1. Ý nghĩa của khôi hài trong bài giảng
Khôi hài là làm cho người phá cười lên hoặc mỉm cười thoải mái vui vẻ. Một bài giảng với những đạo lý nghiêm túc có thể làm mọi người trân trọng yêu quý nhưng cũng tạo nên tâm trạng hơi căng thẳng. Chính những giây phút khôi hài ngắn ngủi bất ngờ sẽ giải tỏa được những căng thẳng đó và làm mọi người thư giãn phấn khởi. Khôi hài làm cho bài giảng không còn bị cảm giác dài lê thê nữa, có thể khiến cho người nghe vẫn còn muốn nghe tiếp khi thời gian đã hết.
Giảng sư phải có khả năng khôi hài để cho bài giảng vui tươi thoải mái, không bị căng thẳng. Dĩ nhiên là Đạo lý chân chính cũng có sức mạnh giải tỏa những phiền muộn bất ổn trong đời sống và trong tâm hồn của con người, nhưng những giây phút khôi hài sẽ làm mọi người thư giãn nhiều hơn nữa. Nghe một giảng sư có thể tạo nên những nụ cười, những trận cười cho thính chúng là ta biết vị giảng sư đó đã tung bay trên nghệ thuật diễn giảng một cách tự tại. Nếu giảng sư cứ chăm chăm nghiêm nghị nói suốt buổi giảng thì ta biết vị này chưa hoạt dụng rộng rãi. Vì vậy, Tăng Ni sinh phải rèn luyện khả năng khôi hài để sử dụng trong bài giảng một cách hiệu quả.
Điều ta cần lưu ý là Khôi hài không phải là đùa giỡn. Đùa giỡn là sự yếu kém của nhân cách, trong khi Khôi hài là sự sắc bén của trí tuệ. Có những người không phân biệt được hai phạm trù này nên đã sử dụng lẫn lộn, thay vì Khôi hài, đã đùa giỡn và làm giảm giá trị bài giảng. Đùa giỡn là tự mình làm hề, chọc phá, nghịch ngợm nên cũng có thể làm cho người khác cười, nhưng cũng làm cho người khác xem thường. Ta dễ dàng nhận ra nơi các buổi diễn hài trên sân khấu, có một số diễn viên khôi hài sâu sắc làm ta cười nhưng ta phục; và cũng có những diễn viên làm hề khiến ta cười nhưng ta coi rẽ. Diễn viên hề Charlie Chaplin là một biểu tượng về sự khôi hài siêu đẳng, khôi hài chọc cười nhưng rất ý vị và trí tuệ.
Muốn khôi hài, muốn gây nên tâm lý thoải mái cho thính chúng, muốn tạo nên những nụ cười vui vẻ cho mọi người thì chính chúng ta phải vui vẻ, thoải mái trước đã. Đây chính là điều kiện tiên quyết cho nghệ thuật khôi hài. Người hay buồn phiền, hay giận hờn, hay ganh ghét khó thể nào có khả năng khôi hài được. Màu đen không thể vẽ nên những dòng chữ trắng; ngọn lửa không thể tỏa ra sự mát dịu; cũng vậy, một tâm hồn cằn cỗi, cố chấp, bất an, phiền muộn không thể nào gây cho mọi người những nụ cười vui vẻ thoải mái được. Ta phải tu dưỡng thuần thục để diệt trừ hết những phiền muộn vô lý, những giận hờn nhỏ nhen thì mới có thể tập luyện khả năng khôi hài được. Ta phải rất lạc quan thanh thản, rất vui vẻ hài hòa thì mới làm cho mọi người vui theo được. Có những sự tình lẽ ra làm ta giận, nhưng ta không giận mà trái lại còn khôi hài thoải mái. Đó là bản lĩnh lớn, là đạo lực lớn. Ngoài ra, ta phải rất có trí tuệ mới chợp được những cơ hội gây cười cho mọi người.
Thật ra không phải lúc nào ta cũng có thể khôi hài được. Khôi hài sẽ xuất hiện theo từng cơ hội, và cũng rất bất ngờ. Những ai có bản lĩnh và có năng khiếu mới có thể chụp lấy cơ hội đó để gây nên nụ cười thoải mái cho người chung quanh.
