1. Khả năng tiếp xúc trong phạm vi nhỏ là căn bản
Người làm công tác hoằng pháp phải có điều kiện tiên quyết là thương yêu chúng sinh vô hạn, lúc nào cũng mong muốn cho chúng sinh được thấm nhuần Phật pháp. Vì thế, người hoằng pháp phải thường xuyên tiếp xúc với chúng sinh để gieo duyên hóa độ. Có hai dạng tiếp xúc để giáo hóa, đó là xuất hiện trên bục giảng trước số đông, và gặp gỡ nói chuyện với số ít người.
Thường thì việc xuất hiện trên bục giảng đòi hỏi phải có nhân duyên, điều kiện, tổ chức, và không nhiều. Còn việc gặp gỡ với mọi người trong phạm vi nhỏ là điều dễ làm, nhiều cơ hội, và là căn bản của công tác hoằng pháp. Nếu chúng ta thành công mỗi khi tiếp xúc với vài người, khiến cho những người đó hoan hỷ tăng trưởng đạo tâm tức là ta xây đắp nhân duyên hoằng pháp của mình ngày càng lớn mạnh. Ai không thể tiếp xúc thành công trong phạm vi nhỏ thì chưa đủ nhân duyên hoằng pháp lớn.
Thường thì ta nên tổ chức gặp gỡ mọi người bằng cách tổ chức thăm viếng gia đình. Tuyệt đối Tăng Ni sinh không nên tự ý đi ra thăm viếng gia đình cư sĩ. Việc này phải được các vị lãnh đạo tự viện, giám hiệu nhà trường tổ chức, điều phối. Các vị lớn sẽ sắp xếp cho vài ba Tăng hay Ni thành một nhóm; mỗi nhóm sẽ phụ trách thăm viếng bao nhiêu gia đình tùy theo sự phân bố dân cư ở khu vực đó. Nhờ có vài huynh đệ đi chung như vậy, ta được bảo bọc trong giới luật và thể hiện sự trang nghiêm của người xuất gia. Sau này, có khi ta phải đi một mình vì hoàn cảnh gì đó, ta cũng phải giữ tâm vô nhiễm với mọi chuyện của thế gian.
Nếu vì lo sợ ô nhiễm mà ta không dám tiếp xúc để giáo hóa thì ta rơi vào quan điểm Tiểu thừa; nếu tiếp xúc mà bị ô nhiễm thì ta thất bại. Vì vậy, vừa tránh bị rơi vào Tiểu thừa, vừa tránh thất bại, ta phải làm sao tiếp xúc mà không bị ô nhiễm. Ta chỉ đem giáo lý đến cho người mà không nhận đem về những phiền lụy ràng buộc của thế gian. Đây là bản lĩnh của một tu sĩ mà ta phải giữ suốt đời. Nhưng muốn như vậy, ta phải có công phu tu hành thật sự tinh tấn. Một yếu tố quan trọng để giữ tâm vô nhiễm nữa là đạo đức khiên hạ. Tâm khiêm hạ hỗ trợ ta không bị ô nhiễm. Nếu sau vài thành công mà ta kiêu mạn thì ô nhiễm sẽ đến liền.
Việc tổ chức thăm viếng các gia đình cư sĩ là một thái độ vừa tích cực của đạo Phật, vừa chứng tỏ rằng đạo Phật không quan liêu, không ở một chỗ để chờ chúng sinh đến với mình. Năng lực hoằng pháp của Tăng Ni cũng bắt đầu từ việc tiếp xúc thăm viếng này.
2. Những gia đình chung quanh chùa
Những gia đình ở chung quanh chùa là một đối tượng rất đặc biệt, và cũng là đối tượng ưu tiên hàng đầu trong việc giáo hóa của người xuất gia. Nếu tất cả những gia đình chung quanh chùa đều được cảm hóa theo Phật thì sẽ tạo nên từng khu vực Phật giáo ấm cúng vững mạnh. Chùa là hạt nhân đoàn kết và những gia đình là các mái ấm thương yêu. Chùa sẽ là nguồn đạo lý giữ gìn phong hóa đạo đức cho cả vùng, và mỗi gia đình là nơi thực hiện các phong hóa tốt đẹp đó. Đôi khi có những xung đột mâu thuẫn giữa con người trong vùng, nhưng có khi chỉ cần chùa hòa giải là xong, không phiền phức tới luật pháp kiện tụng. Trẻ sẽ tới lui với chùa để được học hỏi giáo lý thường xuyên hơn, chia sẽ với cha mẹ gánh nặng giáo dục đạo đức cho trẻ đang lớn.
