Từ xưa đến nay, con người luôn là một chủ thể phức tạp và khó nắm bắt. Hiểu người đã khó, nhận xét và đánh giá con người sao cho chuẩn xác và đúng đạo lý càng khó hơn. Tuy nhiên, người Phật tử buộc phải có được kỹ năng này. Bởi đây là một trong những kỹ năng giúp cho ta sống khôn ngoan và cẩn trọng hơn trong khi cống hiến và phụng sự cho Đạo Pháp và Đất nước.
I. Lợi ích khi có kỹ năng đánh giá, nhận xét con người
Khi chúng ta làm việc, giao tiếp, hợp tác với nhiều người, nhờ vào kỹ năng nhận xét đánh giá con người, sẽ giúp ta có thể nhận định được phần nào về người ta tiếp xúc từ đó duy trì những mối quan hệ đáng tin cậy. Đồng thời ta cũng có những ứng xử, thái độ sao cho phù hợp như trân trọng người tốt, đề phòng kẻ xấu,...
Nhờ kỹ năng nhận xét đánh giá con người về tính cách, khả năng mà ta dễ sắp xếp, bố trí nhân sự hợp lý, phân công đúng người đúng việc, mang lại hiệu quả cao trong công việc. Không những thế khi hiểu về người khác, ta cũng dễ dàng hơn trong việc giao tiếp, gây thiện cảm, từ đó mà gieo duyên, đem đạo lý vào lòng mỗi người.
Nhận xét, đánh giá con người chính xác giúp ta chủ động phòng tránh được những rủi ro, thất bại về sau. Tùy vào mức độ đánh giá, ta khéo léo tạo điều kiện phù hợp giúp cho người được tiến bộ.
Hiểu được con người cũng giúp ta hộ trì Chánh Pháp và bảo vệ đất nước tốt hơn. Quan sát và đánh giá chuẩn xác giúp ta nhận biết được người đạo đức, trung thành, từ đó ta có thể đào tạo, huấn luyện, giao thêm trọng trách phù hợp để họ có thể đóng góp, phụng sự, bảo vệ cho Phật Pháp và đất nước nhiều hơn. Cũng vậy, ta cũng có thể phát hiện kịp thời những người xấu ác, kẻ tiểu nhân, phá hoại để đề phòng phản trắc, ngăn chặn những âm mưu, thủ đoạn gây nguy hại cho lợi ích chung.
Nhận xét đánh giá con người là một nghệ thuật đòi hỏi người nhận xét phải có nhiều kỹ năng rất tinh tế, có nhiều kinh nghiệm sống và có nhiều hiểu biết sâu sắc trên nhiều mặt. Ta có thể nhận xét, đánh giá con người qua nhiều yếu tố khác nhau như: nhân tướng, phước đức, hành vi bên ngoài, trực giác, nhân quả.
II. Đánh giá, nhận xét con người thông qua một số khía cạnh
Khi gặp người lần đầu, thường ta hay nhìn qua hình dáng để đánh giá người này có phước hay không, tính cách hay đạo đức của người đó như thế nào. Thường người có hình dáng đẹp, hài hòa, gương mặt khả ái, phúc hậu là người có phước và dễ thành công. Người xưa nói tâm sinh tướng, nhờ hình dáng bên ngoài mà ta cũng đoán được một số tính cách, phẩm chất nhất định của họ. Nhìn sắc diện, nhân tướng đặc biệt của một người, ta có thể nhận xét, đánh giá được phần nào về nghiệp của người đó đã tạo trong quá khứ và cuộc sống của người đó trong tương lai. Tuy nhiên ta cũng không quá chủ quan về ý kiến của mình mà phải xem xét toàn diện, cẩn trọng để không vội vàng đánh giá sai lệch.
Hình tướng của một người có thể thay đổi tùy nghiệp duyên mới mà người đó gây tạo, ta chỉ có thể dự đoán tương lai của một người tại thời điểm đánh giá. Ví dụ một người kém phước, khuôn mặt khắc khổ lo âu nhưng nếu họ biết tạo phước thì thời gian sau trông họ sẽ có duyên hơn, dễ chiếm cảm tình hơn.
