Ở đây là nhớ toàn thân, nhớ thân vô thường, nhớ hơi thở. Nhờ nhớ được công phu mà vọng tưởng tự nhiên vắng dần, thưa dần, tâm yên dần. Nhớ nhầm qua những cái khác thì vọng tưởng càng lúc càng mạnh, gọi là tà niệm. Nhớ đúng 3 điều trên kia thì vọng tưởng yếu dần, gọi là chánh niệm.
Vậy ta có kết luận rằng, chánh niệm là luôn luôn nhớ đến công phu khiến cho vọng tưởng tự yếu đi (chứ không phải cố ý trực tiếp diệt trừ vọng tưởng). Còn tà niệm là nhớ cái gì đó mà khiến cho tâm động loạn không yên, thậm chí điên loạn luôn.
Nhưng nhớ là thế nào?
Có hai loại nhớ, một là nỗ lực để nhớ, để đừng quên; hai là tự động nhớ không cần cố gắng nữa.
Ngược với nhớ là quên, quên công phu nên vọng tưởng mạnh lên lại. Vì quên công phu nên vọng tưởng mạnh dần lên, hoặc vì vọng tưởng khởi lên mạnh quá nên quên công phu. Cả hai đều đúng.
Thế tại sao đang tu tập, đang nhớ công phu, bỗng vọng tưởng dẫn đi mất làm quên công phu? Bởi vì ta kém phước, bởi vì phước không đủ, bởi vì ta vừa mới làm chuyện gì sai trước đó, bởi vì ta mới vừa khởi ý nghĩ nào sai trước đó. Muốn chánh niệm liên tục không gián đoạn, phước ta phải rất dày, đạo đức ta phải rất lớn. Ta phải tiến đến đừng làm điều gì sai lầm. Phải thấy sự nguy hiểm trong từng lỗi nhỏ nhặt (Phật dạy).
Ta giống như kẻ lữ khách tha hương lang thang ngoài đường gió bụi, bị xe chạy qua chạy lại xô đẩy. Đôi khi ta bị xe chèn cán thê thảm nữa. Khi gặp Phật Pháp, ta chợt hiểu rằng ta phải về nhà, không thể lang thang ngoài đường gió bụi bão giông như thế này mãi. Ta loay hoay đi tìm nhà để về. Duyên may, ta tìm được. Ta nhìn thấy ngôi nhà của mình, cổng đóng im ỉm, nhưng ta biết bên trong bình an và rực sáng.
Tìm về - Nguồn: Internet
Ta cố gắng lách qua lách lại khỏi dòng xe cộ ngược xuôi để đến gần cánh cổng nhà. Sau nhiều năm cố gắng, ta cũng thoát được gần hết các xe cộ, bão giông, gió bụi để đến trước cổng nhà. Nhưng cánh cổng chưa hề mở, ta chưa vào được trong sân. Bão giông cuộc đời vẫn quất rát lưng ta, xe cộ đường đời vẫn lôi kéo ta. Nhiều lúc ta đã quay lại, xoay lưng với cánh cổng, nhìn vào dòng đời. Nhưng nhờ đã từng nhiều ngày tháng tác ý tôn kính Phật tuyệt đối nên ta tỉnh lại, quay lưng với dòng đời, hướng về cánh cổng. Những lúc ta hướng về cánh cổng là ta đang có chánh niệm.
Những lúc ta bị kéo xoay ra ngoài là ta mất chánh niệm. Ta phải nhẹ nhàng khéo léo giữ kỹ cánh cổng.
Cuối cùng ta nắm được cánh cổng. Nhờ nắm được cánh cổng nên ta không bị bão giông lay động lôi kéo xoay ra dòng đời nữa.
Ta nắm mãi cánh cổng đó cho đến một ngày đẹp trời, duyên phước đã đủ, cánh cổng chợt mở ra hút xoáy ta vào sân. Từ đây ta không thể nào quay trở ra dòng đời được nữa. Dù có bị quăng vào lửa cũng không mất chánh niệm.
Nắm mãi cánh cổng cũng là giai đoạn chánh niệm, nhưng còn cố gắng phải nắm giữ. Lọt vào sân rồi cũng là chánh niệm, nhưng không cần phải nắm giữ gì nữa.
Nhiều vị lọt được vào sân rồi vui quá, phấn khích quá, tự tin quá, cho rằng đã kiến tánh thành Phật. Rất nhiều kiến giải, quan điểm phát sinh sau khi chứng được chánh niệm ở giai đoạn này. Các tông phái thiền cũng lập cước từ đây.
Tuy nhiên, chánh niệm này cũng chưa nhập Sơ thiền. Ngay cả nhập Sơ thiền cũng chưa tắt được hết tầm tứ mà phải đến Nhị thiền mới thật sự định tĩnh. Vì vậy nơi khoảng sân chánh niệm này, dù dứt khoát không quay ra đường nữa, vẫn chưa hết các ý niệm khởi diệt. Các thiền sư thú nhận:
Đốn ngộ tuy đồng Phật
Đa sinh tập khí thâm
Phong đình ba thượng dũng
Lý hiện niệm du xâm
Đốn ngộ tuy đồng Phật
Nhiều đời tập khí sâu
Gió dừng sóng vẫn vỗ
Lý hiện, niệm vẫn trào
Khoảnh khắc cánh cổng mở hút hành giả vào sân thật ấn tượng, đẹp đẽ. Nhưng như thế vẫn chưa đủ. Ta vẫn ở ngoài sân chưa mở cửa vào nhà.
Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.