Mà như thế, chùa cũng lại được bảo vệ bởi những tín đồ thân yêu của mình. Đó chính là thành quách vững chắc xây dựng từ tấm lòng của mọi người.
Vì thế, việc tiếp xúc gặp gỡ để gieo duyên hóa độ với nhưng gia đình cư sĩ chung quanh chùa là một yêu cầu bức thiết của Tăng Ni, nhất là trong tình hình hiện nay các tôn giáo bạn cũng có chủ trương bảo bọc chùa bằng tín đồ của họ. Họ đang siêng năng dẫn dụ các gia đình quanh chùa theo đạo của họ dần dần.
Những gia đình cư sĩ chung quanh chùa cũng rất đa dạng khác nhau. Ta phải phân loại để có phương cách tiếp xúc thích hợp theo từng dạng.
- Gia đình theo Phật:
Đối với những gia đình này đã từ lâu thờ Phật, đi chùa, thì việc ta đến thăm viếng nói chuyện là điều rất hợp lý bình thường, và dễ chịu. Những cuộc thăm viếng như thế làm tăng thêm tình thương mến giữa chùa và gia đình cư sĩ, đồng thời cũng nhắc nhở Phật tử ráng giành thêm thời gian tới lui tu học ở chùa. Thực tế là có những gia đình cư sĩ ở gần chùa mà lâu rồi không sắp xếp đi chùa lễ Phật sám hối, nghe giảng, đôi khi chỉ chạy qua cúng ít gạo, nhang, đậu hủ rồi biến mất. Chính những lần viếng thăm của Tăng Ni sẽ làm họ nhiệt tình với chùa trở lại.
- Gia đình chưa theo Phật:
Ở gần chùa mà chưa theo Phật là lỗi của Tăng Ni. Họ không có duyên nhiều để tự tìm tới chùa học hỏi, mà Tăng Ni cũng không ai tới thăm viếng người láng giềng hờ hững này. Từ nay, Tăng Ni phải quan tâm nhiều đến những gia đình sống gần chùa mà chưa theo Phật này. Chẳng riêng gì Tăng Ni, những Phật tử cũng phải giúp quý Thầy Cô trong việc này, nếu thấy ai ở gần chùa mà chưa biết Phật Pháp thì cũng phải tới lui thăm viếng gây cảm tình và hóa độ.
- Gia đình nghèo:
Lòng từ bi của đạo Phật sẽ thể hiện trước hết đối với những gia đình nghèo ờ chung quanh chùa. Dĩ nhiên chùa không thể nào lo xuể cho những người nghèo như thế, nhưng sự quan tâm, sự thăm hỏi, hoặc quyên góp giúp người nghèo khi bức ngặt cũng là thể hiện của đạo lý. Mọi người nhìn vào sẽ cảm mến đạo đức của chùa từ đó.
- Gia đình giàu:
Nếu gia đình ở gần chùa mà vừa biết đạo vừa khá giả thì sẽ làm tăng thêm sức mạnh cho chùa vì họ sẽ là thí chủ tốt. Chùa phải biết động viên hướng dẫn để họ phụ giúp chùa trong các Phật sự, nhưng đừng nhiều quá làm họ thoái tâm. Tăng Ni đến thực hành tiếp xúc với các gia đình này phải giữ gìn oai nghi đĩnh đạc để họ có tín tâm.
- Rất nhiều thành phần mà ta không thể phân loại hết, ví dụ người trí thức hay người bình dân, người làm viên chức nhà nước hay dân sự, người có nghề phức tạp hay nghề hiền lành, vân vân...