Bên cạnh hình dáng bên ngoài, thì cử chỉ, ánh mắt, giọng nói cũng giúp ta đánh giá một phần tâm lý của người khác. Người nào thường xuyên thể hiện cách ứng xử mực thước, chỉn chu, không hấp tấp vội vàng thì ta biết được người này có đức tính tốt, điềm đạm, trầm tĩnh. Nếu cách thể hiện có vẻ nhất thời, không thường xuyên thì ta không chắc được đạo đức thật sự của họ. Nhìn ánh mắt, ta cũng có thể đoán biết được tính cách của người đó. Ví dụ người có mắt to mà sáng trong là người có khả năng quan sát và mức độ lĩnh hội sự vật hiện tượng rất lớn. Tạo uy lực trước người khác, có tâm rộng rãi, mong muốn chiếm hữu lớn, có thiên hướng hướng ngoại. Khi làm việc rất có trách nhiệm, trong lòng ngay thẳng có lòng bác ái, có khiếu ăn nói. Giao tiếp tốt và biết cách thuyết phục người khác.
Trong giao tiếp, chúng ta thấy người nào không biết giận, gặp việc gì cũng trầm tĩnh vì bên trong họ tiềm tàng một năng lực tinh thần rất lớn. Những người ấy rất có bản lĩnh. Nếu là người tốt, họ có thể được ví với Thánh, nếu là người xấu, sự hiểm độc của họ thật khôn lường. Ngược lại, những người hay nổi nóng thường có vẻ ngoài dữ dằn nhưng không đáng sợ.
Nghe hơi thở của một người ta có thể biết tâm trạng, tình hình cuộc sống của người đó. Người bất chánh thì hơi thở nặng nề. Còn người quân tử thì hơi thở nhẹ nhàng vì đạo đức làm tâm họ thanh thản.
Để đánh giá phước của một người, ta phải kết hợp cả yếu tố đạo đức, nhân quả thì sẽ chuẩn xác hơn. Chẳng hạn như, một người giàu có mà khiêm hạ thì sau này có thể càng thịnh đạt bền vững hơn, nhưng nếu người đó giàu mà kiêu mạn thì sau này có thể hết phước, nghèo nàn trở lại.
Đánh giá con người dựa trên một phần đặc điểm của cá nhân và nét tính cách (gọi đó là khí chất). Mỗi khí chất đều có ưu và nhược điểm nên dựa vào từng khí chất làm nền tảng mà ta có những cách nhận xét, đánh giá cũng như xác định công việc phù hợp với người đó. Thông thường có bốn loại khí chất: nóng nảy (khí chất mạnh), linh hoạt (nhiệt tình), bình thản (trầm tĩnh) và ưu tư (khí chất yếu) (1*)
Cách một người hướng đến để thực hiện lý tưởng, ước mơ qua hành động, thói quen, việc làm thường ngày giúp ta có thể nhận định phần nào về con người họ. Nếu người đó có ước mơ lớn, lý tưởng cao đẹp, nói và làm luôn vì lợi ích của mọi người thì ta biết đây là người có nghị lực và ý chí vươn lên để trở thành người cao thượng.
Ta đánh giá giá trị của một người thông qua những công lao, công trình thực tế, sự cống hiến của người đó cho cuộc đời, chứ không chỉ dựa vào bằng cấp, danh hiệu, chức vụ,... Người nào cống hiến nhiều thì có giá trị lớn, cống hiến ít thì giá trị nhỏ.
Bản lĩnh của một người được thể hiện qua thái độ của người ấy khi đối diện với những khó khăn, thất bại hay khi thuận lợi, thành công. Lúc thành công mà không kiêu mạn khoe khoang còn lúc thất bại vẫn bình tĩnh không nản chí thì đây là con người có thể làm được những việc lớn và có uy đức trước mọi người.
Ta có thể đánh giá tính cách, đạo đức của một người qua những người mà họ giao lưu, kết bạn. Ví dụ như những người có tâm thiện lành thường hay kết bạn, giao du với những người bạn cũng có chung lý tưởng hướng thiện. Hoặc qua cách người đó đối xử mọi người. Hoặc qua lời nhận xét, đánh giá của người xung quanh về người đó.
