Quay trở lại vấn đề sự thông minh của con người chính là đi tìm nguồn gốc của mọi thứ, bắt đầu từ cái nhỏ nhất cho đến cái lớn nhất. Ban đầu là cái ly, cái cốc, rồi đến con người, đất nước,... và lớn hơn nữa là lục địa này từ đâu ra? Thế rồi dần dần trong việc đi tìm nguồn gốc của mọi sự vật, hiện tượng, một câu hỏi kinh khủng nhất mà con người thắc mắc đó chính là vũ trụ từ đâu ra? Chỉ những người cực kỳ thông minh mới thắc mắc về điều này. Vì sao vậy? Do con người bị xoay quanh với những câu hỏi theo lẽ thường của thế gian. Ngày mai ăn gì, chiều nay mặc gì, lương sắp tới bao nhiêu, làm thế nào để mùa màng được bội thu, chỉ số chứng khoán bao nhiêu, giá vàng, giá USD, lãi suất ngân hàng,... Nói chung những thứ đó chiếm hết tâm trí con người ta. Vì vậy, khi có người đặt câu hỏi vũ trụ bắt đầu từ đâu, thì chúng ta biết rằng người này cực thông minh và phải hiểu được phần nào về vũ trụ mênh mông với một bộ óc siêu việt và vượt thoát hết những điều tầm thường của cuộc sống. Còn người bình thường thì họ không bao giờ đặt câu hỏi như thế.
Còn chúng ta, chỉ là những người tầm thường, không bao giờ biết đặt ra câu hỏi như vậy. Chỉ khi gặp và tu theo Phật Pháp, hiểu về nhân quả; hiểu về các cõi, các kiếp; hiểu về công hạnh của Chư Phật; hiểu về vô số Phật trong Pháp giới, tâm của chúng ta mới mở dần ra. Nhờ đó, chúng ta từ một con người tầm thường, chỉ biết lo ăn lo mặc; chỉ biết thắc mắc những điều thấp hèn, giờ trở thành người trí tuệ, có giá trị hơn. Chúng ta bắt đầu thấy và hình dung ra được vũ trụ, bắt đầu biết đặt ra các câu hỏi như những người siêu việt kia.
Vũ trụ từ đâu mà có?
Những người đệ tử Đức Phật hay có câu hỏi này, mà khi hỏi được câu này thì chúng ta cũng thông minh rồi.
Chúng ta thấy chỉ loài người thông minh nên mới biết đặt ra câu hỏi về nguồn gốc của những sự vật, sự việc, còn các loài khác thì không làm được việc này. Cái cao nhất của sự thông minh đó chính là thắc mắc về nguồn gốc của vũ trụ. Tuy nhiên, sự thông minh này lại được gọi là cái ngu nếu so với một bậc Thánh. Nghĩa là cái thắc mắc của ta so với loài vật là thông minh nhưng nếu so với bậc Thánh, thì nó lại là câu hỏi ngớ ngẩn vì các Ngài biết một điều là mọi vật
Vũ trụ - Ảnh: Internet
không có gì bắt đầu và cũng không có gì kết thúc. Ta cứ nghĩ mình thông minh nhưng với trí tuệ của một bậc Thánh, đó chỉ là sự ngu si, một tư duy ở tầng thấp mà thôi.
Ngày xưa Ngài Long Thọ viết trong bộ Trung Quán Luận, Ngài nói mọi vật chẳng có bắt đầu cũng chẳng có kết thúc. Câu nói đó là sự thách đố trong suốt nhiều thế kỷ qua. Dù đọc lời giải thích, chứng minh của Ngài nhưng chúng sinh vẫn không thể hiểu nổi. Vậy nên, cuốn Trung Quán Luận này vẫn là một thách thức lớn về Tạng luận triết học trong đạo Phật.
Sự minh triết của Ngài Long Thọ thật không tưởng tượng được. Đầu óc, trí tuệ của Ngài thật phi thường. Ngài nói mọi vật không có sự bắt đầu, cũng không có sự kết thúc.
Ví dụ, chúng ta biết cây lúa bắt đầu từ hạt lúa, nhưng Ngài nói điều này không đúng. Ngài giải thích rằng: “Trong trường hợp hạt lúa sanh ra cây lúa, cây lúa lại sanh ra hạt lúa, giữa hạt lúa và cây lúa có mối quan hệ nhân quả với nhau, rõ ràng chúng ta không thể xác định được cây lúa có trước hay hạt lúa có trước.