2. Những nguyên tắc của Khôi hài
Khôi hài có những nguyên tắc rất cơ bản. Ai thực hiện đúng như vậy thì hiệu quả sẽ xuất hiện, nghĩa là khiến cho mọi người vui cười. Nếu sai nguyên tắc thì ta nói ta cười nhưng người chung quanh trơ trơ, rất buồn cười.
Chê bai một cách kín đáo và không ác ý là nguyên tắc số một của Khôi hài.
Không hiểu sao con người sẽ cười khi có một ai đó phạm khuyết điểm. Tâm lý này rất là kỳ lạ nhưng là bản chất của mọi người. Ví dụ khi ta trông thấy một người vấp ngã lăn cù giữa đường, ý niệm đầu tiên của ta là xem họ có bị thương tích gì hay không. Nếu họ không bị thương tích gì quá đáng thì ý niệm tiếp theo của ta sẽ là tức cười, cười chê sự bất cẩn của họ, cười chê cái tư thế lăn lóc chỏng gọng không bình thường của họ. Vì chê nên cười; cười là do chê. Đây chính là nguyên tắc của Khôi hài.
Tuy nhiên trong nghệ thuật Khôi hài thì cái cười chê đó không có đi chung với sự ganh ghét, khinh bỉ, mà chỉ đi chung với sự vui vẻ. Nếu ta chê ai với ác ý, ganh ghét, khinh bỉ thì không còn là Khôi hài nữa mà đã biến thành sự cay nghiệt chỉ trích. Đây là yếu chỉ cực kỳ quan trọng. Vì vậy người muốn có óc khôi hài phải có một nội tâm phóng khoáng không ghét ai, không khinh thường ai. Cùng là chê, nhưng chê với tâm vui vẻ độ lượng thì biến thành khôi hài, chê với tâm ganh ghét thì biến thành chỉ trích.
Tuy nhiên, chỉ có chê thì chưa đủ yếu tố để tạo thành khôi hài, mà phải có yếu tố bí hiểm khó hiểu một chút thì mới thành khôi hài.
Tâm lý con người còn có một đặc tính nữa là khi hiểu ra vấn đề gì, ta cũng nở nụ cười mãn nguyện. Vì vậy, người nói khôi hài không được nói rõ cái ý chê của mình một cách huỵch tẹt, mà phải nói kín kín để cho người nghe phải suy luận thêm một bước nữa thì mới hiểu, và hiểu xong thì cười.
Ví dụ, ta muốn nói đùa là người bạn mình hơi mập, nhưng ta nói thẳng là sao anh mập quá thì không có gì là khôi hài, mà ta phải nói bóng gió là nhìn anh biết ngay nước mình đã hết nghèo hoặc thấy anh bước vào tôi mừng quá vì nãy giờ cứ tưởng động đất lần nữa...
Ví dụ, ta muốn đùa với những người có tật nói nhiều, thay vì nói thẳng là sao anh nói nhiều quá, ta lại nói rằng người nào ngồi với anh 2 giờ liền mà không xỉu thì đó là anh hùng dân tộc...
Cường điệu cũng là yếu tố giúp thêm hiệu quả khôi hài khi ta chê ngầm như vậy. Ví dụ ta muốn chọc ai có tật bỏn xẻn, thay vì ta nói sao cô đó hà tiện quá, thì ta lại nói ai mà lôi đuợc đồng tiền trong túi cô đó ra ngoài được thì người đó là Hercule. Chuyện hài có tính cường điệu kể về những người hà tiện thi lặn dưới nước, ai ló lên khỏi mặt nước trước thì phải trả 50 đồng, thế là 3 ngày sau cả hai cùng nổi lên.
Ví dụ ta muốn chọc người có tật ở dơ, ta có thể nói rằng mỗi khi người này đi tới đi lui bóp trán suy nghĩ thì thế nào cũng được một cục thuốc tễ. Đâu có ai dơ đến nổi kỳ cọ trên trán mà có thể lấy ra một cục đất bằng cục thuốc tễ, nhưng phương pháp cường điệu cho khôi hài thì được quyền nói như vậy.