Dựa vào việc làm của một người trong hiện tại (gieo nhân), ta cũng đoán biết được phần nào về kết quả người đó sẽ thọ nhận trong tương lai (gặt quả). Ví dụ như một người lãng phí đồ ăn, thức uống thì chắc chắn một lúc nào đó, người này sẽ rơi vào cảnh đói khát, thiếu thốn. Tuy nhiên, nhân quả, tội phước rất phức tạp nên ta cần hết sức cẩn thận khi đánh giá, suy luận bởi vì một nhân có thể sinh ra nhiều quả mà một quả cũng xuất phát từ nhiều cái nhân khác nhau.
Ta quan sát cuộc sống sẽ thấy có hai hạng người: hạng người tin vào nhân quả thì mỗi hành động đều cân nhắc kỹ lưỡng, tránh làm tổn hại người khác và hạng người không tin vào nhân quả thì chỉ quan tâm đến cái lợi trước mắt, bất chấp hậu quả, không để ý đến lợi ích của người khác. Hạng người thứ nhất thường là người tốt, hành động dễ hợp với lẽ phải, đạo lý.
III. Tránh vội vàng, chủ quan khi đánh giá
Đừng vội nhìn vào tài sản, bề ngoài, … của một người mà nhận xét về phước của người đó nhiều hay ít. Bởi có nhiều người không thể hiện hết những gì họ có (tiền bạc, tài năng, …) ra ngoài và cũng có nhiều người luôn thể hiện ra ngoài nhiều hơn những gì họ có.
Thật không nên khi đánh giá con người qua những lời khen chê của người khác hay lỗi sai trong quá khứ. Mỗi người đều có thể thay đổi, đừng nghĩ là họ sẽ lầm lỗi mãi, có thể hôm nay họ lầm lỗi chứ ngày mai họ hết rồi vì khuynh hướng thiện trong tâm họ còn nhiều. Vì thế, ta nên mở lòng yêu thương và cho họ niềm tin, cơ hội để có thể làm nhiều việc tốt cho đời.
Tránh chỉ nhìn vào hành vi mà vội vàng nhận xét, đánh giá một ai đó. Bởi đôi khi có nhiều nguyên nhân phía sau mà ta chưa biết. Ví dụ nhìn người cha đánh con thì có thể trước đó người con có thể phạm lỗi lầm rất nặng; Hoặc người thầy nghiêm khắc trách phạt học trò là mong muốn người đó ngày một trưởng thành hơn.
Tránh chủ quan, vội vàng đánh giá khi thấy ai đó có những cách cư xử, hành vi, thói quen,… khó hiểu. Bởi có thể đó là trí tuệ của bậc Thánh đáng kính mà do ta chưa đủ trí tuệ để thấu hiểu. Chẳng hạn như các vị Bồ Tát dùng thái độ hung dữ để dạy dỗ, thuần hóa những kẻ ngang bướng không chịu nhận lỗi, không thể cảm hóa bằng lời nói ngon ngọt hay lý lẽ, bởi họ không đủ trí tuệ, không đủ thiện chí để nghe hiểu. Đó là nghịch hạnh Bồ Tát.
IV. Những lưu ý khi đánh giá, nhận xét
Phước hay nghiệp hiện tại có thể là từ một hay nhiều nhân trong quá khứ tạo thành. Ví dụ: người có khuôn mặt đẹp có thể do nhân dâng hoa cúng Phật hay tâm yêu thương mọi người; người bị nghèo khổ có thể do trước kia bỏn xẻn, nhưng cũng có thể do phung phí hay cho tiền bạc bừa bãi. Tuy nhiên, nhìn người tràn đầy phước tướng, đừng nghĩ họ sẽ không làm điều ác, điều sai. Họ phước nhiều, làm gì cũng thành công, rất dễ chủ quan làm bậy, bỏ qua nhân quả, rất lâu về sau sẽ bị khổ báo.
Phụ nữ thường có trực giác nhạy bén hơn người nam. Điều đó giúp cho người nữ có được cái nhìn ban đầu về một người khá chính xác. Tuy nhiên phụ nữ lại nặng về tình cảm nên dễ bị mềm lòng khi bị tình cảm chi phối làm cho họ không còn giữ vững được cái nhìn sáng suốt như lúc ban đầu.