Nói chung, đứng trên nóc chùa mà mắt ta nhìn thấy bất cứ nóc nhà nào thì ta cứ xếp tất cả gia đình đó thuộc diện chung quanh chùa và phải sắp xếp tiếp xúc thăm viếng để thực hành công tác hoằng pháp. Tăng Ni sinh thực hành công tác thăm viếng tiếp xúc này phải cố gắng xin các vị lớn sao cho để mình có thể thăm được vài gia đình theo nhiều thành phần khác nhau để lấy kinh nghiệm cho phong phú. Nên đi cho gọn trong một ngày để còn thời gian viết bài thu hoạch nộp cho giáo thọ.
3. Gây thiện cảm
Công việc chính của sự thăm viếng chính là nói chuyện đạo lý, nhưng trước hết ta phải chiếm được cảm tình của gia chủ đã. Gây thiện cảm có 2 phương pháp: Đạo và Thuật.
- Thuật có nghĩa là những cách thức lịch sự, những câu nói theo công thức, những hành vi khuôn mẫu có sẵn để làm vui lòng người, mà thiếu một tình thương chân thật. Ví dụ ta mang theo ít quà bánh cho trẻ, mang theo bó hoa cho chủ nhà, hỏi thăm sức khoẻ đúng bài bản, nhưng lòng ta lạnh băng. Đó là thuật. Thuật thì không đem lại kết quả lâu dài. Người tu không nên dùng thuật, mà phải dùng đạo.
- Đạo là những việc làm đem niềm vui cho người phải xuất phát từ tình thương chân thật. Trước khi đi đến gia đình nào, ta phải tìm hiểu sơ qua những đặc tính của gia đình đó về gia thế, kinh tế, hoàn cảnh, số người... Ta có thể chuẩn bị ít quà nho nhỏ nếu có thể, còn nếu Tăng Ni sinh ta nghèo quá thì thôi. Ta lễ Phật cầu gia hộ sao cho ta thương yêu họ, đem đạo lý đến cho họ, và họ được hoan hỷ quý kính Tam Bảo.
Nên cố gắng có cuộc hẹn trước hơn là đến đường đột. Gia chủ sẽ lúng túng và không thoải mái khi tiếp chuyện với ta nếu bị ta viếng thăm thình lình, vì họ còn nhiều việc phải làm đã lên chương trình. Khi đã chọn sẽ viếng thăm ai, ta nên tìm cách báo trước và xin họ cho cái hẹn. Nếu họ hỏi có việc gì, ta trả lời thành thật là chùa thăm viếng một chút để hỏi thăm.
Với những cư sĩ Phật tử thì hầu như rất vui vẻ khi được quý thầy cô ghé thăm. Nhưng với những người chưa phải đạo Phật thì có khi họ cũng không mặn mà việc thầy cô ghé thăm. Có thể họ thoái thác không chịu gặp. Đối với những trường hợp như thế, ta phải nhớ đến công ơn Tam Bảo mà kiên cường bền chí, không nản lòng, quyết độ cho được những người khó độ.
Các tôn giáo bạn hay tổ chức đến thăm đường đột vì sợ hẹn trước bị từ chối. Ta có cách khác khi bị từ chối, là vẫn cám ơn và viết vài chữ trong một cái thiệp gửi thăm hỏi gia đình khó chịu đó. Vài lần như thế thì họ sẽ đổi thái độ và sẽ cho ta gặp. Ai mà kiên nhẫn đến với chúng sinh như thế thì sau này được nhiều thắng duyên trên bước đường hoằng pháp.
Khi đến trước cửa nhà, chuẩn bị bấm chuông, ta nên âm thầm nguyện cho tất cả mọi người biết thương mến nhau. Nhớ tránh giờ cơm vì có khi gia chủ không chuẩn bị cơm để đãi khách, mà để ta ra về lúc đang dọn cơm thì họ ngại.