Ví dụ ta muốn chọc đùa một người, nói xấu một người cho vui chứ không ác ý, thì tùy theo hoàn cảnh lúc đó có ai đang nói về số phận cô này lấy chồng thì sẽ khổ, ta nói thêm vào còn cô kia lấy chồng thì chồng sẽ đau khổ. Như vậy nói xấu không ác ý, không có thật, cũng là một nguyên tắc của Khôi hài. Nếu nói xấu mà ác ý và sai sự thật thì trở thành tội vu khống. Còn nói xấu gán ép, sai sự thật, phải được hiểu ngầm, chọc cho vui, không ác ý thì lại là nguyên tắc của khôi hài.
Nói xấu, để cho hiểu ngầm, có chút ác ý thì đích thị là nói móc, nói xỏ xiên, và sẽ gây ác cảm ghê gớm. Yếu tố không có ác ý là rất quan trọng để điều ta châm chọc trở thành khôi hài.
Bất ngờ chuyển từ nghiêm túc sang châm biếm cũng là nguyên tắc gây cười. Trong một bữa ăn, phát hiện lọ đựng tăm đã trống trơn, vị thầy lặng lẽ đậy nắp lại, rồi lớn giọng muốn biểu diễn cho các đệ tử một màn ảo thuật. Tay thầy quơ qua quơ lại rồi mở nhanh nắp lọ tăm ra để cho các đệ tử thấy lọ tăm trống trơn. Thoạt đầu trông như có vẻ thầy đang nghiêm túc, nhưng cuối cùng là trách khéo đệ tử không chu đáo, nhưng trách vui, ai cũng cười, rồi chạy đi kiếm tăm.
Có màn trình diễn hài, một diễn viên giới thiệu một ca sĩ là được nhiều người hâm mộ, và cũng nhiều người hăm dọa. Hai chữ hâm, hăm phát âm gần nhau, chỉ đổi chữ cuối bất ngờ khiến cho vấn đề nghiêm túc bỗng biến thành châm biếm.
Hoặc một lời giới thiệu một người là ngôi sao đang lên và không chịu leo xuống. Vế đầu rất nghiêm túc bình thường, vế thứ hai tạo nên hình ảnh một người leo lên cây, và khư khư cái gì đó, rất buồn cười.
Anh Bồ Câu của báo Thanh Niên hay trả lời những thắc mắc về tình cảm. Có người hỏi nếu em cứ lẽo đẽo đi theo một cô gái hoài thì có kết quả gì không. Anh trả lời kết quả là công an sẽ bắt em. Hoặc có người hỏi nếu em cứ đứng đợi cô ấy đi qua để mỉm cười chào, hy vọng sau này cô ấy sẽ nói với em điều gì không? Đáp Rất hy vọng cô ấy sẽ lịch sự mời em dự đám cưới.
Sửa một vài chữ của một câu văn hay câu thơ nổi tiếng rồi dùng để châm biếm cũng là cách gây cười. Ví dụ nhạc sĩ Nguyễn văn Tý có bản nhạc Dáng đứng Bến Tre diễn tả quê hương Bến Tre với những cô gái xinh xắn đứng dưới hàng dừa. Rồi để chọc ai có vẻ ngang tàng, ta nói người này có dáng đứng bến xe. Sửa rất ít, sử dụng tựa bài nhạc nổi tiếng, biến thành châm biếm, thế là ai cũng bật cười. Hoặc ta sửa câu thơ nổi tiếng của Xuân Diệu yêu là chết ở trong lòng một ít, thành câu yêu là mất ở trong nhà một mớ với ý châm biếm khi yêu người ta cũng tốn kém rất nhiều.
Ta mời khách ngồi ghế, khách nhìn thấy ghế ướt hoặc bẩn và kêu lên ghế ướt. Ta nghiêm túc nói bạn ngồi lên thì ghế mới khô ạ. Dĩ nhiên rồi ta cũng lấy khăn lau, nhưng nói đùa như vậy cũng gây cười, vì làm cho người ta hình dung ra cái cảnh quần bị ướt sau khi ngồi lên ghế.
