HOẰNG PHÁP 13: DIỄN ĐẠT Ý TƯỞNG

1. Rút ra một ý nhỏ

Trước khi đi vào trình bày một loạt những ý tưởng nối tiếp nhau, ta phải tập diễn đạt từng ý nhỏ sao cho thật chắc, thật rõ, thật hay cái đã. Nếu bất cứ ý nào ta cũng diễn đạt khéo léo như thế thì cộng lại cả bài giảng ta đã có được một bài giảng hay. Do đó, giảng sinh phải khôn ngoan thực tập diễn đạt từng ý tưởng nhỏ thật vững vàng trước khi tập trình bày cả một mạch nhiều ý tưởng nối tiếp nhau.

Tuy nhiên điều trước mắt là ta phải biết rút ra một ý tưởng nhỏ để diễn đạt, chứ không bị lầm lấy cả một ý lớn ra xử lý. Người giảng sư giỏi là người biết chẻ một ý lớn ra làm nhiều ý nhỏ. Ai không biết chẻ nhỏ một ý lớn ra thành nhiều ý nhỏ thì chưa thể làm giảng sư. Chỉ cần nghe qua một giảng sư phân tích một đạo lý, ta có thể đánh giá giảng sư đó giảng giỏi hay không. Nếu giảng sư đó cứ để nguyên một ý lớn mà giải thích thì người đó chưa có con mắt trí tuệ sắc bén. Nếu người đó biết phân chia một đạo lý lớn thành nhiều ý nho nhỏ để giải thích thì đó đúng là một giảng sư có bản lĩnh, có trí tuệ.

Nếu ta để nguyên một đạo lý lớn mà trình bày thì chắn chắn ta chỉ nói chung chung, phơn phớt, mơ mơ màng màng, không cặn kẽ, không gửi đạo lý đó vào nội tâm sâu thẳm của người nghe được. Chỉ khi nào ta chẻ rất nhỏ, giải thích rất cặn kẽ, trình bày rất thú vị từng ý một thì người nghe sẽ tiếp thu trọn vẹn thích thú.

Ví dụ, ta nói rằng, muốn giải thoát thì đừng cố chấp. Ai cố chấp thì sẽ bị ràng buộc với thế gian, bị phiền não vây kín.

Nói như thế thì không sai, nhưng quá chung chung, và người nghe chẳng hiểu gì cả. Để người nghe hiểu từ cố chấp là gì, ta phải định nghĩa, cho ví dụ, kể chuyện, đối chiếu, so sánh khoảng vài giờ đồng hồ. Sau đó còn phải phân tích tại sao cố chấp thì bị ràng buộc, khoảng vài tiếng đồng hồ nữa. Đó là một đề tài rất lớn, không được nói đại khái sơ sơ.

Ví dụ nói rằng, Tiền bạc có thể mua được thuốc men nhưng không mua được sức khỏe. Nghe ý này rất hay, người trí thức thích liền, nhưng cả người trí thức và bình dân đều cần thêm những lời giải thích hấp dẫn. Cái bản lĩnh của ta là chẻ ý tưởng trong câu nói này ra nhiều ý nhỏ như thuốc men là một yếu tố dùng để chữa bệnh, phòng bệnh, bồi bổ; sức khỏe là sự lành mạnh dễ chịu của cả tâm hồn và thể xác. Sự lành mạnh của cả tâm hồn và thể xác là một tổng hòa của phước quá khứ, của lối sống hiện tại, của sự rèn luyện đều đặn, của tài năng của những người chăm sóc sức khỏe v.v... Mỗi ý như thế đòi hỏi sự giải thích cặn kẽ, chi tiết và lý thú. Ngay cả ý tưởng phước quá khứ lại là một ý rất lớn có thể được chia ra rất nhiều ý nhỏ nữa.

Ví dụ nói rằng, Càng chen chúc chật chội thì con người lại càng xa cách nhau hơn. Ta phải phân ý chen chúc chật chội ra nhiều ý nhỏ và nhắm vào đời sống đô thị đông đúc. Còn ý xa cách thì phải hiểu ngay là sự xa cách về tình cảm, về tinh thần, về sự tương thân tương ái. Nhiều ý trong đó phải được phân ra rạch ròi và giải thích từng chút một.

