Thường những hành vi của mỗi người sẽ bị chi phối bởi thói quen, thói quen thì có tốt, có xấu và chúng ta phải làm sao kiểm soát được điều đó để mỗi hành vi đều thể hiện được đạo đức và sự khôn ngoan. Người khôn ngoan và đạo đức luôn chú ý hoàn thiện các hành động, cử chỉ của chính mình, dù là điều nhỏ nhất. Hành động, cử chỉ dần trở nên đẹp, tinh tế chứng tỏ rằng công phu tu tập đang phát triển tốt, đúng hướng.
Mắt nhìn
Đôi mắt là cửa sổ tâm hồn nên cái nhìn cũng thể hiện được nhiều điều về thái độ của chính mình đối với mọi người xung quanh. Bởi vậy, ngoài lời nói thì giao tiếp qua ánh mắt đóng một vai trò rất quan trọng.
Qua ánh mắt, ta thể hiện sự từ ái, chan chứa tình yêu thương đối với tất cả mọi người không phân biệt (giàu nghèo, địa vị, chức vụ, …). Ta tập nhìn như vậy để lòng thêm rộng lớn, để bày tỏ sự thân thiện, quý mến, tôn trọng đến mọi người.
Để bày tỏ thái độ không đồng tình và răn dạy đối với những điều sai, ta cần dùng đến cái nhìn nghiêm khắc, nhưng trong tâm ta vẫn phải có tình thương yêu mong cho người đó tiến bộ chứ không được có thái độ bực bội ghét bỏ.
Ta cần tinh tế trong việc sử dụng ánh mắt sao cho tình cảm được thể hiện một cách vừa chừng, hợp lý. Như khi thấy một người khiếm khuyết (về cơ thể, đạo đức, …), ánh mắt ta không dửng dưng bỏ qua, nhưng cũng tránh thể hiện tình cảm thương hại quá mức vì sẽ khiến người nhận cảm thấy mặc cảm, càng tránh thể hiện khinh thường, chê bai, xúc phạm.
Trong giao tiếp ta nên nhìn thẳng để tạo cảm giác thân thiện, thoải mái cho mọi người, nhưng có một số trường hợp đặc biệt như khi gặp người lớn, để bày tỏ sự tôn trọng, thì không nên nhìn trực diện. Ta nên nhìn tổng quát, không nhìn quá lâu vào một điểm, hoặc nhìn với ánh mắt láo liên, trợn mắt, nhìn xa xăm mất tập trung khiến người nói khó chịu.
Để giữ được sự thoải mái và tự nhiên cho người đối diện trong khi giao tiếp ta không nên nhìn quá lâu vào họ. Điều này cũng giúp ta tránh nảy sinh tình cảm với người khác giới.
Không nhìn với ánh mắt soi mói, tò mò, tránh nhìn vào vật dụng, tài sản riêng tư của người khác vì dễ sinh tâm tham cũng như tạo nên cảm giác bất an đối với họ; không nên nhìn vào miệng người đang ăn, hay nhìn đồ ăn với cái nhìn thèm khát.
Tránh nhìn những hình ảnh không phù hợp với thuần phong mỹ tục (gợi dục, kinh dị, …). Không xem, ngó nhìn vào những việc mà không thuộc trách nhiệm của mình mà chỉ để thỏa mãn sự tò mò (xúm nhau xem tai nạn giao thông, đánh, cãi nhau, …).
Giọng nói
Một trong những tiêu chí của người văn minh là giọng nói ân cần, yêu thương, lễ độ, tôn trọng đối với người đối diện. Ta cần nói với thái độ từ ái, khiêm cung, diễn đạt truyền cảm sẽ thuyết phục và dễ đi vào lòng người hơn.
Cố gắng nói chuyện rõ ràng, phát âm chuẩn, sửa những lỗi về giọng nói như nói ngọng, nói lắp, sai chính tả, … bằng luyện tập. Vì người mắc các lỗi này sẽ gặp khó khăn trong công việc, cuộc sống.
