Khi chưa có Sức tỉnh giác thì tâm ta bị ý nghĩ làm chủ nhân. Ta tức là cái suy nghĩ. Cái suy nghĩ tức là ta. Khi đã có Sức tỉnh giác rồi thì ý nghĩ bị đẩy ra thành cái bị biết, thành đối tượng bên ngoài, thành cái kẻ ăn bám tai hại.
Bộ não con người - Nguồn: Internet
Sức tỉnh giác càng mạnh thì ý nghĩ càng bị đẩy ra xa, mờ nhạt. Nếu Sức tỉnh giác kém thì ý nghĩ còn cạnh tranh giành làm chủ trở lại. Ý nghĩ và Sức tỉnh giác cứ cạnh tranh nhau suốt thời gian dài khi ta còn ở giai đoạn Chánh tinh tấn.
Khi Sức tỉnh giác yếu thì vọng tưởng khởi lên qua xong rồi ta mới Biết. Biết thì đã xong rồi.
Khi Sức tỉnh giác khá hơn thì kể từ khi vọng tưởng bắt đầu cho đến khi qua hết đều bị ta Biết rõ. Biết nhưng không diệt được.
Nếu Sức tỉnh giác mạnh thì ngay khi vọng tưởng vừa nhớm khởi đã bị biết rồi tắt luôn. Chỉ Biết thôi, là vọng tưởng đã tắt.
Nhiều người đạt trình độ này nên cho rằng, chỉ cần Biết là vọng tưởng tiêu. Thật ra không đơn giản như vậy. Phải có Sức tỉnh giác mới có cái Biết. Phải có Sức tỉnh giác thì vọng tưởng mới bị yếu sức mờ nhạt lui bước.
Mà muốn có Sức tỉnh giác thì phải dụng công ba cái Biết, và bề dày ba nền tảng.