Vì vậy, bài thực hành cho phần diễn ý này, trước tiên phải bắt đầu bằng cách chia nhỏ một đạo lý thành nhiều ý nhỏ, sau đó là tập diễn đạt ý đó bằng nhiều câu nói liên tiếp. Ta có công thức:

Ý CHÍNH = NHIỀU Ý NHỎ

MỖI Ý NHỎ = NHIỀU CÂU NÓI LIÊN TIẾP

Qua bài kế tiếp ta sẽ tập chuyên về việc phân tích một Ý chính thành những Ý nhỏ sao cho hợp lý, logic, và không bị lạc đề. Bây giờ ta tập trung vào việc diễn đạt một ý nhỏ bằng những câu nói sao cho hiệu quả nhất.

2. Diễn đạt một ý

Mỗi Ý có một nội dung khác nhau, mục đích khác nhau, vì vậy ta phải diễn đạt Ý đó sao cho lột hết nội dung, và gây được sự chuyển biến tâm lý cho người nghe theo đúng mục đích.

Ví dụ, Ý nói về số người đi chùa thật đông vào ngày đầu năm chỉ là một Ý tả cảnh. Ta chỉ cần diễn ta bằng năm hoặc mười câu nói để làm sinh động hình ảnh đó, giúp người nghe càng lúc càng hình dung ra được quang cảnh nhộn nhịp nô nức, thành tâm của mọi người. Ý này không có mục đích thôi thúc người nghe làm gì cả. Ta có thể diễn tả rằng Em bé vừa đứng vào thềm tam quan đưa mắt nhìn rừng người ngơ ngác, thì lập tức đã bị nhiều người đẩy lọt hẳn vào trong sân chùa. Bà cụ kia vừa thắp hương xong muốn đi ra ngoài nhưng không cách nào đi ngược lại dòng người đang ùn ùn kéo vào. Cô gái vừa quẹt mồ hôi trên mặt vừa mỉm cười hoan hỷ khi tìm được một chỗ để quỳ xuống khấn vái, v.v...

Ví dụ, Ý nói về việc chào hỏi nên kèm theo một nụ cười thích hợp. Ý này có mục đích hẳn hòi là thúc đẩy, khuyến khích việc sử dụng nụ cười rộng rãi hơn, vì vậy câu nói phải đầy sự kêu gọi. Vị thầy gật đầu đáp lại cái xá của Phật tử, đôi môi thầy bất động, ánh mắt thầy xa vắng, và người Phật tử ngay lập tức bị cảm giác e ngại vì cảm thấy mình không được quý trọng. Cũng thế, gặp lại người bạn cũ, ta hân hoan vui mừng, nhưng chỉ trông thấy gương mặt băng giá của bạn, ta hụt hẫng sựng lại. Những lúc như thế, nụ cười sẽ là hạt mưa rơi xuống mặt đất cằn cỗi, là tiếng chim hót rộn rã lúc ban mai. Xin hãy ban phát cho nhau nhiều nụ cười ân cần hơn, rộng rãi tặng nhau nhiều nụ cười tươi thắm hơn để đời... Đại khái là cách nói như thế có sự thôi thúc, bởi vì những từ xin hãy tạo nên sự khuyến khích hành động.

Hình tượng hóa những ý tưởng cụ thể là một phương pháp luôn luôn hiệu quả. Cả ngưòi trí thức cũng thấy thú vị và người bình dân thì cảm thấy dễ hiểu. Nhiều đạo lý rất trừu tượng, cần phải được triển khai rõ ràng. Nếu giảng sư cứ để nguyên sự trừu tượng như thế thì chỉ một số rất ít mới hiểu được, và dù có hiểu được, họ vẫn cảm thấy mệt trí vì ẩn sâu bên trong, não bộ họ phải hoạt động căng lên để nhận hiểu vấn đề. Sau một bài giảng trừu tượng, người hiểu được thì mệt, người không hiểu thì chán.

