhìn người phụ nữ kia mặc áo đẹp, ta lườm nguýt: “Điệu hạnh chảnh chọe”, người có ý tốt lại suy ngẫm: “Cô ấy tôn trọng mọi người nên không muốn xuất hiện với vẻ bề ngoài quá tệ”.
Nhìn cô gái mặc chiếc áo xấu, ta nghi kỵ: “Dân cù bơ cù bất, lẩn lẩn vào đây chắc định móc túi”, còn người tốt vẫn tìm cách khen một câu: “Cô này có vẻ cũng sống đơn giản”.
Cùng một câu chuyện, một gương mặt, một hành động giống nhau nhưng có người thương kẻ chê, thành điều xấu hay tốt tùy theo suy nghĩ của mỗi người. Ta hãy xem lại tâm mình, từ đây về sau mỗi khi nghĩ xấu về người khác, ta phải hết sức cẩn thận. Bởi vì, nhiều khi đó không phải là cái nhìn khách quan, đúng đắn, mà chỉ là một loại bệnh, một thành kiến của phàm phu và điều đó làm tâm ta trở nên thấp hèn, nghiệp tích lũy dần, con đường tu tập đóng lại. Tất cả chỉ vì ta thiếu từ bi.
Có thể kẻ nhìn chăm chăm kia cũng có ý xấu, đang rình rập để ăn cắp thật. Nhưng thà ta nghĩ sai mà nghĩ tốt, còn hơn là vội vã kết luận theo chiều hướng xấu khi chưa đủ chứng cứ, làm tâm mình thêm nặng nề. Ta chấp nhận là có thể mình dễ tin, đôi khi sẽ bị lừa một chút, nhưng khi mọi chuyện chưa rõ ràng thì ta cứ nghĩ tốt, bao dung, thương yêu, tin tưởng con người. Như thế, tâm ta an vui hơn, đạo đức ta tăng trưởng hơn và lòng từ sẽ rộng mở hơn.
Nếu người nào tự nhận mình khôn rồi nhìn đâu cũng thủ thế, nhìn đâu cũng kết tội, suy đoán xấu trước cho chắc chắn, thì có thể họ sẽ ít bị lừa, nhưng chính họ đã lừa họ từng giờ từng phút, tâm hồn hẹp hòi dần, đường tu hành cũng sẽ dần đóng lại.
Sử vẫn còn lưu truyền câu chuyện thương tâm về tính đa nghi của Tào áo. Một lần trên đường đi xa, ông ghé lại tá túc tại ngôi nhà của một người trước kia đã từng chịu ơn ông. ấy ân nhân đến, gia đình kia vui mừng đón tiếp ân cần, buổi khuya còn thức dậy mổ lợn đãi khách. Đang nằm ngủ thì nghe tiếng mài dao, Tào áo vốn nổi tiếng giỏi võ và đa nghi lập tức nghĩ rằng gia đình kia đang tính giết mình, nên cầm gươm đi xuống giết sạch không sót một ai. Tàn sát xong, thấy con lợn nằm đó chờ giết, ông mới chợt hiểu ra sự thật.
Nếu là chúng ta ở trong hoàn cảnh đó, chắc chắn chúng ta sẽ đau khổ tột cùng, nhưng Tào áo lại không mảy may day dứt. Ông ta nói một câu để tự biện hộ cho mình: “Thà ta phụ người chứ không để người phụ ta”. Câu nói cực kỳ tàn nhẫn, để lại cái ác cho muôn đời sau. Bao nhiêu người vì tin theo câu nói đó nên đã sống rất tệ bạc: thà ta phụ người, thà ta lừa người trước, thà ta đem tiền chạy trốn trước còn hơn để người giật hụi ta. Ngày hôm nay, ai có thương Tào áo thì hãy sửa câu nói kia để cầu siêu cho ông. Chúng ta hãy thắp nhang khấn: “Cầu nguyện cho Tào áo hãy nghĩ lại rằng thà người phụ ta chứ ta không bao giờ phụ người, nhờ ý niệm này mà được siêu sinh về cõi an lành”.
Nếu ta thường nghĩ tốt về người, có thể ta mắc bệnh cả tin một chút, có thể ta sẽ phải trả giá cho sự cả tin của mình bằng việc bị lừa đảo, nhưng ta sẽ được chư Phật thương yêu bảo bọc. Nếu ta bị lừa, ta biết đó là nghiệp quá khứ của mình và chấp nhận trả. Miễn là lòng ta yêu thương được con người thì ta yên tâm chư iên, chư ánh từ đây sẽ bảo vệ để ta không bị lừa nữa.
Bậc ánh luôn bảo vệ sự công bằng
Suốt cuộc đời giáo hóa của mình, Đức Phật đã nhiều lần bênh vực cho người bị oan ức. Trong trường hợp này cũng vậy, Người đã đính chính, bênh vực cho ngài Đại Ca Diếp khi một số tỳ kheo không hiểu được tâm hạnh của ngài nên cứ nói ra nói vào. Việc một bậc thầy phải bênh vực đệ tử của mình, thấy thì rất nhỏ nhưng ý nghĩa lại vô cùng lớn.
Ý nghĩa thứ nhất là Phật ngăn tư tưởng xấu của những tỳ kheo kia, bởi nếu không ngăn lại, họ tiếp tục nghĩ xấu thì họ sẽ mang tội.
Ý nghĩa thứ hai là trách nhiệm của một bậc thầy buộc Người phải giữ cho sự công bằng được tồn tại là người tốt phải được kính trọng.
Nếu Người để yên không nói gì thì sự thật bị che khuất. Và Phật biết rằng nếu Người yên lặng thì lập tức thành nghiệp liền. Ngay cả Phật cũng không ra ngoài nhân quả. Ai có ý nghĩ rằng mình có thể tu một pháp môn cao siêu thoát ngoài nhân quả, người đó sẽ đọa súc sinh. Đức Phật luôn cẩn thận trong từng hành vi nhỏ cũng chỉ bởi vì Người biết nhân quả rất kỹ.
Thỉnh thoảng, có những người hay khoe khoang về một pháp môn nào đó cao siêu, nói rằng người tu pháp môn này được phước vô lượng. Đó là một câu nói sai nhân quả. Vì cái phước còn phụ thuộc vào cái nhân mình đã gieo. Tu gì thì tu, gieo nhân ít không bao giờ đạt được phước vô lượng. Ví dụ nói: “Anh tụng một câu thần chú này bằng giáo hóa cho năm nghìn người được đắc đạo”. Đây là điều không thực tế. Giúp năm nghìn người đắc đạo là công đức vô lượng, làm sao tụng một câu thần chú có thể bằng được. Điều này không công bằng. Người nào mang cái điều không công bằng này ra tuyên dương, truyền bá chắc chắn sẽ đọa rất nặng vì đó là một tà kiến.
Có những người cũng hoằng hóa Phật Pháp, đôi khi cũng làm được những việc kỳ lạ nhưng đến khi chết cực kỳ thê thảm chỉ bởi vì cả đời họ đã truyền bá một quan điểm, một tư tưởng không công bằng so với nhân quả. Vì lý do này mà cuối đời họ phải trả quả báo khốc liệt, sau khi chết còn phải chịu cảnh đọa đày khổ sở.
Nhân quả là công bằng và bậc Thánh thấy rõ sự công bằng của nhân quả rất chi tiết, rõ ràng, nên các ngài luôn xử lý mọi việc chuẩn xác, luôn ứng xử hợp tình hợp lý. Chính cuộc sống của các ngài đã thể hiện sự công bằng trong nhân quả.