Mà giả sử sự hữu sinh từ cái khác nó thời phải được xác nhận là có trước như vậy mới có thể sanh ra nó. Do đó mà chính ta không thể kết luận được hạt lúa sanh từ cây lúa hay cây lúa sanh từ hạt lúa khả dĩ gọi là tha sanh được”11. Ngài nói và giải thích như vậy, ta nghe cũng không hiểu được gì. Vậy nên, việc cây lúa mọc mầm từ một hạt thóc phải hiểu theo cách khác, thấu đáo hơn.
Ngày trước, do kiến thức khoa học không đủ nên không có chuyện cây lúa mọc ra từ một hạt lúa. Hiện tượng này gọi là bất xuất. Nghĩa là hạt lúa không chứa sẵn cây lúa trong đó. Rồi cũng không có cây từ đâu gắn vào hạt lúa đi lên gọi là bất lai. Cây lúa không từ ngoài vào cũng không từ hạt thóc ra. Nó bất sinh, bất diệt, không có bắt đầu cũng không có kết thúc.
Ngày nay, cái bất sinh, bất diệt đã được khoa học công nhận. eo Định luật bảo toàn năng lượng: “Năng lượng không tự sinh ra cũng không tự mất đi mà chỉ chuyển từ dạng này sang dạng khác hay chuyền từ vật này sang vật khác”. Mở rộng định luật này, ta có thêm rằng tất cả vật thể cũng không tự dưng sinh ra, cũng không tự dưng mất đi, nó chỉ chuyển hóa từ vật này sang vật kia. THế nên, cái bất sinh bất diệt của Ngài Long ọ trùng với ý kiến của khoa học ngày nay.
Tuy nhiên, cái bất lai bất xuất của Ngài có thể là do thời đó chưa đủ kiến thức khoa học nên dù Ngài hiểu nhưng kiến thức về ngôn từ chưa đủ, nên ta đọc các giải thích của Ngài cũng không thể hiểu được, nhiều khi càng đọc càng thấy mịt mờ, khó hiểu.
Hay ta nói ta đi từ nhà ra ngoài ruộng, nhưng Ngài lại chứng minh thực tế là ta chẳng đi đâu cả. Và khi đọc sự chứng minh của Ngài, ta cũng không hiểu. Vậy nên mới nói bộ Trung Quán Luận là một thách thức lớn, mà hiểu được nó rồi ta mới thấy thú vị. ực ra tất cả đều là một sự tương đối. Ta đừng nghĩ là có đi, cũng đừng nghĩ là không đi. Nó chỉ là một sự tương đối của khoảng cách mà thôi. ái lý luận này của Ngài cực kì thông minh. Đó là bằng lý luận mà Ngài Long Thọ chứng minh rằng trên đời này không sinh không diệt, đừng nói chuyện bắt đầu. Như vậy, qua cái lý luận này ta mới thấy câu hỏi “... Bắt đầu từ đâu” là một tư duy lầm - một mức độ thấp của tư duy, trí tuệ. Đó mới là trên lý luận.
Riêng Đức Phật, các vị A la hán thì không giải thích vấn đề đó bằng lý luận mà bằng trí tuệ chứng ngộ, thấy thấu đáo. Trong khi Ngài Long Thọ cố gắng muốn chứng minh một chân lý rằng: Vạn vật trên đời không bắt đầu - không kết thúc - bằng bộ Trung Quán Luận của mình. Nhưng mấy ngàn năm qua, rất ít người chấp nhận điều này vì không hiểu được, dù đã đọc cả phần giải thích.
Bộ Trung Quán Luận chính là phương tiện để Ngài Long Thọ chứng minh chân lí mọi sự vật trên đời không có bắt đầu, cũng không có kết thúc. Bằng
Cây lúa - Ảnh: Internet
tất cả sự khéo léo của ngôn từ vào thời đại 2000 năm trước đến hôm nay, rất ít người hiểu được, thậm chí còn hiểu nhầm ý của Ngài.
Sự thật về cái không có bắt đầu, cũng không có kết thúc; cái không sinh, không diệt đó là sự chứng kiến của những bậc đắc đạo, của Đức Phật, các vị Bồ tát, các vị A la hán. Cái thấy của một bậc Thánh mà đem chia ra bằng lý luận thì thật là khập khiễng, khó mà thành công. Cái không thành công thể hiện ở việc ta không thể dùng lời nói để chứng minh cho việc không sinh không diệt. Tuy vậy, có một may mắn là khoa học ngày nay tiến bộ, nên ta có nhiều cơ hội sử dụng kiến thức khoa học để chứng minh sự thật vũ trụ này không có bắt đầu cũng không có kết thúc.
11. Phép quán duyên khởi trong Trung Quán Luận