Khi nhận xét, đánh giá về một người, chúng ta không nên chủ quan, vội tin vào một nguồn tin nào mà nên xem xét từ nhiều phía. Ví dụ những nhân vật lịch sử hoặc những người nổi tiếng, có nhiều nguồn thông tin nói về họ (mạng, báo chí, sách lịch sử, hoặc tin đồn,...), chúng ta nên xem xét, không nên vội tin trước những thông tin đó, mà có những nhận xét, đánh giá sai, tạo những lối suy nghĩ sai lệch, dễ tổn phước.
Con người thường có khuynh hướng tốt khoe, xấu che. Nên trong thời gian ngắn, ta rất khó đánh giá thấu đáo được. Cần thời gian dài tiếp xúc, thì những mặt xấu, bị che đậy sẽ bộc lộ ra dần dần, khi đó nhận xét của ta mới đạt được sự chuẩn xác.
Dù có thể rất cố gắng khách quan trong việc đánh giá, ta vẫn nên tự nhủ rằng sự nhận xét này có tính tương đối mà thôi và có thể còn nhầm lẫn.Còn những điều mà ta không thấy được (tướng ẩn, nhân quả bí mật). Do đó phải đánh giá trên nhiều phương diện khác nhau, đồng thời đối chiếu với nhiều người để có cách nhận xét đúng đắn. Nhờ vậy mà ta tránh tâm lý chủ quan, tự mãn.
Nhờ kỹ năng nhận xét đánh giá người, đôi khi ta nhìn ra được một vài điểm đặc biệt từ ai đó mà người khác không biết (tài năng xuất chúng, tính xấu,..). Ta không nên nói ra cho mọi người biết nếu việc đó gây nguy hại, bất an, ảnh hưởng đến lợi ích của chính họ hoặc người khác.
V. Thái độ khi góp ý
Nên có thái độ hòa nhã, đúng mực, tinh tế khi nói chuyện, đánh giá, nhận xét trực tiếp về người khác. Đặc biệt trong khen chê phải luôn cẩn thận và tác ý thương yêu, bao dung. Dè chừng, khéo phòng hộ tâm mình đề không trở thành người soi mói, hẹp hòi.
Ta phải yêu thương con người, vượt qua được sự tự mãn của bản thân thì đánh giá người khác sẽ chuẩn xác hơn. Nếu đánh giá hay nhận xét về điều dở ở ai đó, phải dựa trên tinh thần yêu thương, thông cảm và giáo dục người chứ không phải để khoe khoang hay phê phán. Nếu có điều kiện hay cơ hội, chúng ta nên giúp họ vượt qua những điều còn kém dở.
VI. Rèn luyện, tu tập để nâng cao kỹ năng đánh giá
Luôn góp nhặt kinh nghiệm của những người đi trước vì họ từng trải và có cơ hội tiếp xúc nhiều người hơn, phải thường xuyên tập quan sát đánh giá con người để rút được nhiều kinh nghiệm hơn.
Học hỏi, rèn luyện từ các kiến thức ngoài xã hội, tìm hiểu về giáo lý đạo Phật trong đó có luật Nhân Quả, tâm lý đạo đức,....Và phải siêng năng tu tập, thực hành thiền định, để huân tập tư cách, đạo đức thuần thiện từ đó nhạy bén trong việc nhận xét, đánh giá người khác.
Đạo đức của người Phật tử buộc ta phải đánh giá nhận xét con người kĩ lưỡng, sâu sắc, tỉ mỉ hơn bình thường vì ta có giáo lí của Phật, có luật Nhân Quả soi sáng. Chẳng hạn như khi gặp người nặng nghiệp, ta phải suy ngẫm sâu sắc về nhân quả, xác định được người đó nặng nghiệp ở chỗ nào, khuyên họ xoáy vào chỗ đó để phát tâm sám hối, gây tạo công đức để trả bớt nghiệp. Điều này là hết sức cần thiết và hết sức nhân văn trong đạo Phật, biết để giúp người ta tốt hơn chứ không ngoài mục đích nào khác.
Lời kết.