Trước lỗi lầm của người khác ta là người trên nên ta phải phạt. Nhưng nếu ta phạt không tới, không hết tội của người đó thì phần lỗi dư đó ta phải chịu thay. Còn nếu phạt quá mức, nghĩa là tội người đó chỉ có năm, ta phạt tới tám, thì ba phần dư đó sẽ trở về cho ta chịu tội. Cũng vậy, nếu người làm điều tốt, ta là người trên, ta có trách nhiệm phải thưởng, họ làm mười mà ta chỉ thưởng bảy, thì còn lại ba phần ta mắc nợ, chắc chắn sẽ phải trả. Hoặc họ làm phước mười mà ta thưởng đến mười ba thì ba phần dư đó, ta cũng phải gánh nợ.
Sống trên đời không dễ dàng vì để biết người khác phạm lỗi đến mức nào, có công mức nào mà thưởng phạt cho chuẩn xác, thì ta phải có một trí tuệ siêu phàm. Đa phần chúng ta chỉ xét theo cảm tính nên ta hay thưởng phạt bất hợp lý. Chính vì vậy, ta cứ phải đầu thai lên xuống, hết kiếp này đến kiếp khác, để trả những dư nghiệp mà mình đã để lại cho cuộc đời. Chỉ khi nào ta tu hành đến mức độ đạt được trí vô sư vi diệu, sâu sắc, nhìn đâu ra vấn đề tới đó, nhìn tới mức độ nào là chuẩn xác mức độ đó, nói câu nào là vừa đúng câu đó, thưởng mức nào là đúng mức đó, thì ta mới không còn bị luân hồi ràng buộc, mới có thể thênh thang trong tam giới được, còn không ta cứ phải đầu thai tới đầu thai lui để trả những cái dư cái thiếu mà mình đã cư xử với con người trong bao nhiêu kiếp.
Đức Phật là bậc ánh siêu phàm nên Người thấu rõ sự công bằng đến từng đường tơ kẽ tóc. Người làm hay không làm việc gì cũng bằng trí tuệ siêu phàm đó. Khi một bậc thầy phải đứng ra minh oan cho người đệ tử của mình nhằm bảo vệ sự công bằng, thì đó không phải là tình cảm thầy trò riêng tư nữa mà là trí tuệ của một bậc ánh siêu phàm. Việc Đức Phật đứng ra bênh vực đệ tử có ý nghĩa lớn lao là như thế.
ông thường, khi nghe người này nói xấu người kia, ta hay thờ ơ vì nghĩ rằng đó không phải việc của mình. Nhưng thật ra điều gì đã qua tai ta rồi thì đều thành nghiệp của ta. Ta thấy người A vu oan cho người B, ta biết lời nói đó không đúng, nhưng ta không đủ can đảm để nói lời bênh vực người bị oan, thì xin thưa, nghiệp đã rơi vào cuộc đời ta, và sẽ có lúc ta phải trả. Nhân quả công bằng là vậy.
Câu chuyện tuyệt đẹp về cuộc đời ngài Đại Ca Diếp
Chuyện về tôn giả Đại Ca Diếp (Mahà Kassapa) là một thiên trường ca bất tuyệt. Cuộc đời ngài đẹp hơn mọi bài thơ, mọi khúc ca trên thế gian này.
Tôn giả được sinh ra trong gia đình cực kỳ giàu có. Vì mang phẩm chất của một bậc ánh nên ngài không hề muốn lập gia đình, dù cha mẹ cứ hối thúc. Cuối cùng, ngài đưa ra điều kiện là phải đúc bức tượng một cô gái tuyệt đẹp bằng vàng ròng, người mà ngài nghĩ rằng không bao giờ có thật trên đời. Nếu cha mẹ tìm được cô gái nào hoàn hảo như pho tượng vàng kia, ngài sẽ cưới về làm vợ.
Các gia nhân tức tốc bê bức tượng đi từ nơi này đến nơi khác để tìm kiếm cô gái trong mơ. ật lạ lùng, họ tình cờ gặp một thiếu nữ tên là Bhaddhà có gương mặt không khác bức tượng trên tay. Đúng là duyên số tiền định. Một bức tượng được tạc ngẫu nhiên theo ý ngài làm sao lại vô tình giống hệt gương mặt của cô gái nào đó được? Vậy mà vẫn trùng hợp. Ngài cũng hết sức ngạc nhiên, nhưng cuối cùng phải thuận theo cha mẹ tổ chức lễ cưới.
Thật không ngờ nàng Bhaddhà cũng là người có thiện căn siêu phàm và từ kiếp xa xưa hai người đã hẹn ước với nhau sẽ cùng xuất gia sống đời phạm hạnh. Vì thế, tuy mang danh nghĩa là vợ chồng nhưng hai vị sống chung với nhau như hai người bạn trong sạch, không chút luyến ái, không chút vẩn đục. Đến lúc hai bên cha mẹ đều qua đời, ngài và nàng Bhaddhà nhanh chóng chia hết gia tài rồi cùng nhau đi tu.
Trên nẻo đường thiên lý nhiều hiểm nguy rình rập nơi các làng quê hẻo lánh, qua các rừng cây rậm rạp, ngài không nỡ để mặc Bhaddha đi một mình vì thân nữ dễ gặp nhiều bất tiện và rủi ro. Nhưng nếu đi khất thực cùng nhau thì thế nhân lại phát sinh nhiều dị nghị vì biết rằng trước đây hai người từng là vợ chồng. Vì thế, ngài quyết định để Bhaddha đi trước một đoạn, ngài sẽ ở đằng sau quan sát và bảo vệ khi cần thiết đến khi gặp được Đạo sư cao minh, gia nhập được chúng hội yên ổn. Sau khi quyết định như vậy, hai vị cúi xuống lạy nhau một lạy để biết ơn những năm tháng giữ gìn đời sống trong sạch như đôi bạn, bảo vệ lý tưởng tu hành cao đẹp cho nhau, cũng như chúc nhau đạt được sở nguyện tu hành giải thoát. Ngay khoảnh khắc đó, trời đất rúng động. Giây phút thiêng liêng ấy làm động lòng cả trời đất.
Đến khi gặp Phật, vừa nhìn thấy Phật, ngài rúng động toàn thân, quỳ xuống lạy và thốt lên rằng: “Người là bậc Đạo Sư của con, con là đệ tử của Người”, bởi vì ngài có sẵn phẩm chất Thánh trong tâm và trực giác của ngài rất mạnh. Sau một tuần, ngài đắc A la hán. Không lâu sau đó, Bhaddhà cũng đắc A la hán.
Vào thời đó, tôn giả Đại Ca Diếp là một vị đại A la hán – Đệ nhất hạnh đầu đà, là một biểu tượng của giới hạnh và đời sống khổ hạnh nghiêm túc, được Tăng chúng rất kính nể. Có lần, ngài gặp người bị bệnh cùi đang sắp ăn chút cơm vừa mới xin được. Ngài đưa bát tới trước người cùi để xin. Ông run run đưa cái tay lở lói sớt cơm vào bát của tôn giả Ca Diếp, thì một ngón tay của ông vì bị vi khuẩn cùi ăn gần rụng hết đã rớt luôn vào đó. Ngài bình thản nhận hết chỗ cơm mà người cùi sớt cho, đi đến một nơi vắng người qua lại, thanh thản nhặt ngón tay của người cùi bỏ đi, rồi thọ thực.
Kẻ bất hạnh đôi tay lở lói,
Ðặt vào bình vài nắm cơm thôi.
Chợt ngón tay cùi thoắt gãy rời
Rơi vào bát giữa phần ăn lạnh.
Nhìn vật thực Sa môn thiền quán
Ăn để tu sống hạnh thoát trần
Cầu nguyện cho thí chủ vẹn thân
Không nhờm gớm pháp lành an trụ.