Khi vào câu chuyện, ta hỏi thăm sức khỏe và vài điều vui vui về gia đình, nhưng đừng giống như công an điều tra hình sự. Nếu ta biết gia đình có điểm đặc biệt nào thì nên chủ động hỏi để gia chủ vui miệng kể cho nghe, ví dụ như con cái đoạt giải thưởng, nhà có con chó đặc biệt, nhà có làm công tác từ thiện, gia chủ là nhà thơ, vẽ tranh vân vân... Có người vui tính tự kể tự nói tùm lum, nhưng cũng có người ít nói, đợi hỏi mới nói, nhưng nếu ta hỏi hoài thì lại giống như điều tra tội phạm.
Điều quan trọng là gia chủ sẽ vui khi thấy ta đồng cảm với họ, quý trọng sở thích của họ, tôn trọng phẩm giá của họ. Nói chung ta phải hỏi han về những vấn đề họ quan tâm. Bất ngờ là có khi từ những vấn đề của gia chủ, ta lại có dịp đề cập đến đạo lý. Đó là sự khởi đầu tốt nhất.
Lời khen dễ gây được thiện cảm nhất, vì thế, không nên tiếc lời khen ngợi nếu hợp lý. Khen hoài thì lời khen hết giá trị, giống như nịnh, chỉ thích hợp cho những người mất cân bằng tâm lý. Đa phần, người có lòng tự trọng không thích ta khen quá lời. Ta cũng không nên khen những điều có tính thế gian quá, ví dụ như khen kiểu tóc đẹp, khen áo quần model bốc lửa, chiếc xe máy sơn màu rùng rợn... Chỉ nên khen những gì chuẩn mực đứng đắn, ví dụ khen nghệ thuật trang trí nội thất, con cái lễ phép, bức tranh đẹp, bàn thờ tổ tiên độc đáo, vợ chồng gương mặt phúc hậu vân vân... Nếu có vấn đề gì ta không hài lòng thì chỉ nên tránh né, hoặc thành thật nói rằng chưa am hiểu vấn đề đó lắm, mong sẽ được tìm hiểu thêm.
Nếu đó là gia đình nghèo thì ta cũng nên nghĩ đến phương cách giúp đỡ, khoan nói ra, nhưng để ở trong lòng.
Không nên nhìn chăm chăm vào mắt người đối diện, sẽ gây khó chịu cho người cùng phái, hoặc gây hiểu lầm cho người khác phái. Chỉ nên thoáng nhìn một cách minh bạch vừa đủ rồi nhìn sang chổ khác.
Không nên tranh cãi, tuyệt đối, dù ta biết họ sai trăm phần trăm. Chỉ khi nào họ và ta đã trở nên thân thiết thì ta sẽ quyết tâm sửa chữa những sai lầm của họ. Còn ở bước ban đầu, chưa nên phê bình gì vội.
Tuy ta rất muốn chiếm cảm tình của gia chủ, nhưng vẫn phải giữ phẩm giá của mình, không có vẻ quá cần, không ra vẻ mềm yếu. Quan trọng là lòng ta luôn thương yêu tất cả chúng sinh.
Tùy theo trí tuệ mà ta sẽ có những cách gây được thiện cảm với gia đình. Đây là năng khiếu riêng, và nhân duyên riêng. Tuy nhiên, là Tăng Ni sinh đang thực hành bộ môn hoằng pháp, ta phải cố gắng hết sức mình.
4. Trao đổi đạo lý
Mục tiêu chính của ta là trao đổi đạo lý với gia chủ. Tất cả sự vất vả của ta để đến với chúng sinh cũng là vì đem đạo lý đến cho họ.
Có những gia đình từ lâu theo Phật nên khi ta nói chuyện đạo lý thì họ rất thích, miễn ta đừng nói quá dài. Còn những gia đình chưa biết Phật Pháp thì ta phải khéo léo khi muốn đưa đạo lý vào lòng họ. Dưới dây là những nguyên tắc để nói đạo lý:
- Nên nói chuyện về cuộc sống và những điều gia đình cư sĩ quan tâm, rồi chụp lấy một chỗ nào đó để nói về Nhân quả Nghiệp báo. Giáo lý về Nhân quả là mênh mông vô tận, nói hoài không bao giờ cạn, và cũng là giáo lý sườn cốt nhất trong đạo Phật. Ví dụ khi nghe cư sĩ khoe về đứa con học giỏi, ta có thể chụp lấy để nói rằng, cũng do gia đình ông bà cha mẹ ăn ở có đức nên con cái giỏi giắn. Rồi sau đó nó tiếp một số nhân quả khác.