Đạo đức chính là kim chỉ nam để đánh giá con người. Là nhân tố quyết định chi phối hành vi, việc làm của một người. Chỉ khi hiểu rõ lẫn nhau con người mới có thể thấu hiểu, tôn trọng và yêu thương, dám chấp nhận những mặt tốt xấu để cùng nhau đưa nhân loại phát triển. Những người tốt là những tấm gương cần được nhân rộng. Với người xấu ta vẫn nguyện thương yêu và hướng họ về con đường tu tập để giúp họ trở thành người tốt, người có ích cho cuộc đời.
Chú thích:
(1*) Khí chất:
Khí chất nóng nảy (khí chất mạnh): Biểu hiện bên ngoài: nói to, nói nhiều, nói mạnh, hành động mạnh mẽ, hay cáu gắt, hay biểu lộ cảm xúc ra ngoài, cởi mở, vồ vập, bạo dạn, chủ động, rất nhiệt tình với mọi người, tuy nhiên do hay nổi nóng nên cũng hay và dễ làm mất lòng người khác. Nhận thức mọi sự việc rất nhanh. Về vấn đề tình cảm thì yêu ghét rõ ràng, thường sống thiên về tình cảm, hay để tình cảm lấn át lí trí. Khả năng thích nghi với môi trường cao. Phù hợp với những công việc chứa nhiều mâu thuẫn, mới mẻ, cần quyết đoán, mạo hiểm,...
Khí chất linh hoạt (nhiệt tình):Biểu hiện bên ngoài: nói nhiều, nói nhanh. Hoạt động cũng nhanh nhẹn, hoạt bát. Quan hệ thì vui vẻ dễ gần, có tài ngoại giao nên quan hệ rất rộng nhưng không sâu sắc. Phù hợp với công việc cần phản ứng nhanh, phải thay đổi ấn tượng thường xuyên, hiệu quả công việc lại phụ thuộc vào hứng thú đối với công việc đó. Càng phải làm nhiều việc một lúc càng tốt. Phù hợp với công việc ngoại giao, lái xe, lái máy bay, marketing, cứu hộ,... nói chung là công việc cần quan hệ ngoại giao và phản ứng mau lẹ.
Khí chất điềm tĩnh (bình thản): Biểu hiện bên ngoài: kiểu người ít nói, nói chắc. Hành vi chậm chạp, không bộc lộ cảm xúc ra bên ngoài, hơi khô khan. Là người khó gần, khó làm quen, cũng khó biết tâm trạng của họ. Mối quan hệ của họ rất hẹp vì họ không thích quan hệ rộng. Vì thế, khó thích nghi với môi trường sống. Phù hợp với công việc đơn điệu, có thể lặp đi lặp lại, có thể đòi hỏi bảo mật kín đáo. Nên làm bảo vệ, tổ chức, thanh tra điều tra, giáo viên, kinh doanh,...
Khí chất ưu tư (khí chất yếu): Biểu hiện bên ngoài: phản ứng thần kinh chậm, kín đáo, không chịu được cú sốc, ít nói, tiếng nói thì nhẹ nhàng, yếu ớt . Hành động thiếu tính bạo dạn, rất rụt rè, nhút nhát. Nhận thức chậm, chắc, có năng khiếu riêng. Không thích đám đông, không thích ồn ào. Thiên về sống nội tâm, không thích quan hệ rộng. Rất chu đáo, ít làm mất lòng người khác. Phù hợp với công việc nghiên cứu, đơn điệu, lặp đi lặp lại,...
BÀI ĐỌC THÊM
Giá trị con người
Giá trị con người nằm ở chỗ những gì người đó cống hiến đối với cuộc đời. Ai cống hiến nhiều thì giá trị lớn, ai cống hiến ít thì giá trị nhỏ. Sự cống hiến đó là những tác phẩm, những công trình, lợi ích cho mọi người...
Bằng cấp chưa bao giờ là sự cống hiến cho cuộc đời, mà chỉ mới là sự hy vọng. Nhìn một người có bằng cấp ta hy vọng người đó sẽ có những công trình đóng góp cho đời, nhưng thực tế thì niềm hy vọng đó chưa chắc trở thành sự thật. Cuối cùng, ta vẫn phải đánh giá một người qua những công lao công trình thực tế của người đó, chứ đừng vội dựa vào bằng cấp.
Nguồn: Bác Trương Hồng Sơn