(Tôn túc thi kệ ngôn số 1055-1056)
Đó là một trong những công hạnh của tôn giả Đại Ca Diếp. Ngài có một cuộc sống vô cùng đơn giản và thương yêu tột cùng những chúng sinh cùng khổ, bất hạnh trong cuộc đời này! Tôn giả hay ở rừng núi hoang vắng, đắp y bá nạp... nên dù rất kính trọng ngài nhưng ít người “đủ can đảm” để làm theo.
Vào thời Đức Phật còn tại thế, quyền lãnh đạo Tăng chúng Đức Phật giao cho ngài Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên, bởi vì các vị vừa đắc đạo cao siêu, vừa có trí tuệ lãnh đạo, có tâm từ thu phục được mọi người nên khi xử lý giải quyết công việc cực kỳ hợp lý. Ngay từ buổi đầu gặp gỡ, Đức Phật đã khen: “Đây là một đôi bạn phước duyên hoàn hảo”.
Hai vị đắc đạo chỉ sau một, hai tuần tu tập. Phật lập tức đưa hai đệ tử siêu xuất của mình lên lãnh đạo Tăng chúng dù các vị đến sau, tu sau nhiều người. Ngay đó, tôn giả Xá Lợi Phất cũng lập tức bộc lộ khả năng lãnh đạo siêu phàm của mình. Bất cứ chuyện lớn chuyện nhỏ, chuyện xa chuyện gần đều được tôn giả xử lý khéo léo, gánh vác thay cho Phật để Phật chuyên tâm giáo hoá chúng sinh. Công lao của ngài Xá Lợi Phất cực kỳ vĩ đại mà ngày nay kinh điển ghi lại ít quá ta không hiểu hết. Chúng ta chỉ biết ngài là đệ nhất trí tuệ, là bậc thượng thủ Tăng đoàn, ít ai biết rằng trong suốt mấy mươi năm theo Phật, phụ với Phật lãnh đạo Tăng đoàn, ngài đã xử lý những công việc tuyệt vời đến mức độ nào. Người nào nên hay không nên cho xuất gia, người nào nên hay không nên an cư ở đâu; cư sĩ bất bình chuyện này, cư sĩ cúng dường món kia... ngài đều xử lý hết mọi việc cực kỳ tinh tế. Ngày nay kinh điển ghi lại không đủ, nên công lao trời bể của ngài Xá Lợi Phất ít ai cảm nhận nổi.
Sau khi Phật nhập Niết bàn, vì ngài Xá Lợi Phất và ngài Mục Kiền Liên tịch trước Phật ba tháng, chỉ còn tôn giả Đại Ca Diếp là vị trưởng lão lỗi lạc nhất, nên các vị trưởng lão trong Tăng đoàn đồng thuận cử ngài làm chủ tọa cuộc kết tập kinh điển lần thứ nhất, đồng thời cũng là vị vấn đạo sư về Pháp và Luật.
Đại hội kết tập này được tổ chức ở núi Vibhara gần thành Rajgir (Vương xá), triệu tập 500 vị A la hán và được mệnh danh là “Vương Xá ành Kết Tập” hay “Ngũ Bách Kết Tập”. Qua lần kết tập đầu tiên thì 4 trong 5 bộ kinh tạng Pali (Pancanikaya) đã được hoàn chỉnh, bao gồm Trường bộ kinh, Trung bộ kinh, Tăng chi bộ kinh, Tương Ưng bộ kinh. Các bộ kinh này là nguyên thủy của lời Đức Phật dạy.
Giá trị của việc kết tập kinh điển là vô cùng to lớn, đem lại sự chính xác và hoàn chỉnh những lời dạy nguyên thủy của Đức Phật, giúp cho thế hệ sau tránh được những ngộ nhận về kinh điển, duy trì sự tồn tại và phát triển của Phật giáo lâu dài.
Đức Phật không cho các tỳ kheo tích trữ
(92) Không chất chứa tài sản
Dùng thực phẩm khôn ngoan
Sống thong dong tự tại
Như chim giữa tầng không.
Phẩm này thường nói về ăn uống nên chúng ta sẽ nghe những bài kệ hơi giống nhau, nhưng chuyện tích thì khác nhau. Vào thời Đức Phật, có một tôn giả tên Belatthisìsa, ngài đến với Phật rất sớm và cũng đắc được đạo quả nào đó nên mức thiền định rất sâu. Do tinh tấn tu nên ngài không muốn mất nhiều thời gian vào việc ăn uống và đi khất thực. Mỗi lần khất thực ngài luôn mang theo hai bình bát, xin bát này đầy rồi ngài xin tiếp bát thứ hai. Đặc biệt, trong bát thứ hai, ngài chỉ xin cơm, không xin thức ăn. Về đến tinh xá, ngài ăn hết bát thứ nhất có thức ăn và cất lại bát thứ hai chỉ có cơm trắng rồi tọa thiền nhập định trong suốt mấy ngày. Sau khi xuất định, ngài mới lấy bát cơm trắng ra ăn. Qua mấy ngày, cơm đã thiu, nhưng dù sao vẫn đỡ hơn là cơm có thức ăn, vì nếu có thức ăn, cơm sẽ cực kỳ nhanh thiu và bốc mùi hôi.
Chuyện ngài mang hai bình bát đi khất thực được trình lên Đức Phật. ấy việc này không hay, Phật ra lệnh từ đây cấm các tỳ kheo không được tích trữ thức ăn, xin bữa nào chỉ dùng hết trong bữa đó. Phật xác định lại lệnh cấm này bằng một bài kệ nhẹ nhàng: Không chất chứa tài sản/ Dùng thực phẩm khôn ngoan/ Sống thong dong tự tại/ Như chim giữa tầng không.
Ngoài tôn giả Belatthisìsa cũng có một số tỳ kheo hay tích trữ. Lệnh cấm của Phật làm cho vài người trong số họ hoang mang và cảm thấy như bị mất mát, thiệt thòi, nên Đức Phật đã dùng bài kệ như một bài thơ rất thi vị giúp mọi người bớt căng thẳng, không xem quyết định của Người là điều gì quá khắt khe, gay gắt.
Nếu nói về đạo đức thì tôn giả Belatthisìsa không vi phạm. Ngài đã chứng quả vị nào đó và cũng không phải người tham lam. ay vì không nhập định thì mỗi ngày ngài dùng một bát, nhưng vì nhập định nên sau vài ngày ngài mới ăn bát thứ hai.
Tuy nhiên, Đức Phật không hề nói là đừng tham ăn mà chỉ nói rằng “Dùng thực phẩm khôn ngoan”. Phật không trách tôn giả Belatthisìsa nhưng Phật quở, vì tôn giả đã sử dụng thực phẩm không khôn ngoan. Nghĩa là, bát cơm vừa không có thức ăn bổ dưỡng lại ủ thêm mấy ngày nên nó bị vữa phần nào, vì sợ phung phí nên tôn giả phải ăn hết. Cách ăn uống này không khôn ngoan, về lâu dài sẽ gây bệnh. ời đó chưa có tủ lạnh để bảo quản thực phẩm, nên nếu cứ dùng loại thức ăn đã để qua ba, bốn ngày thì các tỳ kheo sẽ dần nhuốm bệnh cả.
Việc Đức Phật đưa ra lệnh cấm tích trữ thức ăn giống như là một sự khắt khe, nhưng sự thật đó lại là một việc làm đạt được hai mục đích, hai lợi ích.
Lợi ích thứ nhất là về phương diện sức khỏe. Phật không để cho dùng lại thức ăn cũ do đây là môi trường vi khuẩn sinh sôi nảy nở, ăn vào rất dễ bệnh.
Lợi ích thứ hai là về phương diện đạo đức. Phật không cho tích trữ để diệt lòng tham.