Ví dụ, ta muốn nói về Ý những ai hay ganh ghét thì tâm hồn bất an. Những từ ngữ ganh ghét, bất an đều là trừu tượng. Nếu ta lại sử dụng tiếp những từ trừu tượng như sự ganh ghét là dấu hiệu của một nội tâm hẹp hòi, ích kỷ. Ai sống với sự hẹp hòi ích kỷ thì chỉ chuốc lấy ưu phiền, buồn bực. Câu nói này cũng chỉ trừu tượng, không có những hình tượng minh họa cụ thể giúp đưa ý tưởng vào tâm người nghe tự nhiên. Ta nên nói như sau Hắn bực bội nhìn mấy người đang vui vẻ với nhau, cảm thấy rất khó chịu. Có gì mà mấy kẻ đó cười vui được nhỉ. Hắn thấy ngưòi này thì kệch cỡm, kẻ kia thì cạn cợt, đứa nọ thì ngu ngu. Bỏ mấy người đó, hắn nhìn những người buôn bán bên đường đang mặc cả với khách và gương mặt gian dối làm sao. Suốt cả ngày hắn cứ nhìn ai cũng thấy điểm xấu và rất khó chịu. Đêm về thì giấc ngủ trằn trọc vì cứ khó chịu thiên hạ. Dòng sông tâm hồn của hắn cứ dậy sóng chập chùng, những đợt sóng của chỉ trích ganh ghét tị hiềm...

Ví dụ, để nói về Ý khi ta biết thương yêu mọi người thì tinh thần ta mạnh mẽ hẳn lên, ta có thể sử dụng hình tượng như sau: Nếu không cho đời những bóng mát, cây đó sẽ èo uột yếu đuối; nếu không cho người những niềm vui, đời ta sẽ bơ vơ lạc lõng. Vì thế, khi ta biết dâng tặng đời những bóng mát yêu thương, tự nhiên chính ta xuất hiện sức sống mãnh liệt diệu kỳ.

Khéo sử dụng hình tượng để diễn đạt những ý tưởng trừu tượng là một nghệ thuật căn bản của việc diễn thuyết. Các giảng sinh phải thực tập rất nhiều về việc dùng hình tượng để làm sáng rõ các ý trừu tượng.

So sánh điều khó hiểu với điều dễ hiểu là một phương pháp dễ đem lại hiệu quả. Có những đạo lý mới mẻ và trừu tượng, rất khó được giải thích cho người nghe, nhưng chỉ cần được so sánh với một điều gì mà ai cũng biết thì tự nhiên trở nên dễ hiểu lập tức.

Ví dụ, ta nói về Ý người có tâm khiêm hạ thì ai cũng yêu mến thì Lão tử đã dùng sự so sánh như sau: Tại sao trăm sông đều đổ về biển? Chỉ bởi vì biển thì thấp hơn trăm sông nên trăm sông phải đổ về biển. Chẳng cần lý luận dài dòng, thả một ví dụ đó xuống rồi thì tự nhiên ai cũng chấp nhận thoải mái.

Ví dụ, khi nói về ý: trẻ em nói riêng, loài người nói chung, cần phải có vận động để cơ thể phát triển, ta có thể so sánh với cây như sau: Nếu không có gió làm cây lay động ngả nghiêng thì cây không phát triển tốt, cũng vậy, nếu không có sự hoạt động phấn đấu thì trẻ cũng không phát triển. Vì vậy, hãy cho trẻ vui đùa để chạy nhảy tung tăng, hãy cho trẻ khó khăn để trẻ nổ lực vượt qua. Rồi ta sẽ thấy trẻ lớn lên từng ngày tốt đẹp.

Hoặc ví dụ khác, một nhà văn đã nói về tình cảm con người được thử thách trong khi xa cách như sau: Sự xa cách trong tình yêu cũng giống như cơn gió thổi qua ngọn lửa. Gió làm tắt lịm những ngọn lửa nhỏ và làm bùng cháy những ngọn lửa lớn; cũng vậy, sự xa cách làm chết lịm những tình yêu nhỏ bé, và làm bền vững nồng nàn hơn những tình yêu lớn lao. Dĩ nhiên giảng sư Phật Pháp thì không nói về tình yêu nam nữ như thế, nhưng cách ví dụ đó thật là đẹp đẽ.