- Nên dùng những từ ngữ thông thường mà mọi người đang sử dụng trong cuộc sống, tránh dùng những từ ngữ quá chuyên sâu trong kinh điển cổ khiến cư sĩ ngơ ngác. Ví dụ thay vì nói theo kinh là nhất tâm bất loạn, ta nên nói là tâm cực kỳ bình thản.
- Nếu gia chủ thắc mắc hỏi về giáo lý của Phật thì chớ nên nói cái mình hiểu sâu, cái mình tâm đắc, mà nên đoán xem gia chủ đang ở trình độ nào, quan tâm về vấn đề gì mà nói đạo lý liên quan đến tâm tình của họ. Ví dụ gia chủ hỏi sao mấy thầy đi tu, ta thấy rằng gia chủ đang bị gia đình hôn nhân không hạnh phúc, nên trả lời rằng, quý thầy đi tu vì biết ở đời không có tình thương bền vững, yêu thương nhau cho mấy rồi có chuyện không vừa ý là sẵn sàng hại nhau; quý thầy đi tu để tìm tình thương yêu chân thật, đi tìm tâm từ bi thương yêu hết tất cả, vân vân...
- Khi nói chuyện, phải luôn luôn cảm nhận tâm tình của gia chủ ra sao, xem gia chủ có thích không, có chán không, có uể oải, phấn khởi, chăm chú, thờ ơ, gượng gạo, chân tình... hay không.
Mới ban đầu chưa quen, có thể ta chưa nhận ra, nhưng lâu ngày, cộng với công phu tu thiền, ta có thể theo dõi từng diễn biến tâm lý của gia chủ rõ ràng để có lời nói thích hợp.
- Phải nói đạo lý mà nghe nhẹ nhàng như đang nói chuyện cuộc sống, không phải là một bài thuyết pháp trịnh trọng. Ta nên nhớ rằng, sự lịch sự, trân trọng, khúm núm kéo dài sẽ làm mệt mõi.
Sự thoải mái sẽ làm mọi người có thể tiếp ta được lâu hơn, và còn muốn gặp lại. Muốn nói đạo lý mà nhẹ nhàng như đang nói chuyện đời thì ta phải luôn luôn dùng những ví dụ thực tế từ cuộc sống để chứng minh cho đạo lý.
- Nếu gia chủ chưa đồng ý về chỗ nào, mà ta cũng chưa thể thuyết phục được, thì nên tránh qua, để dành lần gặp sau khi ta đã có đủ lý luận để giải thích, và cũng tránh mất lòng. Những ai có đức lớn thì mới có thể phản bác điều sai của người khác thẳng thắn mà người ta không giận, còn lại thì ta nên tránh.
- Vì đối tượng hôm nay là những gia đình ở chung quanh chùa nên ta sẽ gợi ý về việc mời gia đình đến lễ Phật, nghe thuyết pháp, dự lễ, sám hối vân vân... Nếu ai chưa quy y thì ta nên khuyên cả nhà về chùa quy y. (Nói thêm, chùa phải có sổ quy y ghi chi tiết về Phật tử để quản lý và hướng dẫn lâu dài).
- Ta phải biết chọn lúc thích hợp để từ giã ra về, đừng ra về khi mà người ta đã quá mệt mỏi. Phải ra về khi gia chủ và gia đình đang vui vẻ. Trước khi về nên nói lời chúc lành cho gia đình, và hẹn gặp lại.
Các Tăng Ni sinh phải thực hiện cuộc viếng thăm như vậy để thực tập các kỹ năng hoằng pháp dần dần. Sau khi thăm được vài gia đình như vậy, mỗi người về làm bài thu hoạch hộp lên giáo thọ về phương cách, về ưu khuyết điểm. Bài làm càng dài càng tốt. Chúc các huynh đệ thành công.