Lệnh cấm của Phật như một thử thách về đạo đức. Nếu nói vì sức khỏe thì mọi người dễ chấp nhận, vì ế Tôn không cho ăn thức ăn ôi thiu dễ gây bệnh, thức ăn đó chỉ là cơm trắng đơn thuần cũng thiếu dinh dưỡng, nên lệnh cấm của ế Tôn là do lòng từ bi, ta vâng lời. Nhưng cấm tích trữ đồ đạc, tiền bạc, thực phẩm... với mục tiêu diệt trừ lòng tham thì động ngay vào bản năng của con người, làm một số người hoang mang khó chịu. Chúng ta cũng vậy. Chúng ta không ai dám mang gạo, tiền trong nhà đi cho hết, làm ngày nào sống ngày đó, vì bản năng sinh tồn không cho phép ta làm như vậy.
Phật thương đệ tử, không cho ăn thức ăn thừa vì muốn bảo vệ sức khỏe đệ tử, nhưng Người tỏ ra cứng rắn như đang quở trách, không hề nuông chiều, vì nếu Người vì lòng thương mà nói: “Thôi con ơi, ăn như vậy dễ bệnh chết lắm nghe con...” thì người đệ tử sẽ ỷ lại.
Từ trước đến nay, chúng ta luôn nghe rằng con người sống trên đời cần thương yêu, bao nhiêu đạo lý trên đời cũng đều nói như vậy. Nhưng trong bài này ta lại gặp một quan điểm hơi trái ngược: tình thương yêu cũng chính là liều thuốc độc. Vì để không tỏ vẻ thương đệ tử, Đức Phật đã ra vẻ nghiêm khắc, nhân đó Người cũng dạy đệ tử về hạnh không tích lũy tài sản.
Đức Phật sinh vào thời chưa có kỹ thuật hiện đại, con người sống rất gần với thiên nhiên. Sẵn đời sống đơn sơ này, Phật đã ép đệ tử mình phải sống hòa hợp hoàn toàn với thiên nhiên. Nhưng ngày nay khung cảnh đã khác, khoa học kỹ thuật tiến bộ rất cao, đời sống gần thiên nhiên rời xa tầm tay con người. Sống ở phố thị, con đường ta đặt chân lên là đường nhựa, sân phủ xi măng, cỏ không mọc được, thỉnh thoảng lơ thơ vài cành cây ló ra, lâu lâu có vài con chim lạc loài bay qua mái nhà kêu chiêm chiếp rồi biến mất. Ta không còn được nghe tiếng suối reo, tiếng chim hót, tiếng thú hoang gọi bầy... Đời sống thiên nhiên xa dần, ta cũng phải lệ thuộc vào kỹ thuật, máy móc rất nhiều. Kể cả trong những buổi thuyết pháp vẫn phải có micro, ampli, loa, quạt máy. Vậy phải sống thế nào để đừng sai với ý của Phật mà cũng không khác với thời đại? Đây là câu hỏi hóc búa dành cho các bậc đạo sư thời nay, đặc biệt là những vị có trách nhiệm dạy dỗ chúng đệ tử xuất gia.
Chúng ta không thể từ bỏ kỹ thuật để sống hoàn toàn hòa hợp với thiên nhiên, cũng không thể vận dụng kỹ thuật hiện đại vào tất cả mọi việc, vì bỏ thiên nhiên tâm hồn ta lập tức khô cằn, ta cũng sẽ mất đi đời sống tâm linh đạo hạnh của mình. Chúng ta luôn phải khéo léo tinh tế, tùy lúc tùy nơi tùy thời giữa một bên là đời sống đơn giản thanh bần và một bên là ứng dụng khoa học kỹ thuật.
Giữa thiên nhiên và khoa học kỹ thuật, chúng ta đừng tạo một đời sống phức tạp quá lệ thuộc vào kỹ thuật. Ta không từ bỏ kỹ thuật hẳn nhưng đừng để mình lệ thuộc nhiều. Việc nào bỏ kỹ thuật được ta bỏ ngay. Bước vào một căn phòng, thấy có thể mở cửa sổ ra cho thoáng, ta tắt quạt, máy lạnh và mở cửa đón gió. Ta luôn ưu tiên cho đời sống đơn giản gần với thiên nhiên trước, lúc nào bất khả kháng mới dùng đến khoa học kỹ thuật. Đời sống như thế rất phù hợp với việc tu tập tâm linh của đạo Phật và cũng giúp bảo vệ môi trường cho trái đất.
Đừng để “lo xa” tiến triển thành lòng tham
Trong bài, chúng ta gặp lại lời nhắc nhở về việc không chất chứa tài sản. ực tế, con người văn minh đều biết lo xa, biết chất chứa tài sản phòng khi trái gió trở trời, bệnh tật ốm đau không thể đi kiếm sống được thì vẫn còn số lương thực dự trữ. Cái lo xa này rất cần thiết để bảo vệ bản thân và gia đình. Không ai liều lĩnh đến nỗi chỉ cần biết đủ gạo ăn hôm nay, ngày mai mới tìm gạo ăn tiếp.
Nhưng cái lo xa này chỉ cần nhích thêm một bước nữa là trở thành tham lam, ích kỷ. Bao tội lỗi cũng bắt nguồn từ tham lam và ích kỷ, bởi vì con người đã đi quá xa khỏi chữ “lo xa”.
Có những trường hợp dù đã rất dư dả người ta vẫn muốn giàu hơn. Giàu tức là tiền ở nơi khác chạy về túi mình. Người phục vụ cho xã hội sẽ được xã hội đền trả lại bằng tiền bạc, họ giàu lên bằng công sức chân chính. Nhưng cũng có những người làm giàu bằng cách mua đi bán lại canh chênh lệch để hưởng lời, tức là không hề có công lao phục vụ thật sự nào mà tiền vẫn đổ về túi. Đó là lý do tại sao có những người làm công việc này bị trắng tay rồi nhảy lầu tự tử, vì cách làm giàu của họ không xuất phát từ cái nhân phụng sự xã hội để rồi được đền trả.
Thời Đức Phật, các tỳ kheo đi khất thực ngày nào ăn trong ngày đó, Phật cấm không được để dành cho bữa sau. Nhờ vậy mà các vị không lo xa, không tham lam ích kỷ và không phát sinh tội lỗi. Để không bị tâm lo xa đè nặng trong lòng mình, các vị phải liều lĩnh tột cùng như thế. Vào thời đó, người tu sống liều lĩnh không tích trữ vì hai nguyên nhân. ứ nhất là tâm hồn đã rất tự tại thanh thản, tin rằng cái phước của mình đủ để mình không bị đói; thứ hai, nếu lỡ không xin được thực phẩm thì chấp nhận chịu đói luôn. Phải có đủ hai yếu tố này mới dám không tích trữ lương thực, không lo xa để sống hoàn toàn với tâm thanh thản không tham.
Đời sống lý tưởng của một vị Sa môn xuất gia thời Đức Phật là vậy. Nhưng thời nay, không chùa nào dám sống như thế bởi không còn có thể lang thang đi khất thực như xưa. Vị trụ trì cũng không dám liều lĩnh vì còn phải lo cho đệ tử. à chấp nhận tích trữ để đệ tử no ấm mà tu học, cái tội xem như thầy trụ trì gánh. Còn lại Tăng chúng trong chùa không được giữ tiền riêng. Đó là một ngôi chùa lý tưởng trong thời đại hiện nay. ầy trụ trì tích trữ tiền, gạo, đường, muối... nhằm đảm bảo đời sống no ấm cho đệ tử. Còn các đệ tử thì không tích trữ để tập hạnh thanh thản, không tham lam, không lo xa quá mức.