Dùng liên tiếp những câu song song (tương đương) để tạo nên hiệu quả mạnh. Câu song song là những câu có cấu trúc giống nhau, dẫn dắt ý tưởng giống nhau để mở ra cho ý chính xuất hiện. Ví dụ ta nói Trong đêm dài sinh tử, ta cất bước lạc loài bơ vơ, ta nhắm mắt mịt mờ ngu ngơ, ta khóc lóc muộn phiền xác xơ... Bây giờ gặp Phật Pháp, ta tìm thấy con đường với áng sáng le lói xa xa cho ta niềm hy vọng hân hoan. Từ nay ta bước đi trên con đường mới, ta tắm mát trên dòng sông khác, ta hít thở một bầu không khí diệu kỳ...

Hoặc một ví dụ khác, ta nói về niềm tin Nhân quả như sau: Ngày nào đó ta sẽ từ bỏ cõi đời, nhưng niềm tin với luật Nhân quả sẽ theo ta không bao giờ rời xa; ngày nào đó sông sẽ đổi dòng, nhưng niềm tin vào luật Nhân quả sẽ không bao giờ dịch chuyển; ngày nào đó núi có thể sụp đổ, nhưng niềm tin của ta đối với luật Nhân quả là không bao giờ vơi cạn...

Hoặc ta nói về đạo lý Vô ngã Với phàm phu tầm thường thì Bản ngã thật là thô thiển, hắn rất dễ manh động hoặc buồn rầu; với những nhà tư tưởng thì Bản ngã thật là được khéo tô điểm, họ rất dễ kiêu kỳ và khát vọng; với những nhà đạo học cao siêu thì Bản ngã thật là tinh vi kín đáo, họ rất dễ tự thần thánh hóa chính mình một cách huyễn hoặc... Chỉ có đức Phật mới thật sự là người vượt qua mọi hình thức Bản ngã để chứng đạt và vạch ra con đường Vô ngã siêu thoát vô cùng...

Nêu ra sự tương phản để người nghe thấy rõ sự đúng sai một cách dứt khoát. Ví dụ ta muốn nói lên lối giáo dục và luật lệ vô lý của Au Mỹ khi bênh vực trẻ em một cách quá đáng, ta sẽ lập luận theo lối tương phản như sau: Dưạ trên một vài trường hợp cá biệt về chuyện cha mẹ ngược đãi con cái, các nhà làm luật của Tây phương đã đặt ra những luật lệ bảo vệ trẻ em một cách quá đáng khiến cho cha mẹ không thể dạy dỗ trẻ được nữa. Bây giờ trẻ muốn làm gì thì làm, cha mẹ phản đối mạnh là cảnh sát tới nhà. Trẻ được thầy cô dạy cách phản đối cha mẹ như thế nào. Đây là thời đại mà cha mẹ phải sợ và chìu chuộng con cái chứ con cái không còn kính sợ cha mẹ nữa. Ta hãy đặt vấn đề, giữa thế gian này, số cha mẹ ngược đãi con cái và số cha mẹ thương yêu con cái, ai nhiều ai ít. Ta hãy đặt vấn đề, giữa cuộc đời này, cha mẹ khôn ngoan hơn con hay là con khôn ngoan hơn cha mẹ. Ta hãy đặt vấn đề, trong việc dạy dỗ, sự chìu chuộng sẽ tốt hơn hay là sự nghiêm khắc là tốt hơn (những thành phần ưu tú của quân đội đều được dạy từ sự nghiêm khắc). Ta hãy đặt vấn đề, con cái thương yêu cha mẹ nhiều hơn hay cha mẹ thương yêu con cái nhiều hơn (cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng, con nuôi cha mẹ tính tháng tính ngày). Nếu những vấn đề trên được trả lời một cách khách quan thì ta sẽ thấy văn hóa Đông phương là ưu việt khi dành cho cha mẹ quyền chăm sóc dạy dỗ con cái tối đa. Tây phương đang dẫn thế giới đi vào chỗ sai lầm bởi những suy nghĩ thiển cận và nông nổi như thế.