Không nói rõ, nhưng khiến cho người nghe hình dung ra một cảnh bất thường cũng là nghệ thuật gây cười. Câu chuyện rằng cô giáo hỏi các học sinh hôm nay có làm được việc thiện nào chưa. Một em đứng lên trả lời “thưa cô, hôm nay em và bạn Tí, bạn Bi, bạn Na, bạn Li đã hết sức cố gắng đưa một bà cụ qua đường ạ”. “tốt lắm, nhưng sao đưa có một bà cụ mà phải nhiều em vậy?”. “Thưa cô, vì bà không chịu qua ạ”. Nghe như vậy ta hình dung ra cảnh mấy đứa bé lôi kéo ép bức một bà già qua đường để có thành tích làm việc thiện.
Một anh thanh niên đến khẩn khoản xin hình của một cô gái. Cô gái e thẹn hỏi xin hình em để làm gì. Anh thanh niên trả lời để sau này anh lấy vợ có con, mỗi khi con anh khóc anh đưa hình em ra cho con anh nín. Dĩ nhiên sau đó họ không bao giờ nói chuyện với nhau nữa. Ta cũng hình dung ra gương mặt cô gái như thế nào. Khi thực hiện thủ thuật khôi hài, ta phải bày tỏ sự đàng hoàng để người nghe không biết trước là ta sắp châm biếm. Đến khi ta nói hết những chữ cuối cùng thì mọi người mới biết là ta vừa châm biếm, như vậy để tạo nên yếu tố bất ngờ. Đừng nói với thái độ cười cười thì lộ hết bí mật quốc gia.
Có lần Bác Hồ về thăm nhà máy ở Gia Lâm thấy biển hiệu ghi là NHA MAY CO KHI GIA LAM, Bác muốn phê bình lối viết chữ không dấu nên làm bộ đứng nghiêm túc đọc là nhà mày có khỉ già lắm. Ai cũng cười nhưng hiểu Bác muốn trách khéo, và phải thay đổi ngay sau đó.
Thơ đúng vần luật nhưng từ ngữ thì hóm hỉnh cũng là yếu tố khôi hài. Vị thầy nhiều việc nên hay quên mất giờ hẹn với khách, đệ tử làm thơ bông đùa:
Thầy tôi hay hứa lèo Cây
Thầy hay cho leo
Ai mà không nhắc khéo
Thì sẽ bị chèo queo.
Thơ trào phúng thì phải cực kỳ đúng vần đúng luật mới có tác dụng khôi hài.
Trước Giải phóng 1975, có nhà thơ trào phúng Tú Xe làm bài thơ châm biếm cảnh họp quốc hội thời bấy giờ:
Đại náo nào hơn chốn nghị trường
Mày tao mi tớ rặt văng chương (văn có g)
Đôi khi nước bọt rơi đầy mặt
Bàn ghế bay tung cũng chuyện thường.
Chẳng biết có thật không mà nghe khiếp quá.
Tự châm biếm chính mình cũng có tác dụng khôi hài rất tốt. Khách đến viếng chùa trân trọng đưa bao thư cúng dường và nhiều phẩm vật khác khá phong phú. Vị thầy đùa nói mai đến nữa nha. Dĩ nhiên ta hiểu ngay là ý muốn kêu mai đến cúng nữa, nhưng ý khôi hài ở đây là vị thầy tự châm biếm mình rất thích được cúng.
Nhà thơ Đỗ Trung Quân có câu thơ nổi tiếng ai cũng hiểu, chỉ một người không hiểu để kể về mối tình đầu, ai cũng biết ông thương cô đó nhưng chỉ có một mình cô không biết gì cả. Thế là một hãng dược phẩm bèn dùng ngay câu thơ đó là khẩu ngữ cho sản phẩm trị bệnh hôi nách của họ, sửa lại một chút là ai cũng biết, chỉ một người không biết với ý rằng người mắc bệnh hôi nách thường không hay mình đang làm khổ mọi người chung quanh. Cũng có kiện tụng chút đỉnh. Sau này có một cán bộ cũng dùng câu đó để than thở về việc mình bị cấp dưới bưng bít thông tin nên không biết được sự thật dân tình. Ai cũng biết chỉ một mình không biết. Đó là tình trạng cảnh sát giao thông nhũng nhiễu tài xế, cán bộ hành chánh gây phiền hà cho dân để vòi vĩnh v.v... mà người trên không hay biết gì hết.
