Chứng được Chánh niệm, là chứng được mức thiền cao hơn, nhưng như đã biết, chứng Thiền và chứng Thánh khác nhau.
Chứng Chánh niệm, ta sẽ bắt đầu phá được Năm Triền cái, đó là Tham, Sân, Hôn trầm, Nghi, Trạo cử.
Trường hợp ta may mắn, công đức lễ kính Phật đã đủ, ta có thể đồng thời chứng luôn Sơ quả Tu đà hoàn. Nếu lúc đó chứng được Sơ quả Tu đà hoàn, ta sẽ phá được Ba Kiết sử là Nghi, Thân kiến (ích kỷ), và Giới cấm thủ (cố chấp).
Nếu chứng được đến tận Nhị quả Tư đà hàm, ta sẽ phá GẦN HẾT Hai kiết sử Tham và Sân. Đây là điểm thú vị.
Ta so sánh sẽ thấy, chứng được Chánh Niệm thì đã chuẩn bị phá xong Triền cái Tham và Sân. Còn chứng quả Thánh thì mãi đến Nhị quả ta mới phá gần hết Kiết sử Tham và Sân.
Cũng vậy, chứng được Chánh Niệm thì ta chuẩn bị phá được Triền cái Nghi. Còn chứng Sơ quả thì lập tức phá mất Kiết sử Nghi.
Cùng tên Tham Sân Nghi, nhưng khác hạng mục Triền cái hay Kiết sử. Do đó, ta phải hiểu Triền cái và Kiết sử khác nhau sâu xa.
Hành giả phải thuộc kỹ các hạng mục này để tự theo dõi sự tu hành của mình. Triền cái có Năm thứ là Tham, Sân, Hôn trầm, Nghi, và Trạo cử. Kiết sử có Năm thứ trước là Nghi, Thân kiến, Giới cấm thủ, Tham, và Sân (còn Năm thứ sau nữa là hạ phần Kiết sử). Việc quan sát các Triền cái và Kiết sử là hết sức quan trọng trong suốt quá trình tu hành. Ai mà không hiểu rõ về Triền cái và Kiết sử thì sẽ tu sai dần mà không hay. Nghe ai giảng Thiền mà không đề cập đến Triền cái và Kiết sử thì đừng tin.
- Triền cái Nghi và Kiết sử Nghi Ta sẽ thắc mắc, đều là Nghi, tại sao bên này gọi là Kiết sử, bên kia gọi là Triền cái. Thưa, bởi vì hai cái Nghi đó khác nhau. Hiểu được sự khác biệt giữa hai cái Nghi đó, ta mới thấy cái Trí tuệ tinh tế siêu việt vĩ đại của Phật đến dường nào.
Khi phá được Nghi, dù là Nghi của Kiết sử hay Nghi của Triền cái, thì tâm ta đều đạt được trạng thái TỰ TIN. Cái Tự tin này sẽ biểu hiện ra nhiều thái độ đặc biệt. Khi phá được Kiết sử Nghi, hành giả xuất hiện các tâm lý sau đây:
- Xác định niềm tin tuyệt đối vào Phật, niềm tin tuyệt đối vào đạo lý giác ngộ, niềm tin tuyệt đối vào các vị thánh tăng A la hán.
- Nhận thức được sự đúng hay sai của mọi điều trong cuộc sống, dù chưa có thần thông tuệ nhãn, nên có thái độ dứt khoát quân tử rõ ràng.
- Sự tự tin dứt khoát đó khiến hành giả yêu thích đạo đức, không thỏa hiệp với điều xấu.
- Hành giả trở nên có trí tuệ hiểu biết mọi điều sâu sắc, tự phát kiến ra nhiều đạo lý, nhưng vẫn phù hợp với giáo nghĩa của Như Lai.
Vì thế, một vị Tu đà hoàn từ từ có phẩm chất của một vị mô phạm giữa đời, hiện diện như vị thầy của cộng đồng. Nhưng trình độ thiền của vị này chưa chắc bằng trình độ thiền của vị phá được triền cái Nghi.
Còn một vị phá được triền cái Nghi thì xuất hiện các tâm lý sau đây:
- Sự Tự tin là cực độ, có thể đến cực đoan, vì tự thấy rõ ràng mình không thể mất Chánh niệm được nữa. Dù có bị quăng vào lửa cũng không mất Sức tỉnh giác.
- Vì tự tin quá sức nên hành giả có thể nói những điều ngang ngược, thậm chí mắng Phật mạ Tổ, gieo nhân tổn phước cho những kiếp sau bị thoái thất thiền định, còn kiếp này không bị mất.
- Hành giả hiểu các thiền ngữ bí hiểm nhanh như chớp, và đối đáp tự nhiên cũng nhanh như chớp.
Trình độ thiền định của vị chứng Chánh niệm phá được triền cái Nghi là rất cao.
So sánh hai cái Tự tin, ta thấy sự Tự tin của Tu đà hoàn là thiên về đạo đức, còn sự Tự tin của Chánh niệm (phá triền cái Nghi) thì thiên về THỂ HIỆN sự tự tại của mình.
- Triền cái Tham và Kiết sử Tham
Chứng được Chánh niệm, hành giả sẽ phá được triền cái Tham. Chứng được Nhị quả Tư đà hàm, hành giả cũng diệt GẦN HẾT kiết sử Tham. Hai cái Tham này khác nhau.
Hết triền cái Tham thì hành giả bộc lộ rõ thái độ bất cần tiền bạc vật chất. Đó là lý do ông Bàng Long Uẩn chở một ghe vàng bạc đem đổ xuống sông.
Gần hết kiết sử Tham thì hành giả không còn muốn sử dụng tài sản cho mình nữa mà cứ muốn bố thí cúng dường mãi, vì ở quả thánh, hành giả diệt mất kiết sử Thân kiến (vị kỷ) ngay Sơ quả Tu đà hoàn. Một bên không cần tiền bạc và cũng không nghĩ đến ai khác, một bên không cần tiền bạc nhưng lại nghĩ đến chúng sinh. Đó là sự khác biệt giữa Thiền và Thánh.