Ở ngôi chùa nào thầy trụ trì đã lo cho Tăng chúng rồi mà đệ tử vẫn thích giữ tiền riêng nữa thì chùa đó sẽ rối loạn, đại chúng rất khó tiến tu. Người này nhiều tiền, người kia ít tiền, người nọ phải làm quen với Phật tử để được cúng dường... Lúc ấy, chùa sẽ nhanh chóng bị lâm vào cảnh mất đoàn kết. Còn nếu tiền chỉ nên nằm một chỗ, thầy trụ trì sẽ giao cho một người lãnh trách nhiệm giữ tiền, còn lại đại chúng đều không tích trữ tài sản riêng. Như thế chùa sẽ không bị chia rẽ vì quyền lợi vật chất. Chúng ta mong rằng các chùa đều ứng dụng được mô hình này, dù thầy trụ trì phải gồng mình một chút để đảm bảo đời sống yên ổn cho đại chúng.
Ở mức độ quốc gia cũng không chính phủ nào liều mạng không tích trữ, đi đến đâu biết đến đó. Nhà nước phải lo rất nhiều về vấn đề an ninh: an ninh lương thực, an ninh tài chính, an ninh năng lượng. Nếu an ninh tài chính không được đảm bảo, tức là không có tiền dự trữ, thì khi gặp chuyện sẽ không có tiền xoay sở, kinh tế lụi bại và cả chính phủ cũng nguy cấp. Nếu không có lương thực dự trữ, lỡ mất mùa không có gạo cứu trợ, thì dân lập tức đói kém khổ sở. Nếu nguồn năng lượng không đủ, tức là an ninh năng lượng không tốt thì mọi hoạt động đều bị đình trệ. Các chính phủ đều phải lo rất xa chứ không chỉ lo xa nữa, nhằm giữ gìn đời sống yên ổn cho người dân là vì thế.
Vì trách nhiệm mà ta phải lo xa, nhưng lo quá xa thì tham lam cũng hiện hữu. Do đó, chúng ta phải khéo léo xử lý điều này. Ta không thể sống bất cần và liều lĩnh, buộc lòng phải lo xa, có tích trữ. Nhưng đạo đức của người đệ tử Phật buộc ta lo xa ở mức độ vừa phải, không dẫm vào tham lam. Chẳng ai có thể nhìn vào túi tiền hay tài khoản, két sắt của ta mà lên tiếng: “Ồ, ngang đây mà tích trữ nữa thì anh bắt đầu tham rồi”. Điểm này tự ta biết, không ai khuyên, cũng không ai đánh giá giúp được cả.
Có những người cực kỳ giàu, họ chỉ ăn rau đậu, ít cá thịt, sống cực kỳ đơn giản dù một ngày thu nhập có thể lên đến vài tỷ. Và tiền nhiều để làm gì? Không làm gì cả, không hề giúp ai một đồng nào. Vì vậy mà cái tội tham lam cũng hình thành. Dù bản thân không hưởng thụ nhiều nhưng họ cũng không lo cho ai kể cả gia đình, chẳng làm việc từ thiện, không đóng góp cho quốc gia... Người như thế không phải lo xa nữa mà đã thành tham lam, thành cái bệnh và thành tội. Hãy nhớ rằng tiền là tệ, tiền là bạc, và tiền là tội. Đồng tiền để yên chỉ là mầm mống tạo thành một đống tội cho chính mình mà thôi.
Nhiều người băn khoăn: “Tôi có tiền nhưng phải dự trữ cho con cái. Nếu mang ra dùng hết thì sau này tính sao?”. Thật ra, quá lo xa hay quá sợ hãi lại thành cái tội. Hãy gan dạ dùng tài sản của mình mà làm phước, chính cái phước đó sẽ bảo vệ ta trong kiếp này và cả những kiếp sau, chứ không phải tiền. Nếu ta để tiền yên một chỗ thì trong tích tắc khi phước đã hết, cướp sẽ vào lấy sạch, hoặc có người nào đến lừa ta lấy hết. Một cơn bệnh bất ngờ ập đến cũng làm ta buông tay, tiền bạc để lại cho người khác, hoặc bài bạc chỉ một đêm là tiêu tan. Vì vậy, hãy dùng tiền mà tạo phước, chính cái phước này sẽ bảo vệ ta.
Trong thời đại này buộc chúng ta phải có một chút lo xa và tích trữ. Nhưng để đừng vượt qua khỏi ranh giới “lo xa” rồi thành tham lam thì không dễ,. Chúng ta cần đạo đức và trí tuệ từ thiền định. Nếu tu thiền đúng phương pháp (xin nhắc lại là phải đúng phương pháp, tu sai thì càng tu càng mất đạo đức), thì tự nhiên đạo đức tăng trưởng, tự tại thanh thản và trí tuệ cũng hiện hữu. Lúc đó, ta sẽ tự biết thế nào là đủ và đúng. Chúng ta không cần giàu lắm, không cần tích trữ quá nhiều, miễn là ta sống có ý nghĩa, làm được nhiều điều tốt đẹp cho cuộc đời và tha nhân.
Ta vẫn phải tích trữ, nhưng sẽ tích trữ ở mức độ nào mà trí tuệ mình tự biết là đã đủ, hễ dư dả thì mang ra tạo phước. Ta có thể làm việc từ thiện, hoặc nếu biết kinh doanh thì đầu tư để tạo công ăn việc làm cho mọi người (không phải đầu tư kiếm lãi từ việc canh chênh lệch như đã nói ở trên). Đạo đức, trí tuệ này có được là nhờ tu tập thiền định, vì vậy ai cũng phải biết tu thiền. Không có thiền, ta sẽ lạc lõng bơ vơ, trôi dạt trong bóng đêm mờ mịt. Chỉ khi tâm buông ra rỗng rang thanh thản, không ham muốn điều gì, không sợ điều gì nữa thì trí tuệ mới sáng, để giúp ta nhìn mọi vấn đề rất rõ ràng, chuẩn xác.
Thiền định như là vạn câu kinh
Không lời nhưng chẳng phải vô tình
Đầy đủ hương thơm từ trí tuệ
Đưa người về đến chốn tâm linh...
Trưởng lão Anuruddha được một thiên nữ hộ trì
(93) Ai đoạn hết lậu hoặc
Ăn uống biết vừa chừng
Sống thong dong tự tại
Như chim giữa tầng không.
Ý nghĩa bài kệ này cũng giống bài kệ trước nhưng vì được ghi trong kinh nên chúng ta cũng kể ra một chút.
Mỗi năm một lần hoặc vài năm một lần, Đức Phật tổ chức ngày hội may y. Nhờ vậy mà các vị tỳ kheo có những tấm y mới sau một năm lang thang ngoài mưa nắng làm y áo sờn rách. Dịp này, cư sĩ ai muốn phát tâm thì cứ mang vải vóc đến tinh xá, các tỳ kheo vị nào nhặt được vải cũng sẽ mang về, số vải cũ này được gom chung lại giặt sạch một lần. ầy trò ngồi may cùng nhau, ngay cả Đức Phật cũng đích thân may y cho đệ tử. Người xếp, cắt, giữ, khâu từng mảnh vải lại với nhau. Hình ảnh này thật là đẹp, nhưng không biết tại sao bây giờ ít ai nhắc đến.
Một lần, trưởng lão Anuruddha đi đến những đống rác tìm nùi giẻ bị bỏ đi để mang về may y. Hôm ấy, ngài may mắn tìm được dưới đống rác một miếng vải cực kỳ đẹp mà với kỹ thuật thời đó của Ấn Độ thì không thể dệt được. Ngài bèn mang về góp vào số vải của tinh xá, chờ ngày mang đi cắt may. Vài tỳ kheo thấy vậy đã nghĩ chắc ngài được ai cúng mảnh vải đẹp quá nên mang về khoe. Vào ngày hội may y, dân chúng vui mừng kéo đến cúng dường. ay vì các vị tỳ kheo phải dành thời gian ra ngoài khất thực thì người dân mang thực phẩm đến tận tinh xá để các vị được tập trung may y. Điều lạ lùng là tín chủ nào đến cũng xưng là đệ tử của ngài Anuruddha. Vài tỳ kheo bắt đầu xì xầm: “Có lẽ ông ta muốn khoe mình có đông đệ tử nên cứ xúi đệ tử đến đây cúng dường”. Lòng đố kỵ làm họ rất khó chịu.