3. Khôi hài trong bài giảng
Trước khi ta tạo ra được những tình huống khôi hài trong bài giảng thì ta phải đã đi qua kinh nghiệm khôi hài trong cuộc sống rất nhiều rồi. Trong cuộc sống bình thường ta phải thường hay khôi hài để làm cho mọi người chung quanh cười vui thoải mái cái đã. Khi có những cơ hội để chọc mọi người vui cười thì ta không bỏ qua, liền nói vài câu ý vị khiến mọi ngưòi bật cười. Dĩ nhiên là ta phải tuân thủ nguyên tắc, khôi hài khác với đùa giỡn. Khôi hài là biểu hiện của trí tuệ, tâm an vui và lòng nhân ái độ lượng. Còn đùa giỡn là sự non kém của nhân cách. Khi đã dễ dàng khôi hài với mọi người trong cuộc sống bình thường rồi thì ta mới có thể tạo ra yếu tố khôi hài trong bài giảng. Có khi lúc soạn bài ta chưa hề chuẩn bị ý khôi hài, nhưng khi đang ứng khẩu giảng, ta chợt thấy hiện ra cơ hội, liền áp dụng các nguyên tắc khôi hài thế là tạo nên những nụ cười thoải mái cho thính chúng.
Ví dụ, ta đang nói về người tu cũng phải biết quan tâm thăm hỏi Phật tử một chút như sau Lúc này quý Phật tử khỏe không, công việc làm ăn ổn định không, con cái học ngoan không, hai bác bây giờ ở đâu, vàng chôn ở đâu?... ban đầu hỏi nghiêm túc, bất ngờ chen vô một câu điều tra tài sản bí mật giống như ăn trộm nên rất tức cười.
Ví dụ, ta đang nói về việc chỉ có những bậc Thánh trầm lặng hư vô mới có quyền biết được tiền kiếp vì các ngài biết giữ bí mật và ứng xử bình thường. Còn những người chưa có đạo lực mà biết tiền kiếp thì không sống bình thường được. Ví dụ một em bé nhớ lại tiền kiếp rằng cái bà già cháu chắt đùm đề ở hàng xóm là vợ mình kiếp trước nên cứ đứng trước cửa chờ đợi bà già đi ra để nói “anh nhớ em lắm” thì thật là rắc rối. Hình ảnh đó rất là khôi hài. Đạo lý thì nghiêm túc nhưng đưa ra ví dụ thì rất là buồn cười.
Ví dụ, ta muốn nói rằng những điều ta nắm được trong tay không chắc là của ta, dù đó là tiền bạc, quyền chức, gia đình, danh tiếng. Một người đàn ông dắt tay vợ đi mua sắm ở cửa hàng đông đúc. Ông rút tay ra lấy cái khăn lau mặt xong nắm tay vợ tiếp thì bị ăn nguyên một cái tát tóe lửa. Thì ra ông vừa nắm tay bà nào khác. Câu chuyện hài này không ăn nhập với đạo lý lắm nhưng cũng đưa ra một minh họa về cái nắm tay, nắm cái không phải của mình.
Ví dụ, ta muốn nói về mọi thứ trên đời đều thay đổi, chiếc hoa đã tàn úa, tình thương yêu đã phôi pha, người thân yêu đã chia xa, sự vinh quang đã từ giã, mái tóc đã ngã màu, hàm răng chỉ còn vừa đúng 2 chiếc... vế cuối bất ngờ làm nên hiệu ứng khôi hài tức thì.
Ta dẫn thơ của Đỗ Trung Quân, quê hương là chùm khế ngọt, cho con trèo qua nhà hàng xóm hái mỗi ngày... bỗng nhiên biến thành sự nghịch ngợm của tuổi thơ.
Ví dụ, đôi khi ta cũng có thể sử dụng những từ lóng thời đại chút ít cũng vui vui như chảnh, không dám đâu, nổ, oải, rởm, ... nhưng đừng dùng thường quá làm mất giá trị bài giảng.
Bài tập cho bài học này là Tăng Ni sinh tạo ra 3 mẫu khôi hài, hoặc trong đời sống, hoặc trong bài giảng, nói thu vào băng.