Hoặc ta nói về vấn đề tại sao thời Lý Trần đất nước ta hùng mạnh trên nền tảng của Phật giáo. Ta sẽ nêu những điểm tương phản để người nghe chọn lựa như sau: Khi mà nhiều người cứ buộc phải đòi dân chủ thì chúng ta lại nhớ đến thời đại huy hoàng của Đại Việt trong 2 triều đại Lý Trần. Vào thời đó, vì thấm nhuần Phật Pháp nên vua quan đều là những người đạo đức thương dân. Và chỉ cần như thế để xây dựng một đất nước cường thịnh. Ngày nay nhìn khắp nơi trên thế giới, nhiều nước xưng là dân chủ mà người dân cơ cực khổ sở, chỉ bởi vì họ không có được tầng lớp lãnh đạo đạo đức thương dân. Tham nhũng bóc lột lợi dụng tràn lan. Người dân nghèo không khác gì những nô lệ thời xưa. Chúng ta phải hiểu rằng chính đạo đức tạo nên một thể chế chính trị tốt đẹp chứ không phải quân chủ hay dân chủ. Dù cho sau này nhân loại có phát minh ra những loại “chủ” nào nữa thì yếu tố đạo đức của người lãnh đạo vẫn là yếu tố quyết định. Ngày nào thế giới còn cần có tầng lớp lãnh đạo thì yếu tố đạo đức của giới lãnh đạo là tiêu chí chính làm nên sự tốt đẹp cho chế độ đó. Trong lối nói này, hai vấn đề dân chủ và quân chủ là 2 vấn đề tương phản. Nhưng câu trả lời lại là đạo đức.

Nói thêm nữa nếu ta nhận thấy người nghe chưa nắm được điều ta muốn truyền đạt. Ta dự định nói 3 câu là người nghe sẽ lĩnh hội, nhưng khi diễn đạt, ta phát hiện qua 3 câu rồi mà số người nhận hiểu vấn đề chưa bao nhiêu, thế là ta phải nhanh nhạy nói thêm mấy câu nữa cho kịp thời. Ví dụ, ta muốn nói về Sự cảnh giác khi nghe lời phê bình chỉ trích của người này đối với người khác, ta dự định nói rằng Khi có người này chê người kia, ta nên bình tĩnh lắng nghe với thái độ hết sức khách quan. Ta phải biết sự chê bai bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân, hoặc là người kia thật sự có khuyết điểm, hoặc là người kia bị hiểu lầm, hoặc là người nói có tâm thành muốn nhờ ta khuyên nhủ, hoặc là người nói muốn mưu hại, hoặc là người nói chẳng ác ý gì chỉ bị bệnh nói chuyện động trời cho ra vẻ quan trọng mà thôi... Ta nói như thế rồi mà nhìn thấy nét mặt của hầu hết nhiều người vẫn có vẻ chưa vỡ ra điều gì, cứ trơ trơ không nhúc nhích thì ta biết ngay là phải nói thêm cái gì đấy, chẳng hạn như: Người nói với ý chê bai tất phải bộc lộ sự nhỏ nhen tị hiềm; người nói với tâm thành muốn nhờ ta khuyên nhủ tất phải bộc lộ sự thương yêu lo lắng; người muốn lấy câu chuyện giật gân làm quà cho vui tất phải bộc lộ vẻ hời hợt vô trách nhiệm... Nếu mọi người nghe lại tiếp tục ngơ ngác chưa hiểu thì ta lại phải nói thêm cái gì đấy nữa cho tới khi họ gật gù tán đồng mới thôi, đừng khờ dại hỏi “hiểu chưa, hiểu chưa?” nghe rất mất lòng.