Tuỳ hoàn cảnh, đối tượng nghe mà điều chỉnh giọng nói (tốc độ, trầm bổng, nhấn giọng,…) cho thích hợp để tăng tính hiệu quả khi truyền đạt. Ví dụ như ở nơi yên tĩnh, trang nghiêm, nơi công cộng thì ta chỉ nên nói vừa đủ nghe, không được nói lớn tiếng làm ảnh hưởng tới người khác. Còn ở trước đông người, nơi hội họp, cần phát biểu ý kiến thì phải nói to, rõ ràng cho mọi người cùng nghe, người nói nhỏ không ai nghe được cũng có thể là người có tâm ích kỷ.
Cố gắng kiểm soát và kiềm chế cảm xúc của mình đặc biệt là những cảm xúc tiêu cực, không nên để lộ sự khó chịu, nóng giận, buồn bực,… qua giọng nói của mình làm ảnh hưởng đến người khác.
Phải chú ý đến yếu tố địa phương trong giọng nói khi giao tiếp, không được nhại giọng địa phương; hiểu rõ đặc điểm giọng nói vùng miền của mình để điều chỉnh cho thích hợp với người nghe ở vùng khác. Đồng thời, biết nét khác biệt trong cách phát âm, giọng nói của địa phương nơi mình tới để tránh hiểu lầm ý giữa người nghe và người nói.
Một trong những nhân lành cốt lõi là lòng thương yêu đối với mọi loài một cách sâu đậm, chân thành, từ từ giọng nói sẽ hay lên. Khi nào ta biết trân trọng, hoan hỉ trước niềm vui của người khác; biết cẩn trọng, chia sẻ với nỗi buồn của tha nhân thì giọng nói ta ngày càng hòa ái như một lẽ tự nhiên.
Lời nói
Lời nói là biểu hiện của nội tâm, khi chúng ta thương yêu ai thì lời nói dễ trở nên mềm mại, dễ chịu. Khi chúng ta ghét ai, hay không tôn trọng ai thì lời nói sẽ trở nên hằn học, khó chịu. Nên cái nền tảng vẫn là tình thương yêu và tôn trọng đối với mọi người xung quanh.
Nói thuộc về bản năng, là nhu cầu thiết yếu của con người. Cái gốc để lời nói đúng, đi vào tâm hồn người khác là phải sống cuộc sống tràn đầy đạo đức và trách nhiệm. Nếu vì tình người, vì trách nhiệm xã hội, vì cái đẹp ta sẽ có những lời nói hay, ý nghĩa và mang lại lợi ích cho người nghe. Ngược lại, kẻ ích kỷ, vụ lợi, gian xảo sẽ nói những gì có lợi cho mình, bất chấp sự tổn hại hay tổn thương tới người khác.
Lời nói cũng là phương tiện để giao tiếp nên chúng ta cần học cách để làm chủ lời nói. Mỗi lời nói đều tác động đến người nghe đôi khi làm người khác an vui, nhưng cũng đôi khi làm người khác phiền lòng. Và khi đã nói ra thì không thể rút lại được nên đầu tiên ta phải quan sát, lắng nghe và cẩn trọng với từng lời nói của mình.
Trước khi nói điều gì, ta nên thận trọng xét trên nhiều khía cạnh để lời nói ra mang lại lợi ích, an vui cho mọi người, cụ thể là 5 điều sau:
Điều sắp được nói ra đúng hay sai với đạo đức.
Điều sắp được nói ra có nên nói hay không.
Đối tượng mình nói có thích hợp để nghe hay không
Điều mình nói ra được nói trong tâm trạng bình an hay phiền não.
Nếu được lan truyền hậu quả sẽ như thế nào?
Lời nói phải đi đôi với việc làm, có người mỗi lần khi cất lời nói thì sâu sắc, giá trị, dễ thuyết phục người khác, được quan tâm chú ý lắng nghe vì người đó thường xuyên thực hành, làm nhiều hơn nói.
Nên nói lời từ ái, thương yêu, tôn trọng mọi người. Ta nên dùng từ ngữ văn minh, lịch sự và đại từ nhân xưng thật phù hợp đối với từng trường hợp cụ thể, thường xuyên dùng kính ngữ (dạ, thưa, vâng, ạ,...) để biểu hiện sự khiêm cung, hòa nhã với mọi người.
Nên khen nhiều hơn chê. Nói lời động viên, khen ngợi, cảm thông để người tiến bộ và cảm thấy được an tâm. Muốn chê ai thì bản thân ta phải có đủ đức độ và có duyên với người đó. Khi đó, người ta không giận mà còn tiếp thu sửa chữa. Ngược lại sẽ khiến họ giận, ghét tạo ra tương quan không tốt giữa người với người.
Thường xuyên nói những lời chúc thân tình, hỏi han đúng lúc để hiểu và thêm gắn kết với mọi người xung quanh. Đôi khi cũng biết khôi hài để tạo bầu không khí vui vẻ, thoải mái, gần gũi khiến cho người nghe tiếp nhận thông tin một cách dễ dàng, hiệu quả hơn. Bên cạnh đó những lời nói “xin lỗi, cảm ơn” cũng rất cần thiết và quan trọng trong cuộc sống.
Lời nói từ bi và trí tuệ sẽ mang lại nhiều lợi ích, ngược lại thì sẽ có thể gây ra hậu quả xấu, cụ thể như dưới đây:
Nói lời thêu dệt, nói dối, nói hai lời sẽ khiến ta mất đi sự tin tưởng của mọi người và cơ hội tìm được chân lý.
Cắt ngang lời người khác, dùng đại từ nhân xưng “mày, tao, thằng, con, nó” để giao tiếp là cách nói thiếu lịch sự, chúng ta sẽ không được tôn trọng, lời nói không ai lắng nghe.
Một số người biện minh rằng nói tục, chửi thề chỉ là để giúp giảm căng thẳng khi tức giận, thỏa mãn cá tính hay tạo sự gần gũi trong giao tiếp. Nhưng thực chất đây là thói quen xấu, sẽ chặn đứng mọi con đường đến sự tốt đẹp văn minh, cũng gây quả báo xấu ở đời sau.
Nói lời chê bai, phỉ báng người khác, đặc biệt là những bậc đáng kính, bậc Thánh có thể bị đọa địa ngục; nói lời khoe khoang về bản thân khiến ta tổn phước, những tài năng, đạo đức dần bị mất đi.
Nói lời chia rẽ, ác độc, kích động người khác ghét nhau sẽ khiến ta cô độc, không ai thương. Nếu nói lời phá vỡ sự hòa hợp của mọi người thì sẽ nhận hậu quả rất xấu về sau.
Nói đạo lý chỉ để nhằm mục đích tranh luận, hơn thua là thể hiện sự hiếu thắng, kiêu ngạo. Người này sẽ gặp nhiều trở ngại trên đường tu sửa lỗi lầm và có thể bị lui sụt, đổ vỡ.
Chúng ta cố gắng nói lời chân thật xuất phát từ tình yêu thương. Nhưng cũng bởi vì tình thương mà không phải sự thật nào ta cũng nói ra, nếu sự thật ấy gây tổn hại đến người khác, cụ thể như:
Lời nói làm tổn hại nhân phẩm của người khác.
Những sự thật làm chia rẽ tình cảm giữa người và người với nhau.
Những điều làm tổn hại sự hưng thịnh, phát triển của Đạo.
Bí mật của quốc gia.
Các vùng miền khác nhau sẽ có sắc thái của từ ngữ cũng khác nhau, cùng một từ nhưng ở vùng này chỉ mang nghĩa nhẹ nhàng nhưng ở vùng khác lại mang ý nghĩa không tốt, chỉ dùng khi nói nặng lời, chê trách ai. Chính vì vậy, ta nên tìm hiểu thêm về yếu tố từ ngữ địa phương để sử dụng ngôn ngữ sao cho phù hợp.
Là người đệ tử Phật, ta càng phải thường xuyên nói những lời tốt đẹp, ca ngợi bậc Thánh, khuyên người làm những việc thiện, tinh tấn tu tập, tránh việc ác, hòa giải những nghi kỵ, bất hòa. Tuy nhiên, tùy từng hoàn cảnh mà ta khéo léo sử dụng từ ngữ phù hợp để thuyết phục. Đối với người có tâm phản bác về Đạo, chúng ta cần kiên nhẫn gieo duyên, chờ cơ hội thích hợp để hóa độ.
Dũng cảm nói lời can ngăn những việc làm sai trái để bảo vệ lẽ phải, người tốt, bảo vệ Đạo Pháp là những điều thiện để hình thành khả năng nói thuyết phục, lưu loát, lời nói ra chuẩn xác, có uy đức, được mọi người quý mến và tin tưởng.
Ăn nhai
Ăn uống là nhu cầu cần thiết, cơ bản nhất của con người. Miếng ăn là phẩm giá nên chúng ta phải ăn uống sao cho khoa học, lịch sự, đẹp đẽ, đạo đức. Cao hơn nữa, việc ăn không phải cho riêng ta, mà ăn để có sức phụng sự, cống hiến cho đời.
Nên ăn có nơi, có chỗ, tư thế ngồi đàng hoàng, tốt nhất là ngồi trên ghế có dựa. Khi ăn nhai không nên ngồi xổm, đi lại, nói chuyện hay làm việc riêng (như đọc sách báo, xem phim, dùng điện thoại, …).
Nên ăn từ tốn, đưa lượng thức ăn vừa phải, gọn gàng vào miệng, khép miệng khi nhai; tránh mở miệng quá to, phát ra tiếng động khi ăn hay một số cử chỉ thiếu lịch sự như việc: đưa cả bát súp lên uống, mút tay, liếm mép, ...
Thấy vật lạ trong đồ ăn mà không quá ảnh hưởng đến vệ sinh an toàn thực phẩm thì nên khéo léo nhặt ra, đừng làm kinh động người khác vì sẽ khiến mọi người ăn mất ngon.
Nên trang bị khăn tay để lau miệng, lau tay sau khi ăn, vừa vệ sinh, vừa hạn chế rác thải khi phải sử dụng nhiều khăn giấy.
Trước và trong khi ăn phải nhắc nhở bản thân lòng biết ơn với những người đã tạo ra những thức ăn này đồng thời thầm nhắc bản thân có trách nhiệm với cộng đồng xung quanh để xứng đáng hơn khi nhận.
Không nên chê khi thức ăn dở vì ta biết rằng người nấu đã rất vất vả để làm ra những thức ăn này; nếu cần thì góp ý một cách khéo léo tế nhị để họ cải thiện nấu ngon hơn từng ngày.
Phải ăn hết phần ăn của mình, không được vứt bỏ thức ăn nhất là khi ăn ở ngoài nên đặt lượng thức ăn vừa phải, gói thức ăn dư mang về. Đừng sĩ diện mà chừa lại thức ăn vì sẽ có lúc ta phải lục thùng rác tìm đồ ăn, sau khi mất sẽ sinh làm ma đói. Đồng thời nhắc nhở người bên cạnh ăn hết phần ăn của mình.
Khi ăn với tập thể thì nên gắp bằng đũa, ăn bằng muỗng (thìa) để giữ vệ sinh chung, dùng cân đối và đều các món, không ăn một món quá nhiều hoặc quá ít dù thức ăn có ngon hay không. Phải mời người lớn trước khi ăn và quan tâm đến người xung quanh để tiếp đồ ăn thêm cho họ.
Ta luôn có thái độ tôn trọng, lịch sự và thể hiện lòng hiếu khách một cách công bằng đối với tất cả mọi người trong các dịp ăn uống hay yến tiệc. Nếu ta đang dùng bữa hay đã vào bàn tiệc, mà có người mới đến thì ta nhanh chóng chào hỏi và tiếp đón ân cần để tránh cho họ có thái độ ngại ngùng trước mọi người.
Cố gắng tập và khuyến khích mọi người ăn chay. Bởi lẽ khi ăn mặn, mình ăn càng ngon, càng no nê thì càng có thêm nhiều con vật đau đớn, chết đi vì bị giết hại. Chưa cần nói về luật nhân quả, chỉ cần nói về lòng từ bi của con người thôi thì ta nên tiến dần về phía ăn chay. Nhiều vĩ nhân, nhiều danh nhân, nhiều vận động viên cũng là người ăn chay. Khi khuynh hướng ăn chay ngày càng lan rộng thì ta hiểu rằng thế giới càng văn minh hơn.
Hàng ngày ta nên xét lại chính mình, xem đã làm được việc phúc nào chưa để xứng đáng với những gì đã nhận. Do mỗi ngày trôi qua là ta đã thọ nhận của đất trời bao nhiêu ân nghĩa, ta vẫn ăn uống, hít thở một cách thoải mái. Hãy xem câu “Nhất nhật bất tác, nhất nhật bất thực - Một ngày không làm, một ngày không ăn” như là kim chỉ nam cho mình.
Uống
Hàng ngày chúng ta cần uống đủ lượng nước cần thiết giúp cho cơ thể khỏe mạnh, đào thải các độc tố. Trong việc uống cũng cần thể hiện sao cho khoa học, lịch sự, đẹp đẽ, đạo đức. Phải dùng nước đã được đun sôi, hoặc nước đạt chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm, vật dụng chứa nước cần sạch sẽ, được súc rửa thường xuyên.
Ta đừng đợi khát mới uống, mà chủ động uống nước để bù đắp cho phần nước được đào thải ra khỏi cơ thể (sau khi cơ thể ra nhiều mồ hôi, buổi sáng sau khi tỉnh dậy, sau khi đi tiểu,...). Không nên uống nước trong khi ăn vì sẽ làm loãng dịch vị, ảnh hưởng không tốt đến quá trình tiêu hóa.
Uống làm sao cho khoa học, lịch sự, đẹp đẽ, đạo đức. Uống từ tốn từng ngụm nhỏ để không bị sặc nước, không phát ra tiếng động, không ngửa cổ quá cao khi uống; nên xoay qua một bên không uống đối diện mặt với người khác, phòng những lúc sặc nước hay giật mình.
Lấy nước đá vừa đủ dùng và luôn uống hết ly nước của mình, đừng bỏ thừa nước trong chai, nếu uống không hết thì phải mang về, đồng thời nhắc nhở người khác cùng thực hiện. Trong trường hợp thấy người khác bỏ thừa thì ta nên tận dụng để tưới cây, lau rửa, vật dụng, ... Sau khi dùng ly tách xong nên xếp lại gọn gàng, nếu được thì rửa sạch sẽ và úp gọn gàng vào đúng nơi quy định
Hạn chế dùng các loại nước có nhiều chất kích thích, nhiều đường hay các thành phần hóa học (trà, cà phê, nước ngọt có ga, các loại soda hay Coctail, …) và không nên quá lạm dụng đá lạnh vì có thể gây một số tác hại không tốt đối với sức khỏe như: viêm họng, hỏng men răng, giảm sức đề kháng, giảm sự lưu thông máu, căng thẳng đầu óc, ... Chỉ dùng thức uống lên men, nước có gas trong trường hợp cần thiết (bị đầy bụng, khó tiêu) nhưng với lượng vừa phải và nên được pha loãng.
Không dùng các loại nước gây say, gây nghiện (bia, rượu,...) vì làm cho đầu óc mê mờ có thể mất kiểm soát gây ra những hậu quả nghiêm trọng như tai nạn giao thông, gây mất trật tự công cộng, ... Việc sử dụng các thức uống này cũng là nhân xấu dẫn đến hậu quả ngu dốt, nghèo đói sau này.
Lời kết.
Ngày nay, khi xã hội càng phát triển, thì kỹ năng giao tiếp là một vũ khí quan trọng và có một sức mạnh vô hình trong mọi lĩnh vực. Muốn đạt được thành công trong cuộc sống, chúng ta cần phải rèn giũa bản thân, không ngừng học hỏi, nâng cao hiểu biết và hoàn thiện mình từng ngày. Đặc biệt, ta càng chú trọng đến những điều tưởng chừng là bản năng như cách nhìn, giọng nói, lời nói hay cách ăn uống sao cho thật khôn ngoan và đạo đức. Vì một người có đạo đức, có trí tuệ sẽ luôn biểu hiện ra bên ngoài những cử chỉ không những đẹp mà còn tinh tế, sâu sắc; đó là kết quả của một quá trình tu tập nội tâm sâu dày, bền bỉ và sống một đời có trách nhiệm, luôn mong muốn mang lợi ích đến cho mọi người.
BÀI ĐỌC THÊM
Đẳng cấp giữa loài người
Thực tế con người vẫn sai biệt nhau về nhiều thứ, tài sản, trí tuệ, sức khỏe, kỹ năng, đạo đức, nhan sắc,... Lý trí, luật pháp và đạo đức yêu cầu con người cư xử bình đẳng, nhưng rồi thực tế vẫn kéo con người về phía phải phân biệt ngấm ngầm.
Ai kiềm chế được bản năng để đối xử bình đẳng với mọi người, đó là bậc hiền triết cao minh. Ai không kềm chế được bản năng, thay đổi thái độ theo sự sai biệt của từng người, thì đó là người tầm thường.
Nhưng có loại người mà ta buộc phải có thái độ phân biệt đối xử, đó là kẻ nói năng tục tĩu. Ở đâu ra các ngôn từ bậy bạ như vậy? Mà các ngôn từ tục tĩu đó lây lan mạnh như virus, ai nói được rồi có khoái cảm nói hoài.
Hầu hết các ngôn từ tục tĩu đều liên quan đến các vấn đề tình dục, các bộ phận cần phải che giấu, các hành vi tình dục lệch lạc... Các nước trên thế giới đều bị tình trạng có số người nói tục liên quan về tình dục giống nhau, chứng tỏ khuynh hướng nói tục tĩu nằm trong bản chất của con người chứ không phải thuộc về văn hóa vùng miền riêng biệt. Mà lời nói tục đều liên quan đến tình dục. Lời nói tục cũng bột phát khi người ta cần chứng tỏ mình là ngang tàng không kiêng nể tôn trọng ai.
Hai yếu tố đó cộng lại, tình dục và hung hăng, làm thành ngôn ngữ tục tĩu.
Ta biết, càng nghiêng về bản chất của loài thú thì tình dục càng buông thả. Buông thả vượt giới hạn thì bị luật pháp kết tội. Ngược lại, càng nghiêng về phẩm chất của thánh thì tình dục càng bị diệt trừ. Diệt trừ đến sạch sẽ thì trở thành vị Thánh hoàn hảo.
Thứ hai, càng nghiêng về bản chất thú thì sự hung bạo bất kính càng lớn dần. Còn đi về phía thánh triết thì người ta khiêm cung tôn trọng.
Lời nói tục tĩu đều có đủ hai tính chất của khuynh hướng thú vật, nên người nói tục tĩu dễ đọa làm thú sau khi chết.
Nhưng bây giờ ta khuyên can họ đừng nói tục nữa thì vấp ngay thái độ hung hăng côn đồ của họ. Sự hung hăng ngang tàng đem cho người ta chút khoái cảm, nhưng chặn đứng mọi con đường đến sự tốt đẹp văn minh.
Lời nói tục tĩu bôi đen vẽ xấu lên bức tranh văn hóa của dân tộc ta, làm hạ thấp danh dự của đất nước ta, làm xúc phạm đến bao nhiêu con người trong cộng đồng. Và tự đặt mình xuống đẳng cấp của loài thú.
Dù rất muốn cư xử bình đẳng, ta cũng buộc phải xem hạng người nói tục tĩu chỉ là hạng hạ cấp ở đâu mới đầu thai làm người, và sẽ trở về nơi xuất phát.
Có lẽ ta cần rất nhiều bài dọn rác nói tục trên Facebook và trong cuộc sống. Nói tục tĩu là một loại rác cần phải được dọn sạch khỏi đường phố, khỏi xã hội, khỏi internet, cần được đem đi đốt cho hết.
Rác thải khéo phân loại sẽ vô cùng có ích. Rác nói tục tĩu này không biết dùng chỗ nào, đành xin trả về thế giới mà từ đó họ đầu thai đến đây.