Nghe được những lời bàn tán không hay, Đức Phật đã quở trách. Phật nói rằng ngài Anuruddha là bậc giải thoát thanh cao và dân làng đến tinh xá cúng dường do được chư iên tác động vào tâm, trong số chư iên này đặc biệt có một thiên nữ tên Jàlinì, kiếp xưa từng là vợ của ngài Anuruddha. Kiếp này ngài xuống trần gian theo Phật tu hành, còn cô vẫn tiếp tục ở trên cõi trời bí mật dõi theo hộ trì cho người chồng của mình. Cô chính là “thủ phạm” làm ngài tìm thấy mảnh vải. ấy ngài lang thang qua mấy đống rác, cô đã mang tấm thiên y (vải trời) xuống giấu dưới một đống rác, chờ ngài đến nhặt lên. Chính cô cũng tác động vào tâm dân làng để họ mang thức ăn đến cúng dường giúp các tỳ kheo rất no đủ trong ngày may y.
Chỉ Đức Phật mới biết sự phát tâm cúng dường của dân làng cũng như tấm vải cực kỳ đẹp mà ngài Anuruddha mang về là do thiên nữ Jàlinì tác động. Tuy ngồi ở một nơi nhưng Phật luôn thấu rõ mọi chuyện trên đời. Nhân dịp này, Phật cũng nói một bài kệ để khen ngợi ngài Anuruddha:
Ai đoạn hết lậu hoặc
Ăn uống biết vừa chừng
Sống thong dong tự tại
Như chim giữa tầng không.
Lòng đố kỵ ngăn trở thành công
Trong bài này, chúng ta gặp lại ý nghĩ xấu, sự trách cứ của các tỳ kheo, nhưng nguồn gốc là tâm đố kỵ. Không gì làm hao tổn công đức bằng tâm đố kỵ. ấy người khác thành công rồi ta khó chịu thì chính mình sẽ chẳng bao giờ thành công. Có người hỏi: “Vậy ghét người nghèo để tôi khỏi nghèo được không?”. ật ra, nếu ghét người nghèo thì ta sẽ nghèo hơn họ, mà ghét người giàu thì không bao giờ ta giàu cả. Ghét người đẹp, ta sẽ không bao giờ đẹp, mà ghét người xấu thì ta sẽ xấu theo luôn. Nhân quả là thế. Vậy nên ta chỉ được phép thương mà thôi. ương người giàu sau này ta sẽ giàu, thương người nghèo sau này ta cũng không bao giờ bị nghèo. Chỉ có thương yêu mới tạo thành nhân lành, còn tâm ghét bỏ không bao giờ dẫn đến kết quả tốt.
Nếu đố kỵ với thành công của mọi người thì chúng ta sẽ không bao giờ đón nhận thành công trong đời mình. Chúng ta hãy hoan hỷ, vui mừng, tán thán mọi thành tựu tốt đẹp của mọi người, đó là chánh nhân cho ta có ngày thành công trong tương lai.
Thân quyến ở cõi bên kia
Có một sự tình rất lạ là người vợ xưa của ngài Anuruddha ở cõi trời không theo ngài xuống cõi người xuất gia, nhưng luôn dùng thần lực để hỗ trợ ngài. Chúng ta không hiểu nguyên nhân tại sao, nhưng đa phần là do khi hai người vừa có thiện căn tu hành, vừa có duyên vợ chồng và cũng thương yêu nhau thật lòng thì họ thường có lời thề sẽ cùng gặp Phật Pháp, cùng tu, lúc đắc đạo sẽ cùng đắc đạo. Hễ đã thề thì thành nhân quả, bao nhiêu kiếp từ trên trời xuống dưới hạ giới, trôi lăn lên xuống cứ theo nhau mãi. Còn trước đó thì dù sinh về nơi đâu vẫn luôn gặp lại nhau, do lời thề quá sâu đậm. Trường hợp của ngài Anuruddha và thiên nữ Jàlinì thì lệch nhịp một chút. Ngài xuống cõi người để theo Phật tu hành, còn bà thì cứ thảnh thơi trên cõi trời, nhưng vì tình thương vẫn còn nên bà luôn bí mật dõi theo phù hộ cho ngài trong sự tu tập cũng như trong cuộc sống.
Tất cả chúng ta cũng thường có thân quyến ở cõi bên kia. Tùy vào nhân ta đã gieo mà người này có phước đức, quyền uy ở mức độ cao hay thấp. Ví dụ, một người phụ nữ đi xem bói, thầy bói phán: “Chị đang được bà cô theo độ”, ngồi ngẫm nghĩ mới nhớ trước đây mình có người cô ruột mất sớm, không biết có phải do hợp mạng hay không mà bà cứ theo độ mãi, thỉnh thoảng bà còn báo cho biết chuyện này chuyện kia. Nhờ cái duyên nhỏ nhỏ nên được bà cô chết trẻ theo độ, nên bây giờ ráng cúng cơm cho bà. Còn với những người có cái duyên lớn, lên đến hàng lãnh tụ, vua, quan tướng,... thì hộ trì cho họ là những vị thần linh ở trên cao. Phải có uy quyền rất lớn mới theo độ được người làm việc lớn.
Cũng vậy, một giảng sư thuyết pháp hay, không phải do bản thân vị đó giỏi mà là do có những bậc thầy của vị đó không sinh xuống cõi này, chỉ ở trên cao theo dõi gia hộ. Suốt quá trình giảng sư đi giảng nơi này, làm Phật sự nơi kia... đều được các vị bí mật điều chỉnh, hướng dẫn, bảo vệ, giúp đỡ. Hoặc khi giảng sư đặt bút soạn bài, cũng không phải do tự trí tuệ của giảng sư, mà tất cả đều có sự âm thầm gia hộ. iếu vắng sự gia hộ này, không ai có thể soạn bao nhiêu bài giảng mà không bài nào giống bài nào là như vậy.
Nhưng tại sao giảng sư này được gia hộ? Bởi vì vị ấy đã hết lòng kính trọng thầy mình và biết rằng mình chỉ là hạt bụi dưới chân thầy. Nhờ nghĩ như thế mà vị giảng sư đó luôn được những vị thầy trong quá khứ theo độ trì. Do đó, nếu chúng ta có lòng khiêm cung thì chúng ta sẽ chiêu cảm được sự yêu thương của thần thánh, được các ngài bảo bọc chở che. Ngược lại, người ngang bướng hay kiêu ngạo thì sẽ bị thần thánh xa lánh, bỏ mặc.
Vì vậy, khi đã đi theo con đường đạo, chúng ta đừng bao giờ nghĩ mình hay, mình giỏi. Có thể ta có một vị nào đó trong cõi vô hình gia hộ, có thể ta chưa có, nhưng với lòng khiêm cung, ta thường tôn kính Phật, tôn kính chư ánh, tôn trọng mọi người trong cuộc sống này thì bỗng nhiên ta giống như mặt đất sụp xuống sâu được nước đổ về - tức là bao nhiêu ân huệ thiêng liêng của thần thánh sẽ đổ về cho ta. Từ đó, ta có thể soạn bài, thuyết pháp, có thể làm nhiều Phật sự tốt đẹp.
Hiểu được điều này rồi, không ai dám tự cao nữa. Ví dụ, có Phật tử đến cảm ơn một vị thầy: “Thưa thầy, hôm trước con mang đứa con của con đến cho thầy vỗ đầu nó một cái, vậy mà hôm sau nó phỏng vấn đậu, sắp tới sẽ được cấp visa đi nước ngoài”. Vài người khác cũng nói: “Nhờ thầy gõ đầu mà kỳ vừa rồi nó đậu đại học”, “Nhờ thầy xoa đầu mà về bé bớt khóc hơn trước đây”... Nếu không hiểu vấn đề, vị thầy sẽ nghĩ: “Tay mình coi xấu xấu vậy mà hay thật, linh quá”, nhưng hiểu rồi thì không dám nghĩ như vậy.
Lúc có người đến xin được xoa đầu, nếu vị thầy từ chối thì người ta sẽ bất mãn thất vọng, mà nếu xoa đầu thì cũng vô cùng hồi hộp không biết kết quả thế nào, người ta về có bị làm sao không. Một vài người may mắn có kết quả tốt, họ cứ tưởng vị thầy hay, nhưng thật ra là nhờ chư iên trên cao độ trì. ấy ai có lòng thành thì sau khi vị thầy xoa đầu, chư iên sẽ gia hộ cho họ được kết quả tốt nào đó. Những chư iên này là các bậc ánh ở trên cao đã theo gia hộ cho vị thầy ở trần gian này, và phù hộ luôn cho những ai đã có lòng thương kính thầy mình.
Tất cả chúng ta cũng thế, có thành công hay ưu điểm nào, hãy hiểu rằng đó là nhờ một lý do nào khác, đừng bao giờ nghĩ tại mình hay và giỏi. Biết rõ như thế, ta không dám tự cao, chỉ sống hiền lành như đất bụi, vậy mà lòng mình thanh thản an vui.
Ta nên nhớ, cõi này và cõi vô hình luôn có mối liên quan với nhau. Một người sinh xuống cõi này làm vua thì có bao nhiêu bạn hữu ở trên cõi kia hỗ trợ. Người xưa nói rằng các hoàng đế có chân long thiên tử theo phù hộ là vì vậy. Cũng thế, một quan tòa, một vị tương đi đánh trận, người cảnh sát truy lùng tội phạm, một doanh nhân, nhà giáo dục... dù họ không ở trong lĩnh vực tôn giáo nhưng đều có thần thánh bí mật trợ giúp. Không ai sinh xuống đây mà cô đơn cả.
Trừ trường hợp ta quá ít phước, thân quyến hay bằng hữu của ta cũng ở cõi quá thấp, không có uy lực thì họ không giúp được nhiều, một mình ta phải cố gắng. Còn nếu ta đã từng sống một đời thanh bai đạo đức, độ lượng, tốt đẹp thì ắt hẳn ở cõi bên kia người biết ta, quen ta, thương ta cũng ở một địa vị rất lớn, sẽ hỗ trợ cho ta làm được nhiều việc tốt đẹp trong cuộc đời này. Chúng ta hãy lắng lòng nhìn vào tâm mình để biết người bí mật theo ta là ai.
Tôn giả Ca Chiên Diên – Đệ nhất hùng biện
(94) Ai nhiếp phục các căn
Như đánh xe thuần thục
Trừ kiêu mạn, lậu hoặc
Người ấy chư iên yêu.
Bài Pháp Cú này nói về tôn giả Ca Chiên Diên (Kātyāyana). Tuy giáo hóa ở vùng Avanti hơi xa Phật nhưng ngài rất thương kính Phật, thỉnh thoảng lại về Trúc Lâm thăm viếng thầy mình. Vào thời đó, ở thành Vương Xá, vua Bình Sa Vương hay tổ chức các lễ hội truyền thống và thường mời Phật đến thuyết pháp. Trong những dịp này, ngài Ca Chiên Diên cũng thường hòa vào đại chúng lắng nghe giáo pháp từ ế Tôn.
Mỗi lần ngài vào trong hội chúng thì vua trời Đế ích đều hiện ra thăm hỏi, đảnh lễ ngài rồi mới biến mất. Rất nhiều lần như vậy, không biết do nhân duyên gì, chỉ biết là phước của ngài rất đặc biệt. Nhiều vị tỳ kheo thắc mắc rằng tại sao mỗi lần ngài Ca Chiên Diên về đến Trúc Lâm thì lại thấy vua trời Đế ích hiện ra với hào quang sáng rực cùng nhiều tùy tùng. Ông thăm hỏi, cùng chư iên đảnh lễ ngài rồi mới rời đi, để lại hương thơm, tiếng nhạc xa dần, hoa trời rơi rơi... Dần dần ai cũng kính nể ngài Ca Chiên Diên – một bậc uy đức lớn đến nỗi thường được vua trời Đế ích thăm viếng. Nhưng họ thắc mắc công đức của ngài là gì mà được trời Đế ích nể trọng như thế? Đức Phật không nói dài dòng mà chỉ trả lời bằng bài kệ bốn câu: Ai nhiếp phục các căn/ Như đánh xe thuần thục/ Trừ kiêu mạn, lậu hoặc/ Người ấy chư thiên yêu. Phật nói rằng ngài Ca Chiên Diên đã trừ hết kiêu mạn, lậu hoặc, nhiếp phục được các căn nên được chư iên yêu quý. Sự thật lý do còn nằm ở chỗ khác nhưng Phật chỉ nói nguyên tắc tổng quát.
Ngài Ca Chiên Diên là một trong mười đại đệ tử của Đức Phật, được ca ngợi là Nghị luận đệ nhất, còn ngài Phú Lâu Na được ca ngợi là uyết pháp đệ nhất. Vậy thuyết pháp và nghị luận khác nhau thế nào? Nghị luận thì có hỏi có đáp, còn thuyết pháp thì chỉ một mình giảng sư nói. uyết pháp hay nghị luận đều có những cái khó riêng.
Cái khó của thuyết pháp là người nghe không biết trước sẽ nghe những vấn đề gì, họ thụ động lắng nghe và giảng sư phải nói làm sao cho hay, phân tích những vấn đề mới lạ, hấp hẫn, sâu sắc mà dễ hiểu. Vì chỉ một mình giảng sư trình bày nên phải đạt đủ hết những tiêu chuẩn này. Phải nhọc công soạn bài và tùy căn cơ diễn nói, trình bày theo thứ tự hợp logic để thính chúng hiểu được, dễ dàng hành trì. Nếu hội chúng cảm thấy thích thú thì xem như bài giảng thành công. Ngài Phú Lâu Na với khả năng biện tài vô ngại, khéo phân biệt nghĩa lý, nên ngài thành tựu được công hạnh thuyết pháp giáo hóa.
Ngược lại, cái khó của nghị luận là có hỏi có đáp và mọi người sẽ hỏi những điều bất ngờ không được chuẩn bị trước. Với những câu hỏi bất ngờ đó, người có tài nghị luận vẫn phải giải đáp cho thông suốt làm người nghe được hiểu rõ, tăng trưởng được đạo tâm và đạo lý. Tôn giả Ca Chiên Diên luôn cho mọi người cơ hội đưa ra câu hỏi, mỗi người mỗi vẻ, hỏi đủ chuyện trên đời. Còn ngài sẽ tùy theo căn tính của chúng sinh mà trả lời thấu đáo khiến mọi người đều thuần phục.
Thật ra, nhiều vị A la hán khác cũng giỏi thuyết pháp và nghị luận, nhưng riêng ngài Phú Lâu Na thì diễn giảng quá xuất sắc, còn ngài Ca Chiên Diên lại đối đáp quá khéo léo nên hai ngài vượt trội, trở thành bậc thuyết pháp đệ nhất và nghị luận đệ nhất.
Phước của người nghe trong pháp hội
Ngày xưa ở vùng Đông nam Ấn Độ có một tiểu quốc nho nhỏ, tại đây cha của ngài Ca Chiên Diên là viên quan phụ trách vấn đề nghi lễ, tế tự cho vua. Sau khi cha mất, ngài đã kế thừa công việc này như một Bà la môn. Có những thương buôn từ tiểu quốc đó tìm đến vùng Magadha, lên đến tận Kosala để mua hàng hóa, khi quay về họ mang theo cả tin tức về một Đức Phật siêu phàm. Dần dần tin cũng đến tai vua. Vua Candappajjota đã cử bảy người, trong đó có ngài Ca Chiên Diên đi đến gặp Đức Phật xem như thế nào (vì ngài phụ trách về nghi lễ tế tự, cũng liên quan đến tôn giáo).
Khi gặp Phật, ngài đắc Thánh quả chỉ sau một lần nghe pháp. Căn cơ của ngài cũng rất đặc biệt. Sau khi chứng ngộ, ngài muốn ở lại tu nhưng Phật bảo hãy trở về hóa độ cho vua. Vâng lời Phật, ngài đành từ giã rồi quay về thuyết pháp độ cho vua cùng cả vương quốc đó theo Phật Pháp. Công đức của ngài rất lớn. Vì lý do này mà ngài cũng không ở gần Đức Phật. Tuy nhiên, lòng ngài vẫn vô cùng thương kính và thường về thăm Phật. Tình thầy trò rất sâu đậm và thật là đẹp.
Mặc dù thông suốt giáo pháp, nghị luận siêu phàm nhưng ngài vẫn khiêm tốn ngồi trong hội chúng nghe Phật thuyết giảng như mọi người. Nhờ đó, ngài được cái phước là sau này lời nói luôn được khắp nơi đón nhận, yêu thích. Có những giảng sư giảng rất hay mà hội chúng lại thưa thớt. Nguyên nhân là vì họ đã không thực hiện được hạnh như ngài Ca Chiên Diên. Thấy ai thuyết pháp họ chép miệng: “Ôi, tôi cũng là giảng sư mà, nghe làm gì”.
Trong một buổi giảng, vai trò của người nghe là cực kỳ quan trọng. Bước vào buổi giảng mà chỉ có lác đác vài người ngồi thì đảm bảo bài giảng sẽ rất nhàm chán. Chính vì có đông người nghe và nghe rất chăm chú nên vị giảng sư phải gắng giảng cho thật hay, cũng như có thêm cảm hứng để giảng. Một bài giảng hay được rất nhiều người thích, đâu ai biết rằng bên cạnh công sức của giảng sư còn có đóng góp không nhỏ của từng người ngồi nghe trong hội chúng.
- Tại sao thầy giảng hay vậy?
- Vì người nghe quá tuyệt vời.
Đó là câu trả lời rất chân thành của một giảng sư, hoàn toàn không phải nói để lấy lòng.
Nếu bài giảng được phổ biến rộng rãi, được đón nhận, thì vị giảng sư phải cảm ơn ai? Trước hết là cảm ơn Phật, ơn chư iên trên cao đã bí mật gia hộ từ lúc soạn bài cho đến lúc ngồi trên bục giảng. Cảm ơn những bậc thầy đã dạy dỗ từ khi mới vào đạo. Cảm ơn những huynh đệ đã nhắc một câu, đã góp một ý làm thành hành trang cho suốt cuộc đời tu hành. Cảm ơn sách vở của những bậc tôn túc để lại mà có tài liệu tham khảo. Cảm ơn bao nhiêu Phật tử đã lo từng miếng cơm miếng nước. Cảm ơn những đệ tử đã quay phim, ghi âm lại rồi lan truyền khắp nơi. Và lớn lao hơn là ơn của bao nhiêu người đã chịu khó ngồi chăm chú nghe từng câu từng chữ. Nếu không có họ thì cũng sẽ rất khó có được bài giảng hay.
Mọi người hay nói rằng làm giảng sư phước rất nhiều, nhưng một giảng sư sáng suốt ngẫm lại sẽ thấy không còn bao nhiêu phước. Người lái xe chở đi, người nấu cơm phục vụ, Phật tử ngồi nghe giảng, những người cúng dường, ân nghĩa thầy tổ... Giảng xong một bài, bước xuống bục giảng thì phước cũng vừa hết. Đó là giảng hay. Còn nếu giảng dở thì xem như lỗ và sẽ mắc nợ rất nhiều. Các Phật tử chịu khó đến chùa nghe pháp, tưởng là nghe cho vui, đâu biết rằng việc đó cũng đã góp phần tạo nên thành công cho bài giảng. Công đức lành này chẳng những trong hiện tại mà còn cho những đời sau. Kiếp nào đó ta được bước lên bục giảng làm một giảng sư thì tự nhiên cũng thành tựu sức chiêu cảm mạnh mẽ, được nhiều người yêu mến lắng nghe.
Sự có mặt của từng người trong hội chúng có vai trò rất lớn:
Thứ nhất là hỗ trợ tinh thần cho giảng sư.
Thứ hai là củng cố tinh thần cho thính chúng xung quanh. ấy ta ngồi, mọi người cũng yên tâm ngồi. Thấy ta ngủ họ cũng ngủ. Thậm chí nếu ta bước ra về thì họ cũng bước ra về theo. Ta vào ngồi, lắng nghe chăm chú và vỗ tay cũng chính là giúp bao nhiêu người vững tâm nghe pháp.
Thứ ba là giúp bài giảng hấp dẫn hơn. Nhờ nhiều người ngồi nghiêm trang bên dưới mà vị giảng sư cũng giảng hay hơn.
Một bài giảng hay là nhờ công đức của người nói, người nghe và rất nhiều người xung quanh đã hỗ trợ. Hiểu vấn đề như vậy, chúng ta không dám tự cao nữa mà chỉ thấy mình mang nợ mà thôi.
Thực tế có những người ban đầu có vẻ khù khờ, nói một câu một chữ cũng vụng về, vậy mà mười mấy năm sau lại được ca ngợi là con người rất lợi khẩu, nói đến đâu được đón nhận đến đó. Chúng tôi băn khoăn không biết có phải mình đã nhìn nhầm hay không. Cuối cùng, nguyên nhân được tìm ra là suốt 10 năm người đó hay mang những bài giảng pháp đi truyền bá khắp nơi. Đến khi phước đã chín muồi thì bỗng nhiên lại ăn nói lưu loát, nghị luận vững vàng. Đó cũng là cái nhân để trở thành giảng sư ở những đời sau. Kiếp này có thể chưa kịp làm giảng sư nhưng điều kiện đã hiện ra đầy đủ. Đến khi trở thành người xuất gia, có thể ngay trong đời này hoặc đời sau đảm bảo sẽ trở thành giảng sư. Nhân quả trong việc nghe và giảng là như vậy.
Nếu như người dùng lời nói của mình để truyền bá những bài giảng, những cuốn sách đạo lý đi khắp nơi sẽ được phước lợi khẩu thì ngược lại, người dùng lời nói để nói điều tà ác, phá hoại Phật Pháp... thì tự nhiên những lợi thế về ngôn ngữ sẽ từ từ mất dần, có khi phải câm luôn trong đời hiện tại.
Nhân nói về ngài Ca Chiên Diên, chúng ta cũng điểm qua về công đức của người nói pháp và người nghe pháp, trong đó quan trọng nhất là những người nghe pháp. Khi chưa thể là người nói pháp tuyệt vời, chúng ta hãy là những người nghe tuyệt vời. Xin chúc cho tất cả mọi người được nhiều trí tuệ, đạo hạnh tăng trưởng, công đức lành thêm lớn để sống và tu giữa đời, mang niềm vui phủ khắp mọi miền nhân thế.
Nếu có vị quang lâm thuyết pháp
Con sẽ kêu gọi khắp xa gần
Cùng về nghe pháp ân cần
Để cho pháp hội thêm phần nghiêm trang.
Nếu gặp đĩa sách vàng đạo lý
Xem hoặc nghe khiến trí tuệ khai
Con xin phát tặng khắp nơi
Để nhiều người được nhận lời kinh hay...