Ví dụ khác, ta nói rằng. Sự khó khăn trên bước đường tu hành là điều vừa không thể tránh khỏi, vừa rất cần thiết quý báu. Không thể tránh khỏi vì ai cũng mang theo một kho ác nghiệp từ quá khứ để trả dần cho vui; rất cần thiết vì sự khó khăn buộc ta phải khẳng định lập trường tu hành của mình. Nói vậy thì chỉ có triết gia với nhau mới hiểu nổi, người thường đành chịu thua và nhìn giảng sư lạ lùng như người hành tinh nào vừa xuất hiện. Ta nhìn thấy thái độ ít thân thiện đó và phải lập tức cứu cấp liền, nói tiếp Từ xưa khi chưa biết tu, ta đã phạm nhiều sai lầm, nghĩa là đã gieo nhiều nhân xấu như giết hại đánh đập chúng sinh, lừa dối người thân, phỉ báng kẻ đáng kính... Bây giờ, mặc dù đã phát tâm tu hành, nhưng nghiệp xưa vay trả công bằng, ta phải chịu những cảnh oan ức, ngược đãi, dối gạt, chê bai. Nhưng không ngờ, chính những nghịch cảnh đó kích động trong lòng ta một ý chí mạnh mẽ chịu đựng, kiên trì, nhẫn nại. Chính ý chí đó mới là vốn quý không gì so sánh được. Nếu mà người nghe chưa thay đổi nét mặt thì ta liệu mà tìm đường trình diễn tiếp.

Biết chuyển qua ý khác kịp thời khi ta nhận thấy rằng Ý vừa rồi đã được mọi người nhận hiểu tốt. Đừng khờ dại nói tiếp khi người ta đã hiểu. Không gì chán bằng cảnh phải nghe hoài điều mà mình đã hiểu rõ. Thật sự có giảng sư đã phạm sai lầm khi nói thêm mãi, lập lại mãi điều mà người ta đã hiểu kỹ.

Thật ra có những đạo lý quan trọng cần phải được lập đi lập lại trong suốt cuộc đời làm giảng sư, nhưng điều quan trọng là mỗi lần lập lại phải như là mới. Ta phải có cách lập lại Ý cũ nhưng nghe vẫn mới mẻ hấp dẫn. Đây là yếu chỉ cực kỳ quan trọng của giảng sư Phật học. Ví dụ đạo lý về Nhân quả thì ta nói cả đời cũng không hết, nhưng phải làm sao mỗi lần nói lại là một lần mới lạ không ngờ. Hoặc đạo lý về lòng từ bi thì phải nhắc đi nhắc lại mãi cho người nghe thấm nhuần trong thâm sâu tim óc, nhưng phải nhắc lại sao cho bất ngờ độc đáo.

Ta trở lại vấn đề phải biết chuyển qua Ý khác khi Ý vừa rồi đã được nhận hiểu tốt. Nói mà mọi người chưa hiểu đã chuyển qua Ý khác thì ta không có phước vì có ai được lợi ích gì đâu. Nhưng nói cho đến khi mọi người chán ngấy thì cũng hết cả phước.

Thực hành cho bài học này là điều rất thú vị. Tăng Ni sinh phải theo những Ý dưới đây để diễn đạt cho rõ ràng hấp dẫn từng Ý một, độc lập với nhau. Nên xưng Pháp hiệu rồi nói từng Ý thu âm vào máy. Mỗi Ý có khoảng dừng để phân biệt. Vì nói với khán giả tưởng tượng nên miễn làm sao cho hay và đừng dài quá. Mỗi Ý chừng 2 phút là đạt. Ai chưa sắm máy kịp thì phải viết trên giấy làm bài, nhưng như vậy là bị bớt điểm do không thực hành nói.

Đề bài: Diễn đạt những Ý dưới dây mạch lạc và hấp dẫn:

1- Người khiêm tốn có giọng nói dễ thương.

2- Đừng nghĩ người hiền lành là khờ khạo.

3- Có khi tu không tiến mà vẫn kiên cường không nản.

4- Chùa có ca hát và học tập sẽ thu hút được giới trẻ.

5- Nói vừa đủ cũng là dấu hiệu của trí tuệ.

6- Ngồi thiền mà chưa đau chân thì thiếu thiếu cái gì đó.

7- Người biết thương yêu mới được quyền phê bình.

Nếu ta thấy Ý nào lớn thì chia nhỏ ra và chỉ diễn đạt một Ý nhỏ